Mapa drogi przez cierpienie: jak precyzyjnie ocenić natężenie bólu?
Ból jest subiektywnym, nieprzyjemnym doświadczeniem zmysłowym i emocjonalnym, które towarzyszy pacjentom w codziennej praktyce klinicznej. Jest to piąty parametr życiowy, obok temperatury, tętna, ciśnienia i oddechu, co podkreśla, jak fundamentalne znaczenie ma jego monitorowanie. Aby jednak móc ból leczyć, trzeba go najpierw... zmierzyć. Jak zmierzyć coś, czego nie widać? Służą do tego specjalnie zaprojektowane narzędzia – skale bólu.
Termometr dla duszy i ciała: rodzaje skal oceny bólu
Wyobraźmy sobie, że ból ma swoją "temperaturę". Im jest wyższa, tym bardziej pacjent cierpi. Do precyzyjnego określenia tego "stopnia cierpienia" służą różne skale. Najczęściej spotykane w gabinetach i na oddziałach szpitalnych to NRS, VAS i VRS .
Wszystkie one służą do pomiaru natężenia bólu, czyli odpowiedzi na fundamentalne pytanie: "Jak bardzo boli?". Różnią się jednak formą i sposobem komunikacji z pacjentem.
NRS (Numeryczna Skala Oceny, 0-10):
To prawdopodobnie najczęściej stosowana skala ze względu na swoją prostotę. Polega na tym, że prosimy pacjenta, aby określił swój ból w skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza "brak bólu", a 10 "ból nie do wytrzymania, najgorszy z możliwych". Pacjent sam podaje cyfrę, która najlepiej odzwierciedla jego aktualne odczucia. Jest to skala numeryczna, stąd jej nazwa.
VAS (Wizualna Skala Analogowa):
W tym przypadku pacjent nie operuje cyframi, a przestrzenią. Widzi przed sobą poziomą linię o długości np. 10 cm. Na jednym jej końcu znajduje się opis "brak bólu", a na drugim "ból nie do wytrzymania". Zadaniem pacjenta jest postawienie znaku (np. pionowej kreski) w miejscu na linii, które jego zdaniem odpowiada natężeniu bólu. Personel medyczny mierzy następnie odległość od początku linii do znaku pacjenta, uzyskując wynik w milimetrach lub centymetrach. Jest to skala bardzo precyzyjna, ale wymaga od pacjenta nieco większego skupienia i abstrakcyjnego myślenia.
VRS (Werbalna Skala Oceny):
To najprostsza z opisowych skal. Pacjent wybiera jedno ze słów, które najlepiej opisuje jego ból, np.: "brak bólu", "ból łagodny", "ból umiarkowany", "ból silny". Jest niezwykle intuicyjna i nie wymaga od pacjenta ani liczenia, ani abstrakcyjnego myślenia, co sprawdza się doskonale u osób starszych czy dzieci. Jej wadą jest mniejsza precyzja – różnica między "bólem umiarkowanym" a "silnym" może być dla każdego pacjenta zupełnie inna.
Od słowa do liczby: interpretacja wyników
Samo uzyskanie wyniku to dopiero połowa sukcesu. Kluczowa jest jego prawidłowa interpretacja. Choć odczuwanie bólu jest subiektywne, w medycynie przyjęło się pewne ustandaryzowane przedziały, które pomagają w komunikacji między personelem oraz w doborze dalszego postępowania.
W uproszczeniu, natężenie bólu w skali NRS możemy podzielić na trzy przedziały:
Ból łagodny (NRS 1-3): ból jest odczuwalny, ale nie przeszkadza w codziennych aktywnościach. Pacjent funkcjonuje stosunkowo normalnie.
Ból umiarkowany (NRS 4-6): ból zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie, przeszkadza w koncentracji, może budzić ze snu.
Ból silny (NRS 7-10): ból całkowicie dominuje nad pacjentem, uniemożliwia jakąkolwiek aktywność, wymaga natychmiastowej interwencji.
Którą skalę wybrać?
Nie ma jednej, "najlepszej" skali. Wybór zależy od stanu pacjenta i celu badania.
NRS jest świetna do szybkiej, powtarzalnej oceny u dorosłych, którzy potrafią operować liczbami.
VAS sprawdza się w badaniach klinicznych, gdzie potrzebna jest większa precyzja i wykrycie nawet niewielkich zmian w natężeniu bólu.
VRS jest niezastąpiona u dzieci, osób z zaburzeniami funkcji poznawczych lub barierą językową.
Drabina analgetyczna WHO: przewodnik po skutecznym leczeniu bólu
Po dokonaniu pomiaru bólu za pomocą skal, przychodzi czas na kluczowy etap terapii – wybór odpowiedniego leku. Aby proces ten był uporządkowany i skuteczny, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała koncepcję, która do dziś stanowi złoty standard w leczeniu bólu. Mowa oczywiście o trójstopniowej drabinie analgetycznej WHO.
Ta koncepcja opiera się na stopniowym zwiększaniu "siły" leków przeciwbólowych w miarę narastania dolegliwości. Leczenie zawsze rozpoczyna się od najniższego stopnia, a jeśli ból utrzymuje się lub nasila, wspinamy się po drabinie wyżej. Kluczowe jest tutaj słowo stopniowo, ponieważ nie pomija się etapy i nie przeskakuje od razu do najsilniejszych leków, jeśli nie jest to konieczne.
Szczebel I: podstawa, czyli leki nieopioidowe
Na samym dole drabiny, stanowiąc jej fundament, znajdują się leki, które najczęściej znamy z domowej apteczki. Są to leki nieopioidowe . Stosuje się je w leczeniu bólu o łagodnym natężeniu. Do tej grupy zaliczamy przede wszystkim:
paracetamol – lek o działaniu przeciwbólowym i przeciwgorączkowym, pozbawiony działania przeciwzapalnego
niesteroidowe leki przeciwzapalne (nlpz) , takie jak ibuprofen, diklofenak, naproksen, ketoprofen – działają przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo
metamizol (pyralgina) – lek o silnym działaniu przeciwbólowym i rozkurczowym, stosowany m.in. w bólu kolkowym
Warto zapamiętać, że leki te często stanowią bazę terapii i mogą być stosowane także na wyższych stopniach drabiny, jako uzupełnienie leczenia opioidami.
Szczebel II: krok w górę – słabe opioidy
Kiedy ból ma charakter umiarkowany i nie ustępuje po podaniu leków z I stopnia, wchodzimy na drugi szczebel drabiny. Na tym poziomie do terapii włączamy słabe opioidy .
Kluczową cechą tego stopnia jest to, że słabe opioidy podaje się z lekami nieopioidowymi (lub bez) oraz adjuwantami. Oznacza to, że nie rezygnujemy z paracetamolu czy ibuprofenu, ale dołączamy do nich silniejszy lek, aby wzmocnić efekt przeciwbólowy. Do najważniejszych przedstawicieli tej grupy należą:
tramadol – jeden z najczęściej przepisywanych leków w tej kategorii. Działa ośrodkowo, ale jego mechanizm jest nieco inny niż w przypadku silnych opioidów
kodeina – starszy lek, często stosowany w połączeniu z paracetamolem w preparatach złożonych
Pamiętaj: jeśli tramadol lub kodeina przestają być skuteczne, nie zwiększamy ich dawki w nieskończoność – przechodzimy na trzeci stopień.
Szczebel III: szczyt drabiny – silne opioidy
Najwyższy szczebel drabiny analgetycznej zarezerwowany jest dla bólu silnego i bardzo silnego, który nie reaguje na leki z niższych poziomów. Znajdują się tu silne opioidy .
Podobnie jak na niższych szczeblach, leki te można (i często należy) łączyć z lekami nieopioidowymi oraz adjuwantami , aby uzyskać jak najlepszy efekt przeciwbólowy przy możliwie najmniejszych dawkach opioidu. Do tej grupy zaliczamy m.in.:
morfina – jest wzorcowym lekiem opioidowym, "złotym standardem" w leczeniu silnego bólu. To właśnie morfina znajduje się na III stopniu drabiny analgetycznej. Nie ma sztywnej maksymalnej dawki morfiny – dawkę miareczkuje się (stopniowo zwiększa) do momentu uzyskania efektu przeciwbólowego lub pojawienia się nieakceptowalnych objawów niepożądanych.
fentanyl – silny opioid, dostępny m.in. w postaci plastrów przezskórnych (systemów transdermalnych). Stosuje się go w bólu przewlekłym. Fentanyl również znajduje się na III stopniu drabiny analgetycznej. Jest stosowany w plastrach w bólu przewlekłym. Fentanyl podawany przez skórę (plaster transdermalny) należy wymieniać co 72 godziny (co 3 dni).
Ostrzeżenie: przyspieszone wchłanianie fentanylu z plastra może wystąpić w wyniku gorączki, przegrzania organizmu, gorącej kąpieli, sauny lub położenia plastra w miejscu narażonym na bezpośrednie działanie ciepła. Może to doprowadzić do przedawkowania.
Oksykodon, Buprenorfina, Hydromorfon, Metadon – inne przykłady silnych opioidów.
Często pojawia się pytanie: dlaczego nie zaczynamy leczenia od razu od morfiny? Ponieważ silne opioidy niosą ze sobą większe ryzyko działań niepożądanych (np. depresja oddechowa, silne zaparcia, tolerancja, uzależnienie) i powinny być stosowane tylko wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne.
Adjuwanty – wsparcie na każdym szczeblu
Istotnym, choć często pomijanym elementem drabiny analgetycznej są leki adjuwantowe (wspomagające) . Nie są one typowymi lekami przeciwbólowymi, ale w określonych sytuacjach klinicznych znacząco wzmacniają efekt leczenia lub zwalczają konkretne rodzaje bólu (np. neuropatyczny).
Zgodnie z wytycznymi WHO, leki adjuwantowe można i należy stosować na każdym stopniu drabiny analgetycznej , jeśli istnieją ku temu wskazania. Nie są one przypisane wyłącznie do jednego poziomu. Przykłady leków adjuwantowych:
leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina) – szczególnie skuteczne w bólu neuropatycznym (piekącym, przeszywającym)
leki przeciwdrgawkowe (np. gabapentyna, pregabalina) – również stosowane w bólu neuropatycznym
kortykosteroidy (np. deksametazon) – zmniejszają obrzęk i ucisk na struktury nerwowe, stosowane w bólu związanym z przerzutami nowotworowymi do kości lub mózgu
leki rozkurczowe – w bólu kolkowym
bisfosfoniany – w bólu kości
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Przy bólu łagodnym (NRS 1-3) sięgamy po I stopień: leki nieopioidowe (paracetamol, NLPZ, metamizol). W razie potrzeby dodajemy adjuwanty.
Jeśli ból się nasila do poziomu umiarkowanego (NRS 4-6) , wchodzimy na II stopień: do leków nieopioidowych dołączamy słabe opioidy (tramadol, kodeina). Adjuwanty nadal w opcji.
Gdy ból staje się silny (NRS 7-10) , wchodzimy na III stopień: stosujemy silne opioidy (morfina, fentanyl, oksykodon), nie zapominając o lekach nieopioidowych i adjuwantach.
Pamiętajmy, że skuteczne leczenie bólu to proces dynamiczny. Drabiną można się wspinać, ale w razie poprawy można też po niej schodzić. Celem zawsze jest osiągnięcie jak najlepszej kontroli bólu przy jak najmniejszych dawkach leków i minimalnych skutkach ubocznych.
Patofizjologia bólu
Ból nie jest zjawiskiem jednorodnym. W zależności od mechanizmu powstawania dzielimy go na dwa główne typy: ból nocyceptywny i ból neuropatyczny. Każdy z nich ma swoją unikalną charakterystykę i wymaga innego podejścia terapeutycznego.
1. Ból nocyceptywny – fizjologiczny alarm
Ten typ bólu powstaje w wyniku pobudzenia receptorów bólu (nocyceptorów) zlokalizowanych w skórze, mięśniach, stawach czy narządach wewnętrznych. To prawidłowa reakcja organizmu na uszkodzenie tkanek (np. uraz, stan zapalny, ucisk guza). Jest to swego rodzaju "alarm", który informuje mózg, że dzieje się coś złego.
Dzieli się go dodatkowo na dwa podtypy:
Ból somatyczny : Pochodzi ze skóry, mięśni, kości i stawów. Jego cechą charakterystyczną jest dobre umiejscowienie – pacjent jest w stanie precyzyjnie wskazać palcem, gdzie boli. Często opisywany jest jako ostry, tępy, gniotący lub pulsujący.
Przykład: Ból kostny u pacjentów z chorobami nowotworowymi lub ortopedycznymi. Ból kostny zalicza się właśnie do bólu nocyceptywnego (somatycznego).
Ból trzewny : Pochodzi z narządów wewnętrznych (jelita, wątroba, trzustka). Jest źle umiejscowiony, rozlany, często promieniujący. Opisywany jest jako kurczowy, kolkowy, rozpierający.
2. Ból neuropatyczny – awaria w przewodach
Ten typ bólu nie wynika z uszkodzenia tkanek, ale z uszkodzenia lub dysfunkcji samego układu nerwowego . To tak, jakby przewody elektryczne w ścianie zaczęły "zwierać" i wysyłać fałszywe sygnały. Może być skutkiem ucisku na nerw, neuropatii cukrzycowej, półpaśca, udaru mózgu czy amputacji kończyny. Charakterystyczne cechy bólu neuropatycznego: pacjenci opisują go jako piekący, palący, przeszywający, strzelający, jak prąd. Często towarzyszą mu nieprzyjemne odczucia, takie jak drętwienie czy mrowienie (parestezje).
Allodynia : to zjawisko, w którym bodziec, który normalnie nie wywołuje bólu (np. delikatne dotknięcie skóry, powiew wiatru, dotyk ubrania), staje się bolesny. Allodynia jest charakterystycznym objawem bólu neuropatycznego .
Hiperalgezja : zwiększona wrażliwość na bodźce bolesne – normalne ukłucie szpilką jest odczuwane jako bardzo silny ból.
Klasycznym przykładem jest ból fantomowy , odczuwany po amputacji kończyny. Mimo że kończyny fizycznie nie ma, mózg odbiera z jej "obszaru" sygnały bólowe płynące z uszkodzonych nerwów. Ból fantomowy jest przykładem bólu neuropatycznego.
W medycynie, zwłaszcza paliatywnej, kluczowe jest rozróżnienie bólu podstawowego (tła) od bólu przebijającego.
Ból podstawowy to ból utrzymujący się przez większą część doby, kontrolowany przez regularne przyjmowanie leków.
Ból przebijający to nagły, krótkotrwały, zazwyczaj silny "wyskok" bólu, który pojawia się na tle dobrze kontrolowanego bólu podstawowego. Jest to cecha dla niego charakterystyczna. Pojawia się nagle i trwa od kilku do kilkudziesięciu minut. Cechą, która nie jest typowa dla bólu przebijającego, jest stałe, nieprzemijające nasilenie – to cecha bólu podstawowego.
Wyróżniamy dwa główne typy bólu przebijającego:
Ból incydentalny : jest wywołany konkretnym działaniem lub zdarzeniem. W medycynie paliatywnej ból incydentalny definiujemy jako ból związany z ruchem, kaszlem, oddychaniem, zmianą pozycji, defekacją lub innymi czynnościami . Jest przewidywalny – pacjent wie, że np. obrócenie się w łóżku sprawi mu ból.
Ból samoistny (idiopatyczny) : pojawia się nagle, bez wyraźnej przyczyny, jak grom z jasnego nieba.
Leczenie bólu przebijającego: wymaga leków o szybkim początku działania. W warunkach domowych najbardziej preferowaną drogą podawania opioidów w bólu przebijającym jest droga doustna (szybko działające tabletki lub roztwory). Stosuje się też formy donosowe lub podjęzykowe (np. niektóre preparaty fentanylu).
Zaawansowane strategie – analgezja multimodalna i preparaty złożone
Analgezja multimodalna (synergizm): To strategia polegająca na łączeniu różnych grup leków przeciwbólowych (np. NLPZ + opioid + lek adjuwantowy) w celu uzyskania silniejszego efektu przeciwbólowego (synergii) przy mniejszych dawkach poszczególnych leków , a co za tym idzie – mniejszych skutkach ubocznych.
Preparaty złożone: Oksykodon z Naloksonem : To przykład sprytnego połączenia. Oksykodon (silny opioid) działa przeciwbólowo , ale powoduje zaparcia. Dodany do niego nalokson (antagonista opioidów) podany doustnie działa wybiórczo w jelitach , blokując tam receptory opioidowe i zapobiegając zaparciom. Co ważne, nalokson ulega efektowi pierwszego przejścia w wątrobie i w bardzo niewielkim stopniu przedostaje się do krwiobiegu, nie osłabiając przy tym centralnego (przeciwbólowego) działania oksykodonu.
Monitorowanie pacjenta na opioidach
Podawanie silnych leków wiąże się z odpowiedzialnością. U pacjenta przyjmującego opioidy należy szczególnie monitorować:
częstość oddechów (ryzyko depresji oddechowej – najgroźniejszy skutek uboczny)
poziom sedacji (nadmierna senność)
czynność jelit (profilaktyka zaparć – należy wdrożyć leki przeczyszczające)
nudności i wymioty (częste na początku terapii)
Bezpieczeństwo farmakoterapii
Skuteczne leczenie bólu to nie tylko dobór odpowiedniego leku i jego dawki. To także sztuka przewidywania i zapobiegania zagrożeniom. Równie ważne jak sama terapia jest monitorowanie działań niepożądanych, świadomość przeciwwskazań oraz rozumienie specyficznej terminologii, która pozwala precyzyjnie opisać stan pacjenta.
Bezpieczeństwo farmakoterapii – przewidywać i zapobiegać
Każda interwencja farmakologiczna niesie ze sobą ryzyko. W przypadku leków przeciwbólowych, zwłaszcza opioidów, świadomość tych zagrożeń jest kluczowa dla bezpieczeństwa pacjenta.
Bezpieczeństwo Stosowania Opioidów – Na Co Uważać?
Opioidy, choć niezwykle skuteczne, mają charakterystyczny profil działań niepożądanych.
Zaparcia – Problem Nr 1 :
To najczęstsze i najbardziej uporczywe działanie niepożądane opioidów, na które organizm nie wytwarza tolerancji (w przeciwieństwie do nudności). Dlatego podczas stosowania opioidów należy jednocześnie wprowadzić środki przeczyszczające.
Toksyczność Morfiny – Objawy Ostrzegawcze :
Przedawkowanie lub kumulacja morfiny (np. u pacjenta z niewydolnością nerek) może prowadzić do groźnych dla życia stanów. Należy natychmiast rozpoznać ostrzegawcze symptomy toksyczności morfiny :
nadmierna senność (sedacja) – pacjent staje się trudny do wybudzenia
spłycenie oddechu (depresja oddechowa) – oddech staje się wolniejszy i płytszy (poniżej 10 oddechów na minutę)
zwężenie źrenic (mioza) – źrenice stają się bardzo małe, punktowe
trudności z wybudzeniem, splątanie – pacjent jest zdezorientowany, nie reaguje na proste polecenia
Bezpieczeństwo Fentanylu w Plastrach :
Plastry fentanylu to wygodna, ale potencjalnie niebezpieczna forma terapii, jeśli nie przestrzega się zasad. Stanem wykluczającym zastosowanie fentanylu w plastrach przezskórnych jest:
brak stabilnej kontroli bólu – u pacjenta, którego dawka wciąż jest miareczkowana (zmieniana), plastry się nie sprawdzają
pacjent opioidowonaiwny (nieprzyzwyczajony do opioidów) – rozpoczęcie terapii od silnych plastrów może grozić przedawkowaniem
gorączka lub przegrzanie organizmu – jak opisano wcześniej, zwiększa to wchłanianie leku
uszkodzenia skóry w miejscu aplikacji
Profil działań niepożądanych innych leków
Tramadol na początku terapii: choć jest stosunkowo słabym opioidem, jego profil działań niepożądanych na początku leczenia różni się nieco od silnych opioidów. Typowe objawy to nudności, wymioty i zawroty głowy. Co ważne, zaparcia nie są typowym, dominującym działaniem niepożądanym Tramadolu na samym początku terapii (pojawiają się później, podobnie jak u innych opioidów, ale często z mniejszym nasileniem). Depresja oddechowa jest rzadka, o ile nie przekracza się dawek. Jako jedyny opioid może obniżać próg padaczkowy oraz powodować zespół serotoninowy.
Czynniki wpływające na próg bólowy
Próg bólowy to punkt, w którym bodziec zaczyna być odczuwany jako ból. Nie jest wartością stałą – może się zmieniać pod wpływem wielu czynników fizycznych i psychicznych.
To wszystko, co działa rozluźniająco, uspokajająco i daje poczucie bezpieczeństwa. Należą do nich: sen i odpoczynek , leki przeciwbólowe i przeciwdepresyjne , odwrócenie uwagi (muzyka, rozmowa, hobby), wiara w wyzdrowienie , wsparcie bliskich , ciepła kąpiel, modlitwa.
To czynniki wywołujące napięcie i stres. NIE podwyższają progu bólu (czyli nie pomagają go znosić), a wręcz przeciwnie – nasilają odczuwanie bólu . Są to m.in.: zmęczenie, bezsenność , lęk i strach , izolacja , niezrozumienie choroby , gniew, żal, depresja .
Terminologia i Definicje – Klucz do Precyzyjnej Komunikacji
Aby skutecznie leczyć ból, trzeba umieć go precyzyjnie nazwać i zaklasyfikować. Oto najważniejsze definicje.
Ból przewlekły
To ból, który utrzymuje się poza czasem niezbędnym do wygojenia tkanek. Jest chorobą samą w sobie, a nie tylko objawem.
Minimalny czas trwania bólu uprawniający do określenia go mianem bólu przewlekłego to powyżej 3 miesięcy (12 tygodni) .
Postępowanie w bólu przebijającym
U pacjenta, który otrzymuje regularne leki z powodu bólu przewlekłego (bólu tła), mogą pojawiać się napady bólu przebijającego.
Jak należy postępować? Należy zastosować tzw. dawki doraźne (ratunkowe) . Są to szybko działające leki (najczęściej opioidy o szybkim początku działania, np. tabletki morfiny o natychmiastowym uwalnianiu lub donosowe formy fentanylu), które pacjent przyjmuje doraźnie, na tle dotychczasowej, regularnej terapii, gdy pojawi się napad bólu.
Bóle koincydencyjne (współistniejące)
To pojęcie bywa mylące. W kontekście choroby nowotworowej oznacza bóle, które współistnieją z nowotworem, ale nie są jego bezpośrednim skutkiem (nie są spowodowane przez naciekanie guza czy przerzuty).
Czym charakteryzują się bóle koincydencyjne? Są to bóle związane z chorobą nowotworową pośrednio, np. ból pleców spowodowany osteoporozą po leczeniu hormonalnym u pacjentki z rakiem piersi, ból mięśni po chemioterapii, czy ból głowy będący objawem paranowotworowym (np. przy guzie płuca). To ból, który występuje u pacjenta onkologicznego, ale nie wynika z bezpośredniego działania nowotworu na tkanki.
Niefarmakologiczne i inwazyjne metody leczenia bólu
Gdy farmakoterapia jest niewystarczająca lub niemożliwa, sięga się po inne metody.
Do inwazyjnych metod leczenia bólu (w tym nowotworowego) należą :
blokady nerwów – wstrzyknięcie leku znieczulającego w okolice nerwu
podawanie leków do kanału kręgowego (znieczulenie zewnątrzoponowe, dokanałowe) – np. morfiny w pompie infuzyjnej
pompy infuzyjne – wszczepialne urządzenia uwalniające lek bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego
Diagnostyka bólu neuropatycznego
Do odróżnienia bólu neuropatycznego od nocyceptywnego służą specjalne kwestionariusze i skale.
Najczęściej stosowane to:
DN4 (douleur neuropathique 4) – prosty kwestionariusz składający się z pytań do pacjenta i krótkiego badania
LANSS (leeds assessment of neuropathic symptoms and signs) – skala oceny objawów i cech bólu neuropatycznego
ID-PAIN – narzędzie do przesiewowej oceny bólu neuropatycznego
Zmiany troficzne w bólu neuropatycznym
Nie każdy ból neuropatyczny prowadzi do zmian troficznych. Występują one w specyficznej jednostce chorobowej.
W złożonym bólu regionalnym (CRPS – Complex Regional Pain Syndrome) , dawniej zwanym zespołem Sudecka. W CRPS, oprócz bólu, dochodzi do obrzęku, zmian zabarwienia skóry, temperatury, a w konsekwencji do zaników mięśni i zmian troficznych skóry (świecąca, sucha skóra, zaburzenia wzrostu włosów i paznokci).
