Układ płciowy męski i układ płciowy żeński zbudowane są według podobnego planu. Każdy składa się z parzystych gruczołów płciowych, dróg wyprowadzających i narządów płciowych zewnętrznych. Gruczołem płciowym mężczyzny jest jądro, a kobiety jajnik. Oba narządy powstają z tego samego zawiązka, dlatego wiele struktur męskich ma swój odpowiednik u kobiety: jądru odpowiada jajnik, prąciu łechtaczka, a mosznie wargi sromowe większe.
Do narządów płciowych męskich wewnętrznych należą jądra, najądrza, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, przewody wytryskowe, gruczoł krokowy i gruczoły opuszkowo-cewkowe. Narządami płciowymi męskimi zewnętrznymi są prącie i moszna. Do narządów płciowych żeńskich wewnętrznych należą jajniki, jajowody, macica i pochwa, a narządem płciowym żeńskim zewnętrznym jest srom. Cewka moczowa, która u mężczyzny jest wspólną drogą moczu i nasienia, została opisana razem z układem moczowym. Mięśnie krocza i dna miednicy opisano w układzie mięśniowym, a tutaj służą jedynie jako punkty orientacyjne.
W artykule najpierw opisano układ płciowy męski, w kolejności drogi nasienia: od jądra przez najądrze, nasieniowód i gruczoły dodatkowe aż do prącia. Następnie opisano układ płciowy żeński: jajnik, jajowód, macicę, pochwę i srom.
Położenie i kształt jądra
Jądro jest parzystym gruczołem płciowym męskim. Leży poza jamą brzuszną, w mosznie, a każde jądro zajmuje osobną komorę moszny. Jądro jest zawieszone na powrózku nasiennym, w którym biegną nasieniowód oraz naczynia i nerwy jądra. Oba jądra nie leżą na tej samej wysokości. Lewe jądro leży zwykle nieco niżej niż prawe, co wiąże się z dłuższym lewym powrózkiem nasiennym.
Jądro ma kształt jajowaty i jest spłaszczone z boków. U dorosłego mężczyzny ma zwykle około 4 do 5 cm długości, 2 do 3 cm szerokości i podobną grubość, a jego masa wynosi przeciętnie 15 do 25 g. Wymiary te różnią się w poszczególnych podręcznikach i między osobami.
Ze spłaszczenia jądra wynika podział jego powierzchni. Jądro ma powierzchnię boczną i powierzchnię przyśrodkową, zwróconą ku przegrodzie moszny i drugiemu jądru. Powierzchnie te łączą się dwoma brzegami. Brzeg przedni jest wypukły i wolny. Do brzegu tylnego przylega najądrze i tędy wchodzą do jądra oraz wychodzą z niego naczynia i nerwy. Na obu końcach długiej osi leżą dwa bieguny, górny i dolny.
Długa oś jądra nie jest pionowa, lecz skośna. Biegun górny jest skierowany ku przodowi i nieco bocznie, a biegun dolny ku tyłowi i nieco przyśrodkowo. Na biegunie górnym znajduje się często drobny, pęcherzykowaty przyczepek jądra, który jest pozostałością rozwojową i nie ma znaczenia czynnościowego.
Jądro zaopatruje tętnica jądrowa, odchodząca od aorty brzusznej i dochodząca do jądra w powrózku nasiennym. Żyły jądra tworzą w powrózku splot wiciowaty, opisany razem z powrózkiem nasiennym.
Błona biała i śródjądrze
Miąższ jądra otacza bezpośrednio gruba, mocna torebka łącznotkankowa o białawym zabarwieniu, nazywana błoną białą. Na zewnątrz od niej leży blaszka trzewna osłonki pochwowej jądra, zrośnięta z błoną białą na całej powierzchni jądra z wyjątkiem brzegu tylnego. Na zewnątrz od osłonki pochwowej jądro otaczają kolejno powięź nasienna wewnętrzna, mięsień dźwigacz jądra, powięź nasienna zewnętrzna i ściana moszny. Błona biała jest mało rozciągliwa, dlatego obrzęk jądra, na przykład w stanie zapalnym, wywołuje silny ból.
Wzdłuż brzegu tylnego torebka jądra grubieje i wnika klinowato do wnętrza narządu. To pogrubienie nazywa się śródjądrzem. Śródjądrze leży więc przy tylnym brzegu jądra, po tej samej stronie, po której przylega najądrze i wchodzą naczynia.
Od śródjądrza biegną promieniście ku obwodowi cienkie przegródki jądra, które dochodzą do błony białej i dzielą miąższ na kilkaset płacików. Płaciki są wypełnione krętymi kanalikami nasiennymi, których budowa należy do histologii i nie jest tu opisywana. Kanaliki uchodzą do sieci jądra, czyli układu drobnych kanałów leżących w śródjądrzu.
Z sieci jądra wychodzi kilkanaście przewodzików odprowadzających. Przebijają one błonę białą w górnej części brzegu tylnego i przechodzą do głowy najądrza, gdzie każdy przewodzik zwija się w drobny stożek. Przewodziki odprowadzające są jedynym połączeniem między miąższem jądra a najądrzem.
Najądrze
Najądrze jest wydłużonym narządem, który przylega do tylnego brzegu jądra i częściowo zachodzi na jego powierzchnię boczną. Wyróżnia się w nim trzy części. Głowa najądrza jest najgrubsza i leży na biegunie górnym jądra, z którym łączą ją przewodziki odprowadzające. Trzon najądrza biegnie wzdłuż tylnego brzegu jądra. Ogon najądrza jest najwęższy i leży na biegunie dolnym jądra.
Głowę najądrza tworzą stożki przewodzików odprowadzających, które uchodzą do jednego przewodu najądrza. Przewód najądrza jest bardzo silnie skręcony i po rozprostowaniu osiąga kilka metrów długości, przy czym podawane wartości różnią się w podręcznikach. Zwoje tego przewodu tworzą trzon i ogon najądrza. Na głowie najądrza może występować drobny przyczepek najądrza, również będący pozostałością rozwojową.
W okolicy ogona przewód najądrza prostuje się i przechodzi w nasieniowód. Nasieniowód zawraca ostro ku górze i biegnie przyśrodkowo od najądrza, wzdłuż tylnego brzegu jądra, do powrózka nasiennego. Droga nasienia wiedzie więc od kanalików nasiennych przez sieć jądra i przewodziki odprowadzające do głowy najądrza, dalej przewodem najądrza przez trzon i ogon, a następnie do nasieniowodu.
Między trzonem najądrza a powierzchnią boczną jądra znajduje się szczelinowata kieszeń, zatoka najądrza. Wysłana jest blaszką trzewną osłonki pochwowej, która wnika między oba narządy. Zatoka jest otwarta ku bokowi, a jej obecność sprawia, że trzon najądrza jest oddzielony od jądra, podczas gdy głowa i ogon są z nim ściśle połączone.
Odcinki nasieniowodu
Nasieniowód jest parzystym przewodem, który przedłuża przewód najądrza i doprowadza nasienie do cewki moczowej za pośrednictwem przewodu wytryskowego. U dorosłego ma około 40 do 45 cm długości, przy czym podręczniki podają nieco różne wartości. Jego ściana jest gruba i mięśniowa, a światło bardzo wąskie, dlatego przewód ma twardą, sznurowatą konsystencję.
Przebieg nasieniowodu dzieli się na cztery kolejne odcinki. Odcinek mosznowy zaczyna się przy ogonie najądrza i biegnie ku górze przyśrodkowo od najądrza. Odcinek powrózkowy leży w powrózku nasiennym i sięga do pierścienia pachwinowego powierzchownego. Odcinek pachwinowy przechodzi przez kanał pachwinowy. Odcinek miedniczny zaczyna się przy pierścieniu pachwinowym głębokim i kończy za pęcherzem moczowym.
Końcowa część odcinka miednicznego poszerza się we wrzecionowatą bańkę nasieniowodu. Bańka jest najszerszą częścią całego przewodu, a jej ściana tworzy liczne uchyłki. W pozostałych odcinkach średnica nasieniowodu jest mała i prawie stała, niezależnie od tego, czy przewód leży w mosznie, w powrózku czy w kanale pachwinowym.
Nasieniowód w miednicy
Przy pierścieniu pachwinowym głębokim nasieniowód opuszcza powrózek nasienny i okrąża od strony bocznej naczynia nabrzuszne dolne. Następnie schodzi po bocznej ścianie miednicy mniejszej ku tyłowi i przyśrodkowo. Na tej drodze krzyżuje moczowód, co opisano w układzie moczowym.
W całym odcinku miednicznym nasieniowód leży pozaotrzewnowo. Biegnie bezpośrednio pod otrzewną ściany bocznej miednicy, która go pokrywa, ale nie tworzy dla niego krezki. Nasieniowód nie leży więc w jamie otrzewnej ani w żadnym fałdzie otrzewnej.
Bańki obu nasieniowodów leżą na tylnej powierzchni pęcherza moczowego. Każda bańka biegnie przyśrodkowo od pęcherzyka nasiennego tej samej strony, a pęcherzyk leży od niej bocznie. Ku dołowi bańki zbliżają się do siebie i ograniczają niewielki trójkątny obszar ściany pęcherza, zwany trójkątem międzybańkowym. U podstawy gruczołu krokowego bańka zwęża się i łączy z przewodem pęcherzyka nasiennego, co opisano przy pęcherzykach nasiennych.
Powrózek nasienny
Powrózek nasienny jest okrągławym pęczkiem struktur, na którym zawieszone jest jądro. Rozciąga się od pierścienia pachwinowego głębokiego, przez cały kanał pachwinowy i pierścień pachwinowy powierzchowny, aż do tylnego brzegu jądra. U mężczyzny powrózek nasienny wypełnia kanał pachwinowy. U kobiety w kanale pachwinowym biegnie znacznie cieńsze więzadło obłe macicy.
W skład powrózka wchodzą nasieniowód, tętnica jądrowa, tętnica nasieniowodu i tętnica mięśnia dźwigacza jądra, a także żyły tworzące splot wiciowaty, naczynia chłonne i nerwy. W powrózku leży też włóknisty szczątek wyrostka pochwowego otrzewnej. Rozszerzenie żył splotu wiciowatego, czyli żylaki powrózka nasiennego, występuje częściej po stronie lewej.
Nasieniowód leży w tylnej części powrózka, za naczyniami. Dzięki grubej ścianie mięśniowej można go wyczuć przez skórę moszny jako twardy, gładki sznur, wyraźnie odmienny od miękkiego splotu żylnego.
Powrózek otaczają te same warstwy, które okrywają jądro: powięź nasienna zewnętrzna, mięsień dźwigacz jądra z powięzią i powięź nasienna wewnętrzna. Warstwy te przechodzą z powrózka bezpośrednio na jądro.
Pęcherzyki nasienne
Pęcherzyki nasienne są parzystymi narządami gruczołowymi o długości około 4 do 6 cm. Leżą w miednicy mniejszej na tylnej powierzchni pęcherza moczowego, bocznie od baniek nasieniowodów. Od odbytnicy, która leży za nimi, oddziela je łącznotkankowa przegroda odbytniczo-pęcherzowa, nazywana też powięzią Denonvilliersa. Powiększone pęcherzyki można wyczuć w badaniu przez odbytnicę.
Pęcherzyki nie leżą pionowo ani równolegle do siebie. Ich końce górne rozchodzą się bocznie i ku górze, a końce dolne zbiegają się ku linii pośrodkowej i dochodzą do podstawy gruczołu krokowego. Oba pęcherzyki tworzą więc razem układ przypominający literę V, otwartą ku górze, w której wcięciu leżą bańki nasieniowodów.
Pęcherzyk nasienny nie jest workiem o jednej gładkiej jamie. Tworzy go jedna długa, silnie skręcona cewa z licznymi bocznymi uchyłkami, zwinięta w guzowaty twór i spojona tkanką łączną. Po rozprostowaniu cewa ta osiąga kilkanaście centymetrów długości. Pęcherzyk nie ma płacików ani zrazików, a jego powierzchnia jest nierówna i guzkowata.
Pęcherzyki nasienne leżą w większości pozaotrzewnowo. Otrzewna pokrywa jedynie ich końce górne, które sięgają do zagłębienia odbytniczo-pęcherzowego. Koniec dolny każdego pęcherzyka zwęża się w krótki przewód wydalający.
Przewody wytryskowe
Przewód wytryskowy jest parzystym przewodem o długości około 2 cm. Powstaje u podstawy gruczołu krokowego z połączenia bańki nasieniowodu z przewodem wydalającym pęcherzyka nasiennego tej samej strony. Jest więc wspólnym, końcowym odcinkiem drogi nasienia i wydzieliny pęcherzyka.
Oba przewody wytryskowe wnikają w tylną część podstawy gruczołu krokowego i przebiegają przez jego miąższ skośnie ku dołowi i ku przodowi. Uchodzą do części sterczowej cewki moczowej na wzgórku nasiennym, czyli podłużnej wyniosłości tylnej ściany tej części cewki. Ujścia obu przewodów leżą po bokach łagiewki sterczowej, drobnego ślepego zachyłka w środku wzgórka.
Przewody wytryskowe nie przechodzą przez ścianę pęcherza moczowego ani przez przeponę moczowo-płciową. Cały ich przebieg odbywa się w obrębie gruczołu krokowego, a część miąższu leżąca między nimi a cewką moczową tworzy płat środkowy gruczołu, opisany razem z gruczołem krokowym.
Gruczoły opuszkowo-cewkowe
Gruczoły opuszkowo-cewkowe, nazywane też gruczołami Cowpera, są parzystymi gruczołami wielkości ziarna grochu. Leżą poniżej gruczołu krokowego, w przeponie moczowo-płciowej, po obu stronach części błoniastej cewki moczowej, otoczone włóknami mięśnia zwieracza cewki.
Z każdego gruczołu wychodzi długi, cienki przewód, który biegnie ku przodowi, przebija błonę krocza i uchodzi do części gąbczastej cewki moczowej w obrębie opuszki prącia. Ujście leży więc znacznie niżej i dalej ku przodowi niż sam gruczoł.
Odpowiednikiem gruczołów opuszkowo-cewkowych u kobiety są gruczoły przedsionkowe większe, nazywane gruczołami Bartholina, opisane razem ze sromem. Oba rodzaje gruczołów leżą w okolicy krocza i uchodzą do narządów płciowych zewnętrznych, u mężczyzny do cewki w prąciu, a u kobiety do przedsionka pochwy.
Położenie i powierzchnie gruczołu krokowego
Gruczoł krokowy, nazywany też sterczem, jest nieparzystym narządem gruczołowo-mięśniowym o kształcie kasztana lub odwróconego stożka. U dorosłego mężczyzny ma około 3 cm wysokości, 4 cm szerokości i 2 cm grubości, a jego masa wynosi około 20 g. Wartości te różnią się w podręcznikach i zmieniają z wiekiem. Przez gruczoł przechodzą część sterczowa cewki moczowej oraz oba przewody wytryskowe.
Gruczoł leży w miednicy mniejszej, poniżej pęcherza moczowego. Jego szeroka podstawa jest zwrócona ku górze, a zwężony szczyt ku dołowi. Szczyt spoczywa na przeponie moczowo-płciowej, przez którą cewka przechodzi dalej ku prąciu.
Gruczoł krokowy leży za spojeniem łonowym, ale do niego nie przylega. Oddziela je przestrzeń załonowa, wypełniona tkanką tłuszczową i splotem żylnym. Przednią powierzchnię gruczołu łączą z kośćmi łonowymi więzadła łonowo-sterczowe.
Gruczoł ma cztery powierzchnie. Powierzchnia przednia jest wąska, wypukła i zwrócona ku spojeniu łonowemu. Powierzchnia tylna jest szeroka i płaska, zwrócona ku bańce odbytnicy, od której oddziela ją przegroda odbytniczo-pęcherzowa. Pośrodku powierzchni tylnej biegnie płytka bruzda, dzieląca ją na dwie połowy. Dzięki przyleganiu do odbytnicy powierzchnię tylną można zbadać palcem przez odbytnicę.
Dwie powierzchnie dolno-boczne są wypukłe i przylegają do mięśnia dźwigacza odbytu, który podtrzymuje gruczoł od boków i od dołu. Powierzchnie te nie mają kontaktu ani ze spojeniem, ani z odbytnicą.
Płaty i strefy gruczołu krokowego
W klasycznym opisie gruczoł krokowy dzieli się na płaty. Główną masę narządu tworzą dwa płaty boczne, prawy i lewy, leżące po obu stronach cewki. Z przodu, przed cewką, płaty boczne łączy wąska cieśń gruczołu krokowego. Cieśń zawiera mało tkanki gruczołowej i jest zbudowana głównie z tkanki włóknisto-mięśniowej.
Płat środkowy leży za cewką, w klinowatej przestrzeni ograniczonej od tyłu i od góry przez oba przewody wytryskowe, a od przodu przez cewkę. Znajduje się więc między przewodami wytryskowymi a cewką moczową, tuż poniżej szyjki pęcherza. Powiększenie płata środkowego uwypukla błonę śluzową pęcherza w okolicy ujścia wewnętrznego cewki, tworząc języczek pęcherza, co utrudnia odpływ moczu.
Współcześnie, zwłaszcza w urologii i badaniach obrazowych, stosuje się podział gruczołu na strefy. Strefa obwodowa jest największa i obejmuje głównie tylną oraz boczne części gruczołu, przylegające do odbytnicy. To ją ocenia się w badaniu przez odbytnicę i w niej najczęściej rozwija się rak gruczołu krokowego. Strefa centralna otacza przewody wytryskowe przy podstawie gruczołu. Strefa przejściowa jest niewielka i otacza część sterczową cewki powyżej wzgórka nasiennego, a jej rozrost odpowiada za łagodne powiększenie gruczołu u starszych mężczyzn. Przednią część gruczołu, odpowiadającą cieśni, tworzy niegruczołowy zrąb włóknisto-mięśniowy.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Miąższ gruczołu krokowego otacza bezpośrednio cienka, mocna torebka właściwa, zbudowana z tkanki łącznej i mięśni gładkich i zrośnięta z miąższem. Na zewnątrz od niej leży splot żylny sterczowy, a jeszcze bardziej zewnętrznie powięź sterczowa, czyli pochewka gruczołu utworzona przez powięź miednicy. Splot żylny leży więc między torebką właściwą a powięzią sterczową.
Miąższ gruczołu składa się z kilkudziesięciu drobnych gruczołów, których przewody zbiegają się w kilkanaście do kilkudziesięciu przewodów wydalających. Przewody te uchodzą do tylnej ściany części sterczowej cewki moczowej, w dwóch płytkich rynienkach po obu stronach wzgórka nasiennego. Na samym wzgórku uchodzą natomiast przewody wytryskowe.
Chłonka z gruczołu krokowego spływa do węzłów chłonnych miednicy, co opisano w układzie chłonnym.
Części prącia
Prącie jest męskim narządem płciowym zewnętrznym, przez który biegnie końcowy odcinek cewki moczowej. Wyróżnia się w nim trzy części. Korzeń prącia jest częścią przytwierdzoną, ukrytą w kroczu i umocowaną do kości miednicy oraz do przepony moczowo-płciowej. Trzon prącia jest częścią wolną, zwisającą przed moszną. Żołądź prącia tworzy przedni koniec narządu.
Trzon prącia ma dwie powierzchnie. Powierzchnia górna, zwrócona w spoczynku ku przodowi, a podczas wzwodu ku górze, nazywa się grzbietem prącia. Biegną po niej naczynia i nerwy grzbietowe prącia. Powierzchnia przeciwna, zwrócona ku dołowi, to powierzchnia cewkowa, pod którą leży cewka moczowa. Pośrodku powierzchni cewkowej biegnie szew prącia, przedłużający się ku tyłowi w szew moszny.
Skóra prącia jest cienka, łatwo przesuwalna i pozbawiona tkanki tłuszczowej. Pod nią leży luźna powięź powierzchowna prącia, a głębiej mocna powięź głęboka, nazywana powięzią Bucka, która obejmuje wspólnie wszystkie ciała wzwodowe.
Prącie utrzymują dwa więzadła. Więzadło wieszadłowe prącia odchodzi od przedniej powierzchni spojenia łonowego i dochodzi do powięzi prącia. Więzadło procowate prącia jest bardziej powierzchowne, odchodzi od powięzi dolnej części ściany brzucha i obejmuje prącie pętlą.
Ciała jamiste
Prącie jest zbudowane z trzech ciał wzwodowych: dwóch ciał jamistych prącia i jednego ciała gąbczastego. W trzonie ciała jamiste leżą obok siebie w części grzbietowej prącia. Ciało gąbczaste leży pod nimi, w rynnie utworzonej między ciałami jamistymi po stronie powierzchni cewkowej.
Każde ciało jamiste otacza gruba i mocna błona biała. W linii pośrodkowej błony białe obu ciał łączą się i tworzą przegrodę prącia, która oddziela od siebie ciała jamiste. W części tylnej przegroda jest pełna, a w części przedniej ma liczne szczeliny, przez które jamy obu ciał się komunikują.
Tylne końce ciał jamistych rozchodzą się w kroczu na boki jako odnogi prącia. Odnogi są przytwierdzone do gałęzi kości kulszowych i łonowych i pokryte mięśniem kulszowo-jamistym. Obie odnogi razem z opuszką ciała gąbczastego tworzą korzeń prącia. Przednie końce ciał jamistych są zaokrąglone i schowane pod żołędzią.
Ciało gąbczaste i żołądź
Ciało gąbczaste jest nieparzyste i na całej swojej długości zawiera cewkę moczową. Jest cieńsze od ciał jamistych, ale oba jego końce są rozszerzone. Tylny koniec tworzy opuszkę prącia, która leży w kroczu między odnogami, spoczywa na przeponie moczowo-płciowej i jest pokryta mięśniem opuszkowo-gąbczastym. Przedni koniec ciała gąbczastego rozszerza się w żołądź prącia.
Żołądź nasadza się jak czapeczka na zaokrąglone przednie końce ciał jamistych. Na jej szczycie leży ujście zewnętrzne cewki moczowej. Podstawa żołędzi tworzy okrężny, wyniosły brzeg, nazywany koroną żołędzi. Tuż za koroną biegnie płytka okrężna bruzda, szyjka żołędzi, oddzielająca żołądź od trzonu.
Żołądź okrywa napletek, czyli ruchomy fałd skóry prącia, przyczepiony w okolicy szyjki żołędzi. Na dolnej powierzchni żołędzi, po stronie cewkowej, napletek łączy się z żołędzią pośrodkowym fałdem, nazywanym wędzidełkiem napletka. Zbyt wąskie ujście napletka, uniemożliwiające jego odprowadzenie za żołądź, nazywa się stulejką.
Położenie i ustawienie jajnika
Jajnik jest parzystym gruczołem płciowym żeńskim o kształcie spłaszczonego migdała. U dorosłej kobiety ma zwykle około 3 do 4 cm długości, 1,5 do 2 cm szerokości i około 1 cm grubości, przy czym wymiary te zmieniają się z wiekiem i różnią w podręcznikach.
U kobiety, która nie rodziła, jajnik leży w dole jajnikowym na bocznej ścianie miednicy mniejszej. Dół jajnikowy jest płytkim zagłębieniem otrzewnej ściennej. Od tyłu ograniczają go moczowód i naczynia biodrowe wewnętrzne, a od przodu naczynia biodrowe zewnętrzne i przyczep więzadła szerokiego macicy, choć opisy przedniego ograniczenia różnią się w podręcznikach. Jajnik leży więc przed moczowodem. Na dnie dołu, pod otrzewną, biegną nerw i naczynia zasłonowe.
Długa oś jajnika jest u nieródki ustawiona pionowo. Biegun górny, nazywany jajowodowym, jest zwrócony ku górze i leży przy lejku jajowodu. Biegun dolny, nazywany macicznym, jest zwrócony ku dołowi i ku macicy. Jajnik jest narządem ruchomym, a po porodach często przemieszcza się niżej i ku tyłowi, przez co jego ustawienie się zmienia.
Brzegi i powierzchnie jajnika
Jajnik ma dwie powierzchnie. Powierzchnia boczna przylega do ściany miednicy w dole jajnikowym. Powierzchnia przyśrodkowa jest zwrócona ku jamie miednicy i jest częściowo przykryta przez jajowód i jego krezkę.
Powierzchnie łączą się dwoma brzegami. Brzeg przedni jest prosty i nazywa się brzegiem krezkowym, ponieważ przyczepia się do niego krezka jajnika. Na brzegu przednim leży wnęka jajnika, przez którą wchodzą do narządu i wychodzą z niego naczynia i nerwy. Brzeg tylny jest wypukły i wolny, niczym nieprzytwierdzony.
Miąższ jajnika dzieli się na korę, zawierającą pęcherzyki jajnikowe, i rdzeń, w którym biegną naczynia. Budowa mikroskopowa jajnika i przemiany pęcherzyków należą do histologii i fizjologii i nie są tu opisywane.
Więzadła i krezka jajnika
Jajnik utrzymują w położeniu dwa więzadła. Więzadło właściwe jajnika jest pasmem łącznotkankowo-mięśniowym biegnącym od bieguna dolnego jajnika do rogu macicy, tuż poniżej i ku tyłowi od miejsca, w którym do macicy wnika jajowód. Więzadło wieszadłowe jajnika, nazywane też lejkowo-miednicznym, jest fałdem otrzewnej biegnącym od bieguna górnego jajnika do bocznej ściany miednicy. Zawiera ono naczynia jajnikowe, opisane w układzie krążenia.
Krezka jajnika jest krótkim fałdem otrzewnej, który odchodzi od tylnej blaszki więzadła szerokiego macicy i dochodzi do brzegu przedniego jajnika. Przez krezkę naczynia i nerwy dochodzą do wnęki jajnika.
Jajnik leży w jamie otrzewnej, ale w przeciwieństwie do innych narządów wewnątrzotrzewnowych nie jest pokryty otrzewną. Otrzewna krezki kończy się na brzegu wnęki, a powierzchnię jajnika pokrywa jednowarstwowy nabłonek powierzchniowy, dawniej nazywany rozrodczym. Pod nabłonkiem leży łącznotkankowa błona biała jajnika.
Położenie i krezka jajowodu
Jajowód jest parzystym przewodem mięśniowo-błoniastym o długości około 10 do 12 cm, łączącym okolicę jajnika z jamą macicy. Biegnie od rogu macicy bocznie, w brzegu górnym więzadła szerokiego macicy. Część więzadła szerokiego leżąca poniżej jajowodu, a powyżej krezki jajnika i więzadła właściwego jajnika, nazywa się krezką jajowodu. W krezce biegną naczynia i nerwy jajowodu.
Jajowód leży wewnątrzotrzewnowo i poza częścią ukrytą w ścianie macicy jest na całej długości pokryty otrzewną, która przechodzi na niego z obu blaszek więzadła szerokiego.
W pobliżu jajnika jajowód nie biegnie prosto. Wznosi się wzdłuż brzegu krezkowego jajnika, przechodzi łukiem nad jego biegunem górnym, a następnie jego końcowa część opada ku dołowi i przykrywa powierzchnię przyśrodkową jajnika. Jajowód obejmuje więc jajnik łukiem od przodu, od góry i od strony przyśrodkowej.
Części jajowodu
W jajowodzie wyróżnia się cztery części, następujące kolejno od macicy. Pierwsza jest część śródścienna, nazywana też maciczną, która przebiega przez ścianę macicy. Dalej leży cieśń jajowodu, potem bańka jajowodu, a na końcu lejek jajowodu.
Część śródścienna ma około 1 cm długości i bardzo wąskie światło. Zaczyna się ujściem macicznym jajowodu, które leży w rogu jamy macicy, czyli w jej górnym bocznym kącie. Cieśń jest wąską, prostą i stosunkowo grubościenną częścią leżącą tuż poza ścianą macicy.
Bańka jajowodu jest najdłuższą i najszerszą częścią przewodu. Zajmuje około dwóch trzecich jego długości, ma cienką ścianę i jest kręta. W bańce najczęściej dochodzi do zagnieżdżenia się zarodka poza macicą, czyli do ciąży jajowodowej. Fałdy błony śluzowej jajowodu, najbardziej rozbudowane w bańce, należą do opisu histologicznego.
Lejek i strzępki jajowodu
Lejek jajowodu jest jego końcową, lejkowato rozszerzoną częścią. Na dnie lejka leży ujście brzuszne jajowodu. Brzeg lejka jest otoczony licznymi palczastymi wyrostkami, nazywanymi strzępkami jajowodu, które zwisają ku jajnikowi. Żadna inna część jajowodu nie ma strzępków.
Jeden ze strzępków jest wyraźnie dłuższy od pozostałych i nazywa się strzępkiem jajnikowym. Biegnie on wzdłuż krawędzi krezki jajowodu i przyczepia się do bieguna górnego jajnika, łącząc lejek z jajnikiem.
Części i powierzchnie macicy
Macica jest nieparzystym, grubościennym narządem mięśniowym o kształcie gruszki, spłaszczonym w kierunku przednio-tylnym. U kobiety, która nie rodziła, ma około 7 do 8 cm długości, około 5 cm szerokości w najszerszym miejscu i 2 do 3 cm grubości, a jej masa wynosi około 40 do 60 g. Wymiary te różnią się w podręcznikach i zwiększają się po porodach.
W macicy wyróżnia się kilka części. Dno macicy jest jej górną, wypukłą częścią, leżącą powyżej miejsc, w których do macicy wnikają jajowody. Boczne okolice dna, w które wnikają jajowody, nazywa się rogami macicy. Trzon macicy jest jej największą częścią i leży między dnem a cieśnią.
Cieśń macicy jest krótką, zwężoną częścią o długości około 1 cm, leżącą między trzonem a szyjką. W ciąży cieśń rozciąga się i tworzy tak zwany dolny odcinek macicy.
Szyjka macicy jest dolną, walcowatą częścią narządu i stanowi około jednej trzeciej jego długości. Przyczep pochwy dzieli ją na dwie części. Część nadpochwowa leży powyżej przyczepu pochwy, w obrębie miednicy. Część pochwowa, nazywana też tarczą szyjki, wystaje do światła pochwy i jest dostępna w badaniu ginekologicznym.
Macica ma dwie powierzchnie. Powierzchnia przednia, nazywana pęcherzową, jest płaska. Powierzchnia tylna, nazywana jelitową, jest wyraźnie wypukła. Powierzchnie łączą się brzegami bocznymi, do których przyczepia się więzadło szerokie macicy, opisane razem z położeniem macicy.
Jama macicy i kanał szyjki
Jama macicy w przekroju czołowym ma kształt trójkąta, którego podstawa jest zwrócona ku górze, w stronę dna, a wierzchołek ku dołowi. W dwóch górnych kątach trójkąta leżą ujścia jajowodów. W przekroju strzałkowym jama jest wąską szczeliną, ponieważ przednia i tylna ściana macicy przylegają do siebie.
Jamę macicy łączy z pochwą kanał szyjki macicy. Kanał ma kształt wrzecionowaty i biegnie od ujścia wewnętrznego, które oddziela go od jamy macicy, do ujścia zewnętrznego, zwanego ujściem macicy, leżącego na szczycie części pochwowej szyjki. Błona śluzowa kanału tworzy charakterystyczne fałdy, nazywane fałdami palmowatymi.
Kształt ujścia zewnętrznego zależy od tego, czy kobieta rodziła. U nieródki ujście jest małe i okrągłe lub owalne. U wieloródki, po porodach drogami natury, ujście ma postać poprzecznej szpary, ograniczonej wargą przednią i wargą tylną. Kształt ujścia ocenia się w badaniu we wziernikach.
Ściana macicy
Ściana macicy składa się z trzech warstw. Od wewnątrz leży błona śluzowa, wyścielająca jamę macicy i kanał szyjki. Na zewnątrz od niej leży błona mięśniowa, a najbardziej zewnętrznie błona surowicza.
Błona mięśniowa jest najgrubszą warstwą ściany i tworzy główną masę macicy. Zbudowana jest z mięśni gładkich ułożonych w kilku słabo odgraniczonych warstwach. Macica nie ma błony podśluzowej, a błona śluzowa leży bezpośrednio na błonie mięśniowej. Budowa mikroskopowa błony śluzowej i jej zmiany w cyklu miesiączkowym należą do histologii i fizjologii.
Błona surowicza jest otrzewną trzewną pokrywającą macicę. Jej zasięg na poszczególnych powierzchniach macicy opisano razem z położeniem macicy.
Położenie macicy
Macica leży w miednicy mniejszej, w linii pośrodkowej lub nieco przesunięta w bok, między pęcherzem moczowym z przodu a odbytnicą z tyłu. Poza ciążą dno macicy leży poniżej płaszczyzny wchodu miednicy i nie wystaje do jamy brzusznej. Szyjka macicy tkwi w górnej części pochwy. Macica jest narządem ruchomym, a jej położenie zmienia się w zależności od wypełnienia pęcherza i odbytnicy.
Prawidłowe ustawienie macicy opisują dwa kąty. Przodopochylenie oznacza, że oś macicy jest pochylona ku przodowi względem osi pochwy, a kąt między macicą a pochwą jest otwarty ku przodowi. Przodozgięcie oznacza, że trzon macicy jest zgięty ku przodowi względem szyjki, a kąt między trzonem a szyjką jest rozwarty i również otwarty ku przodowi. Wartości obu kątów podawane w stopniach różnią się w podręcznikach.
U części kobiet macica jest ustawiona inaczej, na przykład trzon jest zgięty ku tyłowi. Takie tyłozgięcie lub tyłopochylenie jest odmianą położenia, która zwykle nie wymaga leczenia.
Otrzewna i więzadło szerokie
Otrzewna pokrywa dno macicy i powierzchnię przednią trzonu, ale tylko do wysokości cieśni. Tam przechodzi na pęcherz moczowy, tworząc zagłębienie pęcherzowo-maciczne. Przednia powierzchnia części nadpochwowej szyjki nie jest więc pokryta otrzewną i łączy się z pęcherzem przez tkankę łączną.
Na powierzchni tylnej otrzewna schodzi znacznie niżej. Pokrywa trzon, cieśń i część nadpochwową szyjki, a następnie sklepienie tylne pochwy, skąd przechodzi na odbytnicę i tworzy zagłębienie odbytniczo-maciczne, opisane w układzie pokarmowym.
Przy brzegach bocznych macicy obie blaszki otrzewnej, przednia i tylna, łączą się i biegną razem ku bokom do bocznej ściany miednicy. Powstające w ten sposób zdwojenie otrzewnej nazywa się więzadłem szerokim macicy. Więzadło szerokie jest ustawione mniej więcej czołowo i dzieli jamę miednicy żeńskiej na część przednią i tylną. Jego brzeg górny jest wolny, a od blaszki tylnej odchodzi krezka jajnika. Część więzadła przylegająca bezpośrednio do macicy nazywa się krezką macicy.
W podstawie więzadła szerokiego, po bokach szyjki i cieśni macicy, między obiema blaszkami leży tkanka łączna z naczyniami i nerwami, nazywana przymaciczem. W przymaciczu biegną tętnica maciczna i moczowód, opisane w układzie krążenia i w układzie moczowym.
Więzadła macicy
Więzadło obłe macicy jest parzystym pasmem łącznotkankowo-mięśniowym. Odchodzi od rogu macicy, poniżej i ku przodowi od miejsca wnikania jajowodu. Biegnie pod przednią blaszką więzadła szerokiego ku przodowi i bocznie do pierścienia pachwinowego głębokiego, przechodzi przez kanał pachwinowy i kończy się w tkance podskórnej warg sromowych większych. Więzadło obłe pociąga dno macicy ku przodowi i pomaga utrzymać przodopochylenie.
Więzadło poprzeczne szyjki macicy, nazywane też więzadłem głównym lub więzadłem Mackenrodta, tworzą mocne pasma łącznotkankowe w podstawie więzadła szerokiego. Biegną one od szyjki macicy i sklepienia bocznego pochwy ku bokom do bocznej ściany miednicy. Jest to najsilniejsze więzadło utrzymujące szyjkę macicy w miednicy.
Więzadła krzyżowo-maciczne odchodzą od tylnej powierzchni szyjki macicy i biegną ku tyłowi, obejmując po bokach odbytnicę, do przedniej powierzchni kości krzyżowej. Unoszą one fałdy otrzewnej, nazywane fałdami odbytniczo-macicznymi. Ku przodowi od szyjki biegną słabsze więzadła pęcherzowo-maciczne.
Oprócz więzadeł macicę podtrzymują od dołu mięśnie dna miednicy, opisane w układzie mięśniowym. Osłabienie więzadeł i dna miednicy może prowadzić do obniżenia lub wypadania macicy.
Przebieg i ściany pochwy
Pochwa jest nieparzystym przewodem mięśniowo-błoniastym, który łączy macicę z narządami płciowymi zewnętrznymi. Zaczyna się u góry na szyjce macicy i biegnie skośnie ku dołowi i ku przodowi, aż do przedsionka pochwy, do którego otwiera się ujściem pochwy. Oś pochwy tworzy z osią macicy kąt otwarty ku przodowi, opisany przy położeniu macicy.
Pochwa ma ścianę przednią i ścianę tylną, które poza porodem i współżyciem przylegają do siebie. Dlatego w przekroju poprzecznym światło pochwy ma postać poprzecznej szczeliny, często porównywanej do litery H. Ściany nie mają równej długości. Ściana tylna jest dłuższa i ma około 9 do 10 cm, a ściana przednia jest krótsza i ma około 7 cm, bo szyjka macicy wnika w pochwę skośnie, bliżej ściany przedniej. Wartości te różnią się w podręcznikach.
Błona śluzowa pochwy tworzy poprzeczne zmarszczki, które w linii pośrodkowej obu ścian układają się w podłużne wyniosłości, nazywane słupami zmarszczek.
W dolnej części pochwa przechodzi przez przeponę moczowo-płciową, a wcześniej przez szczelinę między przyśrodkowymi brzegami mięśni dźwigaczy odbytu. Mięśnie te otaczają pochwę od boków i opisano je w układzie mięśniowym.
Sklepienie pochwy
Górny koniec pochwy obejmuje część pochwową szyjki macicy. Między szyjką a ścianą pochwy powstaje okrężne zagłębienie, nazywane sklepieniem pochwy. Wyróżnia się sklepienie przednie, tylne i dwa sklepienia boczne.
Sklepienia nie mają jednakowej głębokości. Ponieważ szyjka wnika w pochwę bliżej jej ściany przedniej, sklepienie przednie jest najpłytsze, a sklepienie tylne najgłębsze.
Sklepienie tylne sąsiaduje od tyłu z zagłębieniem odbytniczo-macicznym, czyli najniższym punktem jamy otrzewnej, opisanym w układzie pokarmowym. Oddziela je od niego jedynie cienka ściana pochwy i otrzewna, dlatego przez sklepienie tylne można w razie potrzeby nakłuć jamę otrzewnej.
Sklepienia boczne sąsiadują z moczowodami, które biegną w przymaciczu tuż obok nich, w drodze do pęcherza moczowego. W pobliżu leży także tętnica maciczna, opisana w układzie krążenia.
Sąsiedztwo i ujście pochwy
Z przodu pochwa sąsiaduje z pęcherzem moczowym i cewką moczową, co opisano w układzie moczowym. Tylna ściana pochwy ma różnych sąsiadów na różnych wysokościach. W części górnej leży za nią zagłębienie odbytniczo-maciczne, w części środkowej przylega do odbytnicy, od której oddziela ją przegroda odbytniczo-pochwowa. W części dolnej pochwa leży przed kanałem odbytu, a oddziela je od siebie klinowate ciało krocza, nazywane też środkiem ścięgnistym krocza.
Ujście pochwy leży w przedsionku pochwy i jest częściowo zamknięte przez błonę dziewiczą. Błona dziewicza jest cienkim fałdem błony śluzowej, który ma zwykle kształt półksiężyca lub pierścienia z otworem pośrodku. Po jej przerwaniu, a zwłaszcza po porodzie, pozostają na brzegu ujścia drobne strzępki błony dziewiczej.
Wzgórek łonowy i wargi sromowe
Srom jest żeńskim narządem płciowym zewnętrznym. W jego skład wchodzą wzgórek łonowy, wargi sromowe większe, wargi sromowe mniejsze, przedsionek pochwy, łechtaczka, opuszki przedsionka i gruczoły przedsionkowe.
Wzgórek łonowy jest najwyżej położoną częścią sromu. Leży przed spojeniem łonowym i kośćmi łonowymi jako zaokrąglona wyniosłość utworzona przez podściółkę tłuszczową, a po okresie dojrzewania pokrywa go owłosienie.
Wargi sromowe większe są dwoma podłużnymi fałdami skóry, które biegną od wzgórka łonowego ku tyłowi w kierunku krocza. Zawierają dużo tkanki tłuszczowej, a ich powierzchnia zewnętrzna jest owłosiona. Z przodu i z tyłu łączą się ze sobą spoidłem przednim i spoidłem tylnym warg, a szczelina między nimi nazywa się szparą sromu. W tkance podskórnej warg sromowych większych kończą się więzadła obłe macicy.
Wargi sromowe mniejsze są cienkimi fałdami skóry, pozbawionymi tkanki tłuszczowej i owłosienia. Leżą przyśrodkowo od warg sromowych większych, w szparze sromu, i zwykle są przez nie przykryte. Z przodu każda warga mniejsza rozdwaja się. Fałdy zewnętrzne obu warg łączą się nad łechtaczką i tworzą napletek łechtaczki, a fałdy wewnętrzne przyczepiają się do jej powierzchni dolnej jako wędzidełko łechtaczki. Z tyłu wargi mniejsze łączą się poprzecznym fałdem, nazywanym wędzidełkiem warg sromowych.
Przedsionek pochwy
Przedsionek pochwy jest przestrzenią ograniczoną z obu stron wargami sromowymi mniejszymi. Z przodu sięga do łechtaczki, a z tyłu do wędzidełka warg sromowych. Tuż przed wędzidełkiem leży niewielkie zagłębienie, nazywane dołem przedsionka.
Do przedsionka uchodzą cewka moczowa i pochwa, co opisano w układzie moczowym i przy pochwie. Uchodzą tu także przewody gruczołów przedsionkowych.
Gruczoły przedsionkowe większe, nazywane gruczołami Bartholina, są parzyste i mają wielkość ziarna grochu. Leżą w tylnej części sromu, za opuszkami przedsionka. Ich przewody uchodzą do przedsionka po bokach tylnej części ujścia pochwy, w płytkiej bruździe między błoną dziewiczą a wargą mniejszą. Niedrożność przewodu może prowadzić do powstania torbieli lub ropnia gruczołu Bartholina.
W przedsionku uchodzą też liczne drobne gruczoły przedsionkowe mniejsze, a w pobliżu ujścia cewki gruczoły przycewkowe, nazywane gruczołami Skenego.
Łechtaczka i opuszki przedsionka
Łechtaczka leży w przedniej części sromu, w miejscu połączenia przednich końców warg sromowych mniejszych. Składa się z trzech części. Odnogi łechtaczki są przytwierdzone do gałęzi kości łonowych i kulszowych i pokryte mięśniami kulszowo-jamistymi. Odnogi zbiegają się w krótki trzon łechtaczki, który kończy się niewielką żołędzią łechtaczki, jedyną częścią widoczną na zewnątrz.
Łechtaczka jest zbudowana z dwóch ciał jamistych łechtaczki, otoczonych błoną białą. Nie ma ciała gąbczastego i nie przechodzi przez nią cewka moczowa.
Opuszki przedsionka są parzystymi, podłużnymi tworami jamistymi. Leżą po bokach ujścia pochwy, u podstawy warg sromowych, na przeponie moczowo-płciowej, i są pokryte mięśniami opuszkowo-gąbczastymi. Ich zwężone przednie końce łączą się ze sobą przed ujściem cewki i dochodzą do żołędzi łechtaczki.
