Kompas moralny i tarcza prawna: wszystko, co musisz wiedzieć o Kodeksie Etyki i odpowiedzialności zawodowej
Rozpoczynając swoją drogę zawodową, każda pielęgniarka i położna staje przed wyzwaniem łączenia najnowszej wiedzy medycznej z głębokim humanizmem. Fundamentem, który spaja te dwie sfery, jest etyka zawodowa. Dla pielęgniarek w Polsce tym fundamentem jest Kodeks Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospolitej Polskiej.
Czym jest i skąd się bierze etyka zawodowa?
Etyka zawodowa w kontekście wykonywania zawodu pielęgniarki to precyzyjnie usystematyzowany zbiór norm i reguł postępowania, wyznaczający standardy moralne w praktyce zawodowej . Nie jest to tylko abstrakcyjny zbiór idei, ale praktyczny przewodnik, który służy ochronie pacjenta i utrzymaniu prestiżu zawodu. Określa ona zasady relacji nie tylko z podopiecznymi, ale także ze współpracownikami i całym społeczeństwem.
Kluczowe jest, aby pamiętać, że dokument ten nie został narzucony z góry, ale jest wyrazem suwerenności i odpowiedzialności samorządu zawodowego. Został bowiem uchwalony przez Naczelny Zjazd Pielęgniarek i Położnych, który jest najwyższym organem samorządu. Obecnie obowiązujący „Kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej Rzeczypospolitej Polskiej” został przyjęty 17 maja 2023 roku uchwałą nr 18 VIII Krajowego Zjazdu Pielęgniarek i Położnych. Dokument ten wszedł w życie z dniem podjęcia i zastąpił poprzedni kodeks z 2003 roku.
Pięć filarów odpowiedzialności
Wykonywanie zawodu zaufania publicznego wiąże się z ponoszeniem różnorodnych konsekwencji za swoje działania i zaniechania. Pielęgniarki i położne ponoszą odpowiedzialność na kilku płaszczyznach, które często się przenikają, ale są od siebie niezależne. Mówimy więc o odpowiedzialności:
karnej – przed sądem powszechnym, gdy czyn ma znamiona przestępstwa (np. narażenie pacjenta na niebezpieczeństwo utraty życia)
cywilnej – przed sądem powszechnym, za wyrządzenie szkody majątkowej lub niemajątkowej (np. zadośćuczynienie za błąd medyczny)
pracowniczej (dyscyplinarnej) – wobec pracodawcy, za nieprawidłowe wywiązywanie się z obowiązków pracowniczych (np. naruszenie dyscypliny pracy)
zawodowej – przed sądem pielęgniarek i położnych, za postępowanie sprzeczne z zasadami etyki zawodowej lub przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu
etycznej – przed własnym sumieniem i autorytetem samorządu, wynikająca z internalizacji norm moralnych
To właśnie odpowiedzialność zawodowa jest tą szczególną, która nakłada na przedstawicielki zawodu obowiązek przestrzegania standardów wykraczających poza literalne przepisy prawa. Jeśli działanie pielęgniarki jest sprzeczne z zasadami etyki zawodowej lub przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu, mówimy wówczas o przewinieniu zawodowym i uruchamiana jest procedura przed sądem pielęgniarek.
W labiryncie: jak działa odpowiedzialność zawodowa?
System odpowiedzialności zawodowej został skonstruowany tak, aby zapewnić rzetelne i sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy. Postępowanie toczy się przed sądem pielęgniarek i położnych, a jego celem nie jest wyłącznie karanie, ale także utrzymanie wysokiego poziomu kultury zawodowej. Cały proces nadzorowany jest przez rzecznika odpowiedzialności zawodowej, który pełni funkcję oskarżyciela, zbierając dowody i analizując, czy dana sprawa powinna trafić do sądu.
W przypadkach, gdy Kodeks Etyki nie przewiduje wprost konkretnej sytuacji, pielęgniarka nie pozostaje bez drogowskazu. Powinna wtedy postępować, kierując się własnym sumieniem, zasadami ogólnymi etyki, godnością zawodu i przede wszystkim dobrem pacjenta. Pomocne są również inne dokumenty, takie jak Karta Praw Pacjenta czy konwencje bioetyczne. To swoista "klauzula generalna", która nakazuje spojrzeć na pacjenta nie przez pryzmat paragrafu, ale przez pryzmat człowieka.
Postępowanie wyjaśniające może zostać wszczęte na skutek skargi pacjenta, rodziny, zawiadomienia pracodawcy, a nawet z urzędu, jeśli samorząd poweźmie informację o nieprawidłowościach. Przykłady przewinień są niestety bardzo różnorodne i dotyczą zarówno sfery czysto medycznej, jak i relacji międzyludzkich. Są to między innymi:
naruszenie tajemnicy zawodowej
agresja wobec pacjenta lub współpracowników
niestosowanie się do aktualnej wiedzy medycznej (np. promowanie teorii antyszczepionkowych)
fałszowanie dokumentacji medycznej
stawienie się do pracy pod wpływem alkoholu
Sąd, po rozpatrzeniu sprawy, ma do dyspozycji katalog kar, który rozpoczyna się od upomnienia i nagany, poprzez kary pieniężne, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych, ograniczenie zakresu czynności, aż po najdotkliwsze, czyli zawieszenie, a w skrajnych przypadkach pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
Poza kodeksem: sumienie i godność zawodu
Dobrze działający system odpowiedzialności zawodowej pozwala wyjaśniać nieporozumienia, reagować na błędy i w ten sposób wzmacniać zaufanie społeczne do zawodu. Świadomość, że za naszymi działaniami stoi nie tylko wiedza, ale i jasno określone normy etyczne, dodaje pewności w codziennej, często trudnej i obciążającej emocjonalnie pracy. Traktujmy ten system nie jako zagrożenie, ale jako kompas i tarczę, które chronią zarówno nas, jak i naszych pacjentów.
Kodeks etyki opisuje zasady, ale to postawa zawodowa decyduje o tym, czy zostaną one wcielone w życie. Postawa oznacza trwały sposób odnoszenia się do pacjenta, do współpracowników i do własnej pracy, budowany z wiedzy, umiejętności i przekonań moralnych. Pacjent rzadko potrafi ocenić poprawność techniczną wykonanej czynności, natomiast bezbłędnie odczytuje stosunek, z jakim została wykonana. Właśnie dlatego postawa zawodowa jest nie tylko kwestią kultury osobistej, ale realnym elementem jakości opieki.
Tajemnica zawodowa i jej granice
Pielęgniarka ma obowiązek zachować w tajemnicy informacje o pacjencie uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu, a obowiązek ten trwa również po śmierci pacjenta. Tajemnica obejmuje nie tylko rozpoznanie i przebieg leczenia, ale także fakt pobytu w placówce oraz wszystko, co pacjent powierzył w rozmowie. Zwolnienie z niej możliwe jest wtedy, gdy pacjent wyrazi zgodę, gdy zachowanie tajemnicy zagrażałoby życiu lub zdrowiu jego albo innych osób, gdy przepis szczególny tak stanowi lub gdy informacja jest niezbędna innym osobom sprawującym opiekę. Naruszeniem tajemnicy jest także omawianie stanu pacjenta w windzie, na korytarzu czy w mediach społecznościowych, nawet bez podania nazwiska, jeśli można go rozpoznać po okolicznościach.
Relacja terapeutyczna i profesjonalny dystans
Relacja z pacjentem powinna łączyć życzliwość z zachowaniem granic zawodowych, ponieważ ani chłodne wykonywanie procedur, ani nadmierne emocjonalne zaangażowanie nie służą choremu. Profesjonalny dystans nie oznacza obojętności, lecz zdolność do udzielania pomocy bez przenoszenia własnych emocji i oczekiwań na relację. Przekroczeniem granic są relacje prywatne z pacjentem, przyjmowanie korzyści materialnych oraz faworyzowanie wybranych osób kosztem pozostałych. Szczególnej uwagi wymaga nierówność w tej relacji: pacjent jest zależny, często obnażony fizycznie i emocjonalnie, dlatego odpowiedzialność za utrzymanie właściwych granic spoczywa zawsze na osobie profesjonalnej.
Kompetencje i obowiązek doskonalenia
Pielęgniarka ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie z aktualną wiedzą, co oznacza konieczność ciągłego kształcenia się przez cały okres aktywności zawodowej. Równie ważna jak zdobywanie wiedzy jest znajomość granic własnych kompetencji oraz umiejętność przyznania, że danej czynności nie potrafi się wykonać bezpiecznie. Podejmowanie działań przekraczających posiadane kwalifikacje naraża pacjenta i stanowi naruszenie zasad wykonywania zawodu, nawet gdy wynika z dobrych intencji lub z presji sytuacji. Postawa zawodowa obejmuje więc zarówno gotowość do uczenia się, jak i odwagę powiedzenia, że potrzebna jest pomoc osoby bardziej doświadczonej.
Współpraca w zespole i reagowanie na błąd
Praca zespołowa wymaga wzajemnego szacunku oraz rzeczowej, pozbawionej ocen komunikacji, ponieważ konflikty w zespole odbijają się bezpośrednio na bezpieczeństwie pacjenta. Pielęgniarka ma prawo i obowiązek zgłosić wątpliwości wobec zlecenia, które budzi zastrzeżenia co do bezpieczeństwa, kierując je do osoby zlecającej. Zauważony błąd, także własny, należy niezwłocznie zgłosić, ponieważ ukrycie go naraża pacjenta znacznie bardziej niż konsekwencje ujawnienia. Kultura otwartego zgłaszania zdarzeń niepożądanych służy poprawie systemu, a nie szukaniu winnych, i jest wyrazem dojrzałej postawy zawodowej. Krytykowanie kompetencji innych osób w obecności pacjenta jest natomiast działaniem podważającym zaufanie do całego zespołu.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Szkody wyrządzane pacjentowi przez personel nie ograniczają się do błędów technicznych, ponieważ obejmują również sposób odnoszenia się do chorego. Wyższościowa postawa, lekceważenie zgłaszanych dolegliwości, pośpiech uniemożliwiający rozmowę oraz mówienie o pacjencie w trzeciej osobie w jego obecności wyrządzają realną krzywdę. Skutkiem bywa utrata zaufania do personelu, ukrywanie objawów oraz rezygnacja z dalszego leczenia. Z tego powodu ocena własnej postawy stanowi element odpowiedzialności zawodowej na równi z dbałością o poprawność wykonywanych czynności.
Wypalenie zawodowe
Wypalenie rozwija się stopniowo i obejmuje wyczerpanie emocjonalne, depersonalizację, czyli przedmiotowe traktowanie pacjentów, oraz obniżone poczucie osiągnięć zawodowych. Sprzyjają mu przeciążenie pracą, brak wpływu na organizację zadań, konflikty w zespole oraz stały kontakt z cierpieniem i śmiercią. Zagrożenie nie dotyczy wyłącznie samej pielęgniarki, ponieważ depersonalizacja przekłada się wprost na jakość opieki i na sposób traktowania chorych. Zapobieganie obejmuje realną organizację czasu pracy, korzystanie z urlopu, wsparcie zespołowe, superwizję oraz umiejętność oddzielenia pracy od życia prywatnego. Dbałość o własną kondycję psychiczną nie jest przejawem egoizmu, lecz warunkiem utrzymania właściwej postawy wobec pacjenta.
Kiedy sumienie staje się prawem: mechanizmy postępowania w sytuacjach granicznych
W pierwszej części naszego cyklu omówiliśmy fundamenty, na których opiera się odpowiedzialność zawodowa. Teraz wkraczamy w obszar jeszcze bardziej złożony – w sytuacje, gdy litery prawa nie wystarczają, a decyzję musi podjąć sumienie. To właśnie w tych momentach najpełniej objawia się dojrzałość etyczna pielęgniarki i położnej.
Prawo do sprzeciwu: klauzula sumienia
Wyobraźmy sobie sytuację, w której pielęgniarka otrzymuje zlecenie wykonania czynności, która jest głęboko sprzeczna z jej osobistymi przekonaniami moralnymi. Czy ma prawo się od tego uchylić? Odpowiedź brzmi: tak, ale pod bardzo ściśle określonymi warunkami. W Polsce podstawą prawną do takiego działania jest Art. 12 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej , który przyznaje prawo do powstrzymania się od wykonania zlecenia lekarskiego niezgodnego z sumieniem.
Warunki i granice sprzeciwu sumienia
Powołanie się na klauzulę sumienia nie jest jednak aktem samowoli. To mechanizm, który nakłada na pielęgniarkę szereg istotnych obowiązków. Przede wszystkim, ma ona obowiązek wcześniej poinformować o tym przełożonego na piśmie. Nie może to być decyzja podjęta ad hoc przy łóżku pacjenta. Co jednak najważniejsze, prawo do sprzeciwu sumienia nie ma charakteru absolutnego i ustępuje wobec wartości nadrzędnej, jaką jest ludzkie życie. W sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia pacjenta pielęgniarka nie może powołać się na klauzulę sumienia – jej obowiązkiem jest niezwłoczne udzielenie pomocy.
Co więcej, samo odmówienie wykonania czynności nie zwalnia z odpowiedzialności za pacjenta. Pielęgniarka ma bezwzględny obowiązek zapewnienia pacjentowi opieki innej osoby. Musi ona podjąć takie działania, aby ciągłość opieki nie została przerwana, a pacjent nie doznał uszczerbku z powodu jej decyzji. Klauzula sumienia chroni więc integralność moralną pielęgniarki, ale zawsze w granicach jej podstawowego obowiązku, jakim jest dobro i bezpieczeństwo pacjenta.
W sidłach wyboru: natura dylematu etycznego
Praktyka pielęgniarska pełna jest sytuacji, w których odpowiedź nie jest ani czarno-biała, ani łatwa. Mamy wówczas do czynienia z dylematem etycznym. Jest to sytuacja wyboru pomiędzy dwiema lub więcej wartościami etycznymi, które są ze sobą sprzeczne . To nie jest wybór między dobrem a złem, ale konflikt dóbr, gdzie każda z opcji wiąże się z konsekwencjami moralnymi .
Jak prawidłowo zdefiniować dylemat etyczny pojawiający się w praktyce pielęgniarskiej? Jest to sytuacja konfliktowa, w której pielęgniarka musi dokonać wyboru między różnymi wartościami, a każda z możliwych decyzji niesie za sobą moralne obciążenie . Klasycznym przykładem jest konflikt między zasadą poszanowania autonomii pacjenta (np. jego odmowa przyjęcia leków) a zasadą dobroczynienia (non-maleficence), czyli chęcią ochrony go przed szkodą. Uszanować wolę pacjenta, czy ratować go wbrew niej? To właśnie sedno dylematu.
Fundamenty myślenia: etyka, deontologia i świadomość moralna
Aby radzić sobie z dylematami i prawidłowo stosować mechanizmy takie jak klauzula sumienia, niezbędne jest zrozumienie szerszego kontekstu teoretycznego. W tym miejscu wkraczamy w obszar filozofii moralności.
Kluczowe znaczenie ma pojęcie świadomości etycznej pielęgniarki . To nie jest tylko znajomość kodeksu, ale głęboka, osobista zdolność do rozpoznawania i oceny moralnych aspektów własnego postępowania . To umiejętność dostrzeżenia, że dana, pozornie rutynowa decyzja, ma wymiar etyczny. Świadomość etyczna to kierowanie się w działaniu normami etycznymi i refleksja nad konsekwencjami swoich czynów . To ona sprawia, że pielęgniarka nie jest tylko wykonawcą zleceń, ale refleksyjnym praktykiem.
Często pojęcia etyki i deontologii są używane zamiennie, ale warto dostrzec między nimi subtelną różnicę. Etyka to ogólna refleksja nad moralnością. W jej ramach działa tak zwana etyka normatywna, która zajmuje się ustalaniem tego, co jest moralnie dobre, a co złe oraz wytyczaniem wskazówek moralnie pozytywnego zachowania . To ona formułuje normy i oceny.
Z kolei deontologia (z gr. deon – powinność) koncentruje się na konkretnych powinnościach i obowiązkach wynikających z wykonywania danego zawodu. W kontekście pielęgniarstwa, deontologia zajmuje się powinnościami i obowiązkami moralnymi pielęgniarki wobec pacjenta, współpracowników, społeczeństwa i samej siebie . Odpowiada na pytanie "co powinnam zrobić?" w konkretnej sytuacji zawodowej.
Etyka u kresu życia: opieka paliatywna
Szczególnym obszarem, gdzie wszystkie te pojęcia – świadomość etyczna, deontologia i dylematy – spotykają się z największą intensywnością, jest opieka paliatywna. U kresu życia podstawowymi zasadami etycznymi, które stają się kompasem dla personelu, są:
szacunek dla godności pacjenta – uznanie jego wartości jako człowieka, niezależnie od stanu zdrowia
autonomia – prawo pacjenta do podejmowania świadomych decyzji dotyczących siebie, w tym do wyrażania swoich preferencji co do leczenia
dobroczynienie – działanie dla dobra pacjenta, przynoszące mu korzyść i ulgę w cierpieniu
nieszkodzenie – zakaz podejmowania działań, które mogłyby pogorszyć stan pacjenta lub przynieść mu dodatkowe cierpienie (np. uporczywa terapia)
sprawiedliwość – równe traktowanie i sprawiedliwy dostęp do dóbr, w tym do opieki paliatywnej
prawdomówność i lojalność – budowanie relacji opartej na zaufaniu i szczerości wobec pacjenta
troska o jakość życia do końca – nadrzędny cel, który łączy wszystkie pozostałe zasady
Cień białego fartucha: jatropatia i odpowiedzialność za cierpienie
Dotychczas mówiliśmy o etyce jako o kompasie i tarczy. Istnieje jednak również mroczna strona medalu – sytuacje, w których personel medyczny, często nieumyślnie, staje się źródłem dodatkowego cierpienia pacjenta. To zjawisko nosi nazwę jatropatii i jest przedmiotem żywego zainteresowania zarówno etyki, jak i prawa.
Gdy leczenie rani: istota jatropatii
Samo słowo "jatrogenny" pochodzi z greckiego iatros (lekarz) i gennan (powodować). Współcześnie pojęcie to wykracza daleko poza błędy czysto medyczne. Działania jatropatogenne to wszelkie działania nieumyślnie szkodzące pacjentowi, które wywołują jatrogenne uszkodzenia – zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Katalog tych zachowań jest szeroki i obejmuje nie tylko oczywiste błędy medyczne i zaniedbania, ale także sferę relacji międzyludzkich.
Czy wiesz, że nieprawidłowa komunikacja, brak empatii, arogancja czy okazanie zniecierpliwienia również mogą być działaniami jatropatogennymi? Pacjent, który spotyka się z lekceważeniem, doświadcza cierpienia psychicznego, które nakłada się na jego chorobę. Podobnie, nieprzestrzeganie zasad aseptyki, choć wydaje się być wyłącznie uchybieniem proceduralnym, w istocie jest działaniem jatropatogennym, bo naraża pacjenta na realne ryzyko zakażenia.
Świadomość, że nasze zachowanie – nie tylko błąd w podaniu leku, ale także nieuważne słowo – może stać się źródłem jatrogennego uszkodzenia, to pierwszy krok do budowania kultury bezpieczeństwa i głęboko humanitarnej opieki. Jatropatia uczy nas pokory i przypomina, że pacjent powierzony naszej opiece jest istotą wrażliwą na wszystkich poziomach: fizycznym, psychicznym i duchowym.
W obliczu nieuchronności: etyka opieki paliatywnej i u kresu życia
Największym wyzwaniem dla etyki zawodowej jest towarzyszenie człowiekowi w ostatniej fazie jego życia. W opiece paliatywnej zasady etyczne nabierają szczególnej, wręcz egzystencjalnej wagi. To tutaj stajemy przed pytaniami, na które medycyna nie zawsze ma odpowiedź, a które dotyczą granic życia, sensu cierpienia i godności w obliczu śmierci.
Między uporem a rezygnacją: uporczywa terapia i ortotanazja
Jednym z najtrudniejszych dylematów jest odróżnienie działań ratujących życie od działań, które jedynie przedłużają umieranie. Mówimy wtedy o uporczywej terapii. Definiujemy ją jako stosowanie procedur medycznych przedłużających życie w sytuacji nieodwracalnego, śmiertelnego stanu, które nie przynoszą korzyści pacjentowi, a jedynie przedłużają umieranie i cierpienie.
Kluczowe jest, aby nie mylić uporczywej terapii z eutanazją. Eutanazja to działanie mające na celu skrócenie życia, podczas gdy uporczywa terapia to działanie, które – choć pozornie "walczy o życie" – w rzeczywistości przedłuża agonię. Wyjściem z tej pułapki jest ortotanazja , czyli zaprzestanie uporczywej terapii i umożliwienie naturalnej śmierci, z poszanowaniem godności pacjenta . To postawa, która akceptuje śmierć jako naturalny etap, nie rezygnując jednocześnie z opieki i łagodzenia cierpienia.
Być, nie tylko działać: towarzyszenie w agonii
Towarzysząc choremu podczas agonii, nasza rola ulega fundamentalnej zmianie. Przestajemy być "naprawiaczami", a stajemy się świadkami i przewodnikami. Co to oznacza w praktyce?
Przede wszystkim, należy zapewnić komfort, łagodzić ból i inne dolegliwości. Nie ma miejsca na uporczywą terapię, ale jest miejsce na intensywne leczenie objawowe. Należy zachować spokój – nasz własny spokój udziela się pacjentowi i jego bliskim. Najważniejsze jednak, to nie zostawiać umierającego samego. Obecność drugiego człowieka ma wartość nie do przecenienia.
Równie istotne jest umożliwienie kontaktu z bliskimi i stworzenie im warunków do godnego pożegnania. Personel powinien zachęcać rodzinę do towarzyszenia, bycia obecnym, rozmowy, dotyku, wsparcia. Należy również pomóc im zaakceptować naturalny bieg zdarzeń i w razie potrzeby skorzystać ze wsparcia psychologicznego.
Akceptacja i jej granice
W opiece paliatywnej często mówimy o akceptacji. Co to jednak znaczy w praktyce klinicznej? Akceptacja nieuchronności śmierci to świadomość, że śmierć jest naturalnym etapem życia. Nie oznacza to jednak bierności czy rezygnacji z opieki. Wręcz przeciwnie – to skoncentrowanie jej na łagodzeniu cierpienia i zapewnieniu komfortu.
Podobnie, akceptacja właściwej pory śmierci oznacza poszanowanie naturalnego procesu umierania. To droga między dwoma skrajnościami: z jednej strony nieprzedłużanie go na siłę (uporczywa terapia), z drugiej – nieskracanie go (eutanazja).
Czasem ta akceptacja przybiera zaskakujące formy. Dlaczego np. w opiece terminalnej dopuszcza się utrzymywanie nawyków chorego, takich jak palenie tytoniu? Odpowiedź leży w zasadzie autonomii i dobroczynienia. W sytuacji nieuchronnej śmierci, zakaz palenia (zwykle podyktowany troską o zdrowie) mógłby zwiększyć cierpienie psychiczne, odbierając pacjentowi ostatnią przyjemność i poczucie kontroli. Spełnienie ostatnich pragnień może przynieść ulgę psychiczną, co jest nadrzędną wartością w opiece u kresu życia.
Mroczny cień: kryptoeutanazja
Na koniec warto wspomnieć o zjawisku, które jest całkowitym zaprzeczeniem etyki paliatywnej. Kryptoeutanazja (z gr. kryptos – ukryty) to potajemne, nieświadome lub niezamierzone skrócenie życia pacjenta . Może do niej dojść na skutek zaniechania (np. niepodanie leków przeciwbólowych z obawy przed "przyspieszeniem" śmierci, co paradoksalnie zwiększa cierpienie), błędu medycznego czy przedawkowania leków. Jest to działanie nieetyczne i niezgodne z prawem, które nie ma nic wspólnego ani z ortotanazją, ani z opieką paliatywną. Przypomina nam, że intencja naszych działań ma fundamentalne znaczenie moralne.
Zrozumienie tych wszystkich aspektów – od cienia jatropatii, przez światło ortotanazji, aż po mrok kryptoeutanazji – jest niezbędne, by pielęgniarka mogła nieść pomoc w sposób naprawdę etyczny, zwłaszcza wtedy, gdy pomocą tą jest już tylko towarzyszenie.
