Układ pokarmowy składa się z przewodu pokarmowego i z dużych gruczołów, których przewody uchodzą do jego światła. Przewód pokarmowy zaczyna się szparą ust, a kończy odbytem. Kolejno tworzą go jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie oraz jelito grube. Jelito cienkie dzieli się na dwunastnicę, jelito czcze i jelito kręte. Jelito grube obejmuje kątnicę z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicę wstępującą, poprzeczną, zstępującą i esicę, a dalej odbytnicę, która przechodzi w kanał odbytu. Do dużych gruczołów przewodu pokarmowego należą ślinianki, wątroba i trzustka. Narządy jamy brzusznej są w różnym stopniu pokryte otrzewną, a jej fałdy, krezki i więzadła wyznaczają ich położenie i sąsiedztwo.
Artykuł opisuje kolejne odcinki przewodu pokarmowego od jamy ustnej do kanału odbytu, następnie wątrobę, pęcherzyk i drogi żółciowe oraz trzustkę, a na końcu otrzewną. Naczynia krwionośne i węzły chłonne tych narządów omówiono w artykułach o układzie krążenia i układzie chłonnym, dlatego pojawiają się tu tylko jako punkty orientacyjne.
Podział i ściany jamy ustnej
Jama ustna jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego. Otwiera się na zewnątrz szparą ust, ograniczoną przez wargi. Łuki zębowe górny i dolny, razem z wyrostkami zębodołowymi szczęk, częścią zębodołową żuchwy i pokrywającymi je dziąsłami, dzielą ją na dwie części: zewnętrzny przedsionek jamy ustnej i wewnętrzną jamę ustną właściwą.
Przedsionek jamy ustnej jest wąską szczeliną w kształcie podkowy. Od przodu ograniczają go wargi, z boków policzki, a od strony wewnętrznej łuki zębowe z dziąsłami. Przy zwartych zębach przedsionek nie jest odcięty od reszty jamy ustnej. Łączy się z jamą ustną właściwą przez przestrzeń położoną za ostatnimi zębami trzonowymi, między gałęzią żuchwy a guzem szczęki, oraz przez wąskie szpary między zębami.
Jama ustna właściwa leży do wewnątrz od łuków zębowych, które ograniczają ją od przodu i z boków. Jej sklepienie tworzy podniebienie twarde i miękkie. Dno stanowi przepona jamy ustnej, utworzona głównie przez mięśnie żuchwowo-gnykowe rozpięte między trzonem żuchwy a kością gnykową. Na dnie spoczywa język, który przy zamkniętych ustach wypełnia prawie całą jamę ustną właściwą.
Ku tyłowi jama ustna właściwa przechodzi w część ustną gardła przez cieśń gardzieli. Od góry cieśń ogranicza podniebienie miękkie z języczkiem, z boków łuki podniebienno-językowe, a od dołu grzbiet nasady języka. Cieśń gardzieli jest więc granicą między jamą ustną a gardłem, natomiast szpara ust jest granicą między jamą ustną a otoczeniem.
Wargi i policzki
Wargi górna i dolna otaczają szparę ust i łączą się ze sobą w kątach ust. Każda warga ma trzy strefy. Powierzchnię zewnętrzną pokrywa skóra, powierzchnię wewnętrzną, zwróconą do przedsionka, błona śluzowa, a między nimi leży czerwień wargowa, czyli strefa przejściowa o czerwonym zabarwieniu. Podstawę obu warg stanowi mięsień okrężny ust.
Na powierzchni zewnętrznej wargi górnej, w linii pośrodkowej, biegnie pionowe zagłębienie zwane rynienką podnosową. Zaczyna się pod przegrodą nosa i dochodzi do czerwieni wargowej, gdzie kończy się niewielkim uwypukleniem, guzkiem wargi górnej. Wargę górną oddziela od policzka bruzda nosowo-wargowa, biegnąca skośnie od skrzydła nosa w kierunku kąta ust. Wargę dolną oddziela od brody poprzeczna bruzda bródkowo-wargowa.
Od strony przedsionka jamy ustnej, w linii pośrodkowej, błona śluzowa każdej wargi tworzy fałd przechodzący na dziąsło. Są to wędzidełko wargi górnej i wędzidełko wargi dolnej, przy czym górne jest zwykle wyraźniejsze. Wędzidełka warg leżą w przedsionku i nie należy ich mylić z wędzidełkiem języka, które leży w jamie ustnej właściwej, pod językiem.
Policzki tworzą boczne ściany przedsionka jamy ustnej. Ku przodowi przechodzą w wargi, ku tyłowi sięgają do przedniego brzegu mięśnia żwacza. Podstawę policzka stanowi mięsień policzkowy. Od zewnątrz pokrywa go skóra z tkanką podskórną, a od wewnątrz błona śluzowa zwrócona do przedsionka.
Między mięśniem policzkowym a mięśniem żwaczem leży ciało tłuszczowe policzka, zwane ciałem tłuszczowym Bichata. Jest ono otoczone cienką torebką i szczególnie duże u niemowląt, u których nadaje policzkom wypukły kształt. Na błonie śluzowej policzka, naprzeciw drugiego zęba trzonowego górnego, leży brodawka, na której uchodzi przewód ślinianki przyusznej, opisana w części o gruczołach ślinowych.
Podniebienie twarde i miękkie
Podniebienie tworzy sklepienie jamy ustnej właściwej i oddziela ją od jamy nosowej. Składa się z dwóch części. Przednie około dwie trzecie zajmuje podniebienie twarde, które ma podłoże kostne utworzone przez wyrostki podniebienne szczęk i blaszki poziome kości podniebiennych. Tylną jedną trzecią stanowi podniebienie miękkie, ruchomy fałd bez podłoża kostnego, nazywany także zasłoną podniebienną.
Na podniebieniu twardym w linii pośrodkowej biegnie podłużna listewka błony śluzowej, szew podniebienia. W jego przednim końcu, tuż za siekaczami przyśrodkowymi, leży niewielkie uwypuklenie zwane brodawką przysieczną, położone nad otworem przysiecznym. Od szwu na boki odchodzą fałdy poprzeczne podniebienia, najlepiej widoczne w przedniej części podniebienia twardego.
Podniebienie miękkie przyczepia się do tylnego brzegu podniebienia twardego i zwisa skośnie ku tyłowi i ku dołowi. Z jego wolnego brzegu, w linii pośrodkowej, zwisa stożkowaty języczek. Po obu stronach języczka od podniebienia miękkiego schodzą ku dołowi dwa łuki. Przedni, łuk podniebienno-językowy, biegnie do boku nasady języka i ogranicza cieśń gardzieli. Tylny, łuk podniebienno-gardłowy, schodzi na ścianę boczną gardła. Między łukami leży dół migdałkowy z migdałkiem podniebiennym.
Tylny brzeg podniebienia miękkiego leży na granicy dwóch części gardła. Powyżej niego znajduje się część nosowa gardła, do której otwierają się nozdrza tylne, a poniżej część ustna gardła, do której prowadzi cieśń gardzieli. Położenie podniebienia miękkiego jest więc punktem orientacyjnym przy podziale gardła na piętra.
Ślinianka przyuszna
Do jamy ustnej uchodzą przewody trzech par dużych gruczołów ślinowych: ślinianek przyusznych, podżuchwowych i podjęzykowych. Poza nimi w błonie śluzowej warg, policzków, podniebienia i języka leżą liczne drobne gruczoły ślinowe, które uchodzą bezpośrednio na jej powierzchnię.
Ślinianka przyuszna jest największą ze ślinianek. Leży na bocznej powierzchni twarzy, przed małżowiną uszną i poniżej niej, przed przewodem słuchowym zewnętrznym. Jej górny koniec sięga łuku jarzmowego, a dolny kąta żuchwy. Całą śliniankę otacza powięź przyusznicza.
W śliniance przyusznej wyróżnia się część powierzchowną i część głęboką. Część powierzchowna leży na bocznej powierzchni gałęzi żuchwy i na tylnej części mięśnia żwacza. Część głęboka wnika w dół zażuchwowy, czyli przestrzeń za gałęzią żuchwy, ograniczoną od tyłu wyrostkiem sutkowatym i mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym. Granicę między obiema częściami wyznacza płaszczyzna, w której przez śliniankę przechodzą gałęzie nerwu twarzowego.
Przewód ślinianki przyusznej, zwany przewodem Stenona, wychodzi z przedniego brzegu gruczołu. Biegnie ku przodowi po powierzchni mięśnia żwacza, około szerokość palca poniżej łuku jarzmowego i równolegle do niego. Przy przednim brzegu żwacza zagina się przyśrodkowo, przechodzi przez ciało tłuszczowe policzka i przebija mięsień policzkowy. Uchodzi do przedsionka jamy ustnej na niewielkiej brodawce ślinianki przyusznej, położonej na błonie śluzowej policzka naprzeciw drugiego zęba trzonowego górnego.
Często występuje ślinianka przyuszna dodatkowa. Jest to niewielki, niestały płat gruczołu leżący na mięśniu żwaczu powyżej przewodu przyusznego, do którego uchodzi krótkim przewodem.
Ślinianka podżuchwowa
Ślinianka podżuchwowa jest drugą co do wielkości ślinianką. Leży w trójkącie podżuchwowym szyi, pod trzonem żuchwy, i przylega do dołu podżuchwowego na wewnętrznej powierzchni trzonu. Jej większa, powierzchowna część leży na dolnej powierzchni przepony jamy ustnej, czyli mięśnia żuchwowo-gnykowego.
Mniejsza, głęboka część ślinianki podżuchwowej zagina się wokół tylnego, wolnego brzegu mięśnia żuchwowo-gnykowego i układa się na dnie jamy ustnej, powyżej tego mięśnia. Ślinianka obejmuje więc tylny brzeg przepony jamy ustnej na kształt litery U, a jej część powierzchowna i głęboka łączą się ze sobą właśnie w tym miejscu.
Ku tyłowi ślinianka podżuchwowa sąsiaduje z dolnym końcem ślinianki przyusznej. Obie ślinianki oddziela od siebie więzadło rylcowo-żuchwowe, rozpięte między wyrostkiem rylcowatym a kątem żuchwy.
Przewód ślinianki podżuchwowej, zwany przewodem Whartona, odchodzi od jej części głębokiej. Biegnie ku przodowi po dnie jamy ustnej, powyżej przepony jamy ustnej. Uchodzi na brodawce podjęzykowej, niewielkim wzniesieniu błony śluzowej leżącym na dnie jamy ustnej po bokach wędzidełka języka, tuż za dolnymi siekaczami.
Ślinianka podjęzykowa
Ślinianka podjęzykowa jest najmniejszą z dużych ślinianek. Leży na dnie jamy ustnej bezpośrednio pod błoną śluzową, powyżej mięśnia żuchwowo-gnykowego, a bocznie przylega do dołu podjęzykowego na wewnętrznej powierzchni trzonu żuchwy. Uwypukla błonę śluzową dna jamy ustnej, tworząc fałd podjęzykowy, który biegnie skośnie od brodawki podjęzykowej ku tyłowi i bocznie.
Przyśrodkowo od ślinianki podjęzykowej biegnie przewód podżuchwowy, a jeszcze bardziej przyśrodkowo leży mięsień bródkowo-językowy. Ślinianka podjęzykowa leży więc bocznie od przewodu podżuchwowego, między nim a trzonem żuchwy. Ku przodowi ślinianki podjęzykowe prawa i lewa zbliżają się do siebie i stykają w linii pośrodkowej, za bródką, tworząc razem łuk otwarty ku tyłowi.
Ślinianka podjęzykowa nie ma jednego stałego przewodu. Większość jej wydzieliny odpływa licznymi krótkimi przewodami podjęzykowymi mniejszymi, które uchodzą wzdłuż fałdu podjęzykowego. Niekiedy występuje także przewód podjęzykowy większy, który uchodzi na brodawce podjęzykowej razem z przewodem podżuchwowym albo tuż obok niego.
Położenie i ściany gardła
Gardło jest mięśniowo-błoniastym przewodem w kształcie lejka, spłaszczonym w kierunku przednio-tylnym. U dorosłego ma około 12 do 15 cm długości. Rozciąga się od podstawy czaszki do wysokości szóstego kręgu szyjnego, gdzie przechodzi w przełyk. Jest odcinkiem wspólnym dla drogi pokarmowej i oddechowej, bo krzyżują się w nim tory powietrza i pokarmu.
Górną ścianę, czyli sklepienie gardła, stanowi jego przyczep do podstawy czaszki. Sklepienie leży pod trzonem kości klinowej i pod częścią podstawną kości potylicznej, a przechodzi łukowato w ścianę tylną.
Ściana tylna gardła jest gładka i ciągła na całej wysokości, nie ma w niej żadnych otworów. Leży przed kręgosłupem szyjnym i przed pokrywającymi go mięśniami przedkręgowymi. Między gardłem a blaszką przedkręgową powięzi szyjnej znajduje się przestrzeń zagardłowa, wypełniona luźną tkanką łączną. Ciągnie się ona od podstawy czaszki ku dołowi i dalej za przełykiem aż do śródpiersia tylnego.
Ściany boczne gardła sąsiadują z wyrostkiem rylcowatym i z pęczkiem naczyniowo-nerwowym szyi. W części nosowej na ścianach bocznych leżą ujścia trąbek słuchowych, przez które gardło łączy się z jamami bębenkowymi.
Ściana przednia gardła jest niepełna, bo otwierają się w niej trzy otwory prowadzące do sąsiednich jam. Od góry są to nozdrza tylne prowadzące do jamy nosowej, cieśń gardzieli prowadząca do jamy ustnej i wejście do krtani. Według tych otworów gardło dzieli się na trzy części: nosową, ustną i krtaniową.
Część nosowa gardła
Część nosowa gardła jest najwyższą częścią gardła. Sięga od sklepienia do poziomu podniebienia miękkiego. Jej ściany są przymocowane do kości podstawy czaszki, dlatego się nie zapadają, a jej światło pozostaje stale otwarte. Ku przodowi łączy się przez nozdrza tylne z jamą nosową, a w sklepieniu i na ścianie tylnej leży migdałek gardłowy.
Na ścianie bocznej części nosowej, na wysokości przewodu nosowego dolnego i około 1 cm za tylnym końcem małżowiny nosowej dolnej, leży ujście gardłowe trąbki słuchowej. Ma ono kształt trójkątnej lub lejkowatej szczeliny. Od góry i od tyłu ogranicza je wał trąbkowy, czyli wyraźne uwypuklenie błony śluzowej wytworzone przez koniec chrzęstnej części trąbki.
Od wału trąbkowego ku dołowi schodzi fałd trąbkowo-gardłowy, a ku przodowi i dołowi słabszy fałd trąbkowo-podniebienny. Za wałem trąbkowym, między nim a ścianą tylną gardła, leży głębokie zagłębienie zwane zachyłkiem gardłowym. Wokół ujścia trąbki leży migdałek trąbkowy.
Ku dołowi część nosowa przechodzi w część ustną gardła przez cieśń gardła. Jest to otwór ograniczony od przodu tylnym brzegiem podniebienia miękkiego, a od tyłu tylną ścianą gardła. Cieśni gardła nie należy mylić z cieśnią gardzieli, która leży w przedniej ścianie części ustnej i prowadzi do jamy ustnej.
Części ustna i krtaniowa gardła
Część ustna gardła leży za jamą ustną, na wysokości drugiego i trzeciego kręgu szyjnego. Od góry sięga poziomu podniebienia miękkiego, a od dołu poziomu nagłośni. Dolną granicę różne podręczniki wyznaczają na wysokości górnego brzegu nagłośni albo na wysokości kości gnykowej.
W przedniej ścianie części ustnej, w jej górnym odcinku, leży cieśń gardzieli, przez którą część ustna gardła łączy się z jamą ustną właściwą. Poniżej cieśni gardzieli przednią ścianę części ustnej tworzy nasada języka, czyli jego tylna jedna trzecia z migdałkiem językowym. Na ścianach bocznych leżą łuki podniebienne i dół migdałkowy z migdałkiem podniebiennym.
Od nasady języka do nagłośni biegną trzy fałdy błony śluzowej: fałd językowo-nagłośniowy pośrodkowy oraz dwa fałdy językowo-nagłośniowe boczne. Między fałdem pośrodkowym a każdym z fałdów bocznych leży parzyste zagłębienie zwane dołkiem nagłośniowym. Dołki nagłośniowe leżą więc między nasadą języka a przednią powierzchnią nagłośni.
Część krtaniowa gardła jest najniższą częścią gardła. Leży za krtanią i sięga od poziomu nagłośni do dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej. W jej przedniej ścianie znajduje się wejście do krtani, a poniżej niego ścianę przednią tworzą tylne powierzchnie chrząstek nalewkowatych i płytki chrząstki pierścieniowatej.
Po obu stronach wejścia do krtani leżą zachyłki gruszkowate. Każdy zachyłek jest ograniczony przyśrodkowo fałdem nalewkowo-nagłośniowym, a bocznie wewnętrzną powierzchnią chrząstki tarczowatej i błoną tarczowo-gnykową. Ku dołowi zachyłki gruszkowate zwężają się i przechodzą w dolny odcinek części krtaniowej.
Na wysokości dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej, na poziomie szóstego kręgu szyjnego, część krtaniowa gardła przechodzi w przełyk. Miejsce to jest najwęższym odcinkiem przejścia z gardła do przełyku.
Położenie i przebieg przełyku
Przełyk jest mięśniowym przewodem, który łączy gardło z żołądkiem. U dorosłego ma około 25 cm długości. Zaczyna się na wysokości szóstego kręgu szyjnego, przy dolnym brzegu chrząstki pierścieniowatej, jako przedłużenie części krtaniowej gardła. Kończy się ujściem wpustowym żołądka na wysokości jedenastego kręgu piersiowego, około 2 do 3 cm na lewo od linii pośrodkowej.
Przełyk nie biegnie ściśle w linii pośrodkowej. W szyi leży nieco na lewo od niej, dlatego jego lewy brzeg wystaje spod lewego brzegu tchawicy. W górnej części klatki piersiowej wraca ku linii pośrodkowej, a w dolnej części ponownie odchyla się w lewo i do przodu, aby przejść przez rozwór przełykowy przepony. Poziom tego przejścia podręczniki podają zwykle na wysokości dziesiątego kręgu piersiowego, niektóre na granicy dziesiątego i jedenastego.
W płaszczyźnie strzałkowej przełyk w górnej części podąża za krzywizną kręgosłupa, a w dolnej części oddala się od niego ku przodowi. W klatce piersiowej przełyk leży najpierw w śródpiersiu górnym, a poniżej poziomu czwartego kręgu piersiowego w śródpiersiu tylnym.
Odcinki i zwężenia przełyku
W przełyku wyróżnia się trzy odcinki. Odcinek szyjny sięga od początku przełyku do górnego otworu klatki piersiowej i ma około 5 cm długości. Odcinek piersiowy biegnie przez śródpiersie od górnego otworu klatki piersiowej do przepony i jest najdłuższy, ma około 16 do 18 cm. Odcinek brzuszny, położony między przeponą a wpustem żołądka, jest najkrótszy i ma zaledwie 1 do 3 cm.
Na przebiegu przełyku leżą trzy zwężenia anatomiczne. Zwężenie górne leży na samym początku przełyku, w miejscu przejścia gardła w przełyk, za chrząstką pierścieniowatą. Jest to najwęższe miejsce całego przełyku.
Zwężenie środkowe leży w klatce piersiowej, na wysokości czwartego i piątego kręgu piersiowego. Powstaje w miejscu, w którym przełyk krzyżują łuk aorty i oskrzele główne lewe, uciskające go z lewej strony i od przodu.
Zwężenie dolne leży w miejscu przejścia przełyku przez przeponę. Odległości zwężeń od siekaczy podaje się w przybliżeniu, zwykle około 15 cm dla zwężenia górnego, około 25 cm dla środkowego i około 40 cm dla dolnego, przy czym różnią się one w zależności od wzrostu i wieku.
Sąsiedztwo przełyku
Odcinek szyjny przełyku leży za tchawicą, a przed kręgosłupem szyjnym pokrytym mięśniami przedkręgowymi. Po bokach sąsiaduje z płatami tarczycy i z tętnicami szyjnymi wspólnymi. W rowkach między tchawicą a przełykiem biegną nerwy krtaniowe wsteczne.
Odcinek piersiowy przełyku leży za tchawicą i oskrzelem głównym lewym, a niżej za osierdziem i lewym przedsionkiem serca. Po lewej stronie w górnej części klatki piersiowej leży łuk aorty. Z tyłu przełyk sąsiaduje z kręgosłupem piersiowym i z przewodem piersiowym. Po prawej stronie przełyku biegnie żyła nieparzysta, przełyk leży więc na lewo od niej.
Stosunek przełyku do aorty piersiowej zmienia się wraz z wysokością. W górnej części śródpiersia tylnego aorta zstępująca leży na lewo od przełyku. Ku dołowi przełyk przesuwa się przed aortę i krzyżuje ją od strony prawej ku lewej, tak że na wysokości przepony aorta leży za przełykiem i nieco na prawo od niego. Na powierzchni przełyku nerwy błędne tworzą splot przełykowy, z którego powstają pnie błędne przedni i tylny.
Odcinek brzuszny przełyku leży w jamie brzusznej przed lewą odnogą przepony. Przed nim leży płat lewy wątroby, na którego tylnej powierzchni przełyk wytwarza płytki wycisk przełykowy. Otrzewna pokrywa tylko przednią i lewą powierzchnię brzusznego odcinka przełyku, a jego powierzchnia tylna przylega bezpośrednio do przepony.
Części i ujścia żołądka
Żołądek jest najszerszym, workowatym odcinkiem przewodu pokarmowego, położonym między przełykiem a dwunastnicą. Ma dwa ujścia. Ujście wpustowe łączy go z przełykiem, a ujście odźwiernikowe z dwunastnicą.
Okolica otaczająca ujście wpustowe to część wpustowa, zwana krótko wpustem. Na lewo od wpustu i powyżej jego poziomu leży dno żołądka, czyli wypukła część przylegająca od góry do lewej kopuły przepony. W pozycji stojącej w dnie gromadzi się pęcherz gazu. Między lewym brzegiem przełyku a dnem żołądka powstaje ostry kąt zwany wcięciem wpustowym, które na zewnątrz oddziela przełyk od dna.
Poniżej dna leży trzon żołądka, jego największa część. Trzon sięga do wcięcia kątowego, czyli wyraźnego załamania na krzywiźnie mniejszej, będącego jej najniżej położonym punktem. Wcięcie kątowe wyznacza granicę między trzonem a częścią odźwiernikową.
Część odźwiernikowa składa się z dwóch odcinków: szerszej jamy odźwiernikowej, która przylega do trzonu, i węższego kanału odźwiernikowego. Kanał kończy się odźwiernikiem, w którym leży ujście odźwiernikowe otoczone zgrubiałą warstwą okrężną mięśniówki, czyli zwieraczem odźwiernika. Na powierzchni zewnętrznej położenie odźwiernika zaznacza okrężna bruzda, a na jego przedniej ścianie często widoczna jest żyła przedodźwiernikowa.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Żołądek ma dwie ściany, przednią i tylną, które przechodzą w siebie wzdłuż dwóch krzywizn. Krzywizna mniejsza jest krótsza i wklęsła, zwrócona w prawo i ku górze. Biegnie od wpustu do odźwiernika i zawiera wcięcie kątowe. Krzywizna większa jest dłuższa i wypukła, zwrócona w lewo i ku dołowi. Zaczyna się przy wcięciu wpustowym, obiega dno i trzon i kończy się przy odźwierniku.
Żołądek leży w górnej części jamy brzusznej, w nadbrzuszu i w podżebrzu lewym. Większa jego część leży na lewo od linii pośrodkowej. Wpust leży na lewo od linii pośrodkowej, zwykle na wysokości jedenastego kręgu piersiowego. Odźwiernik leży nieco na prawo od linii pośrodkowej, przy pustym żołądku i w pozycji leżącej zwykle na wysokości pierwszego kręgu lędźwiowego.
Kształt i położenie żołądka są zmienne. Zależą od stopnia wypełnienia, pozycji ciała i budowy ciała. Najbardziej stałe jest położenie wpustu, a najbardziej ruchome są krzywizna większa i część odźwiernikowa. Przy wypełnionym żołądku w pozycji stojącej krzywizna większa może sięgać poniżej poziomu pępka.
Sąsiedztwo żołądka
Ściana przednia żołądka po stronie prawej przylega do wątroby, a dokładnie do jej płata lewego i płata czworobocznego. Po stronie lewej i u góry ściana przednia przylega do przepony, która oddziela żołądek od lewego płuca i od serca. W dolnej części, między łukiem żebrowym lewym a brzegiem wątroby, ściana przednia przylega bezpośrednio do przedniej ściany brzucha.
Ściana tylna żołądka jest oddzielona od narządów położonych za nim przez torbę sieciową, omówioną w części o otrzewnej. Narządy te tworzą łoże żołądka. Najważniejszym elementem łoża jest trzustka, która leży poprzecznie za żołądkiem, na tylnej ścianie jamy brzusznej. Do łoża żołądka należą także nerka lewa z nadnerczem lewym, śledziona, lewa odnoga przepony oraz krezka okrężnicy poprzecznej, która tworzy jego dolną część.
Od dołu do krzywizny większej żołądka przylega okrężnica poprzeczna. Łączy je więzadło żołądkowo-okrężnicze, będące częścią sieci większej. Dno żołądka sąsiaduje od góry z lewą kopułą przepony, a od lewej i od tyłu ze śledzioną.
Części i zgięcia dwunastnicy
Dwunastnica jest początkowym odcinkiem jelita cienkiego. Ma około 25 cm długości, a jej nazwa pochodzi od dawnej miary dwunastu szerokości palca. Zaczyna się za odźwiernikiem, a kończy zgięciem dwunastniczo-czczym, w którym przechodzi w jelito czcze. Tworzy łuk w kształcie litery C otwarty w lewo, który obejmuje głowę trzustki.
Część górna dwunastnicy ma około 5 cm i biegnie od odźwiernika w prawo, ku tyłowi i nieco ku górze. Jej początkowy, poszerzony odcinek nazywa się opuszką dwunastnicy. Część górna przechodzi w część zstępującą przez zgięcie górne dwunastnicy, położone przy szyjce pęcherzyka żółciowego.
Część zstępująca biegnie pionowo ku dołowi na prawo od kręgosłupa, zwykle od wysokości pierwszego do trzeciego kręgu lędźwiowego. Przez zgięcie dolne dwunastnicy przechodzi w część poziomą, zwaną też dolną. Część pozioma biegnie poprzecznie w lewo, na wysokości trzeciego kręgu lędźwiowego, i krzyżuje od przodu kręgosłup.
Ostatnia, część wstępująca, jest najkrótsza. Biegnie ku górze na lewo od aorty i od kręgosłupa, do wysokości drugiego kręgu lędźwiowego. Tam, na lewo od kręgosłupa, dwunastnica zagina się ostro ku przodowi i dołowi, tworząc zgięcie dwunastniczo-czcze, i przechodzi w jelito czcze. Zgięcie to jest przymocowane do tylnej ściany jamy brzusznej przez mięsień wieszadłowy dwunastnicy, zwany więzadłem Treitza.
Brodawki dwunastnicy
Na ścianie przyśrodkowej części zstępującej, zwróconej do głowy trzustki, mniej więcej w połowie jej długości, biegnie podłużny fałd błony śluzowej zwany fałdem podłużnym dwunastnicy. U jego dolnego końca leży brodawka większa dwunastnicy, nazywana brodawką Vatera.
Na brodawce większej uchodzi bańka wątrobowo-trzustkowa, w której zwykle łączą się przewód żółciowy wspólny i przewód trzustkowy. Ujście bańki otacza mięsień zwieracz bańki wątrobowo-trzustkowej, zwany zwieraczem Oddiego. Przewód żółciowy wspólny uchodzi więc do części zstępującej dwunastnicy, a nie do jej części górnej ani poziomej.
Około 2 cm powyżej brodawki większej i nieco ku przodowi od niej leży brodawka mniejsza dwunastnicy. Uchodzi na niej przewód trzustkowy dodatkowy. Brodawka mniejsza jest niższa i słabiej widoczna od brodawki większej, a u części osób jest trudna do odnalezienia.
Położenie i sąsiedztwo dwunastnicy
Dwunastnica jest w większości narządem zaotrzewnowym, przyrośniętym do tylnej ściany jamy brzusznej. Wyjątkiem jest jej początkowy odcinek, czyli opuszka i przylegająca do niej część górna na długości około 2 do 3 cm, które leżą wewnątrzotrzewnowo i są ruchome. Do tego odcinka przyczepia się więzadło wątrobowo-dwunastnicze.
Część górna dwunastnicy sąsiaduje od przodu i od góry z wątrobą i z pęcherzykiem żółciowym, który przylega do niej swoim trzonem i szyjką. Za częścią górną biegną przewód żółciowy wspólny, żyła wrotna i tętnica żołądkowo-dwunastnicza.
Część zstępująca leży przed wnęką nerki prawej i przed miedniczką nerkową. Od przodu krzyżuje ją okrężnica poprzeczna ze swoją krezką, bocznie sąsiaduje ze zgięciem prawym okrężnicy, a przyśrodkowo z głową trzustki.
Część pozioma leży przed żyłą główną dolną i aortą, a przed nią biegną tętnica i żyła krezkowa górna. Przechodzi więc w wąskim kącie między aortą a tętnicą krezkową górną. Część wstępująca leży na lewo od aorty, a od przodu przykrywają ją pętle jelita czczego.
Położenie jelita czczego i krętego
Jelito czcze i jelito kręte tworzą ruchomą część jelita cienkiego. Sięgają od zgięcia dwunastniczo-czczego do ujścia krętniczo-kątniczego. Ich łączna długość jest zmienna i u dorosłego wynosi zwykle od 4 do 6 m. Początkowe około dwie piąte tej długości przypada na jelito czcze, a pozostałe około trzy piąte na jelito kręte, które jest więc dłuższe.
Między jelitem czczym a krętym nie ma wyraźnej granicy. Jedno przechodzi w drugie stopniowo, a różnice w wyglądzie ściany i krezki narastają wzdłuż przebiegu jelita.
Pętle jelita czczego leżą głównie w lewej górnej części jamy brzusznej. Pętle jelita krętego leżą w prawej dolnej części jamy brzusznej i częściowo w jamie miednicy. Od przodu pętle jelita cienkiego przykrywa sieć większa, a po bokach i od góry otacza je rama jelita grubego.
Różnice między jelitem czczym a krętym
Jelito czcze ma szersze światło i grubszą ścianę niż jelito kręte. Jest silniej ukrwione, dlatego ma bardziej czerwoną barwę. Fałdy okrężne błony śluzowej, widoczne po otwarciu jelita gołym okiem, są w jelicie czczym liczne i wysokie, a w jelicie krętym niższe i rzadsze.
Średnica jelita cienkiego zmniejsza się stopniowo od początku jelita czczego ku końcowi jelita krętego. Najwęższym odcinkiem jest końcowa część jelita krętego, tuż przed jego ujściem do jelita grubego.
Różnice widać także w krezce. W krezce jelita czczego naczynia tworzą jeden lub dwa rzędy łuków, od których do ściany jelita odchodzą długie naczynia proste. Tłuszczu jest tu mało, więc między naczyniami widoczne są przejrzyste okienka. W krezce jelita krętego naczynia tworzą liczne, zwykle trzy do pięciu, rzędy łuków, od których odchodzą krótkie naczynia proste. Krezka jelita krętego zawiera więcej tłuszczu, który sięga aż do ściany jelita.
Krezka i ujście krętniczo-kątnicze
Jelito czcze i kręte leżą wewnątrzotrzewnowo. Są zawieszone na krezce jelita cienkiego, która przymocowuje je do tylnej ściany jamy brzusznej i pozwala im na dużą ruchomość.
Nasada krezki jelita cienkiego ma około 15 cm długości. Zaczyna się po lewej stronie drugiego kręgu lędźwiowego, przy zgięciu dwunastniczo-czczym, i biegnie skośnie ku dołowi i w prawo do okolicy prawego stawu krzyżowo-biodrowego. Po drodze krzyżuje od przodu część poziomą dwunastnicy, aortę, żyłę główną dolną i prawy moczowód. Brzeg jelitowy krezki jest tak długi jak samo jelito, dlatego krezka jest silnie pofałdowana na kształt wachlarza.
Końcowy odcinek jelita krętego wychodzi z miednicy, biegnie ku górze i w prawo i w dole biodrowym prawym uchodzi do jelita grubego. Ujście krętniczo-kątnicze leży na ścianie przyśrodkowej jelita grubego, na granicy kątnicy i okrężnicy wstępującej. Otaczają je fałdy błony śluzowej tworzące zastawkę krętniczo-kątniczą, zwaną zastawką Bauhina.
Kątnica i wyrostek robaczkowy
Jelito grube jest końcowym odcinkiem przewodu pokarmowego. Ma około 1,5 m długości i sięga od ujścia krętniczo-kątniczego do odbytu. Składa się z kątnicy z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicy oraz odbytnicy z kanałem odbytu. Okrężnica dzieli się na wstępującą, poprzeczną, zstępującą i esicę i tworzy ramę otaczającą pętle jelita cienkiego. Od jelita cienkiego odróżniają ją widoczne z zewnątrz pasma podłużne, uwypuklenia ściany i tłuszczowe przyczepki.
Kątnica jest początkowym, ślepo zakończonym odcinkiem jelita grubego. Leży poniżej ujścia krętniczo-kątniczego, w dole biodrowym prawym, i ma około 6 do 7 cm długości. Zwykle jest pokryta otrzewną ze wszystkich stron, ale nie ma własnej krezki, dlatego jest umiarkowanie ruchoma.
Wyrostek robaczkowy odchodzi od ściany tylno-przyśrodkowej kątnicy, około 2 do 3 cm poniżej ujścia krętniczo-kątniczego. Jego długość jest zmienna i wynosi średnio 8 do 10 cm. Wyrostek leży wewnątrzotrzewnowo i jest zawieszony na krezeczce wyrostka robaczkowego, trójkątnym fałdzie otrzewnej odchodzącym od końcowego odcinka krezki jelita krętego.
Podstawa wyrostka ma położenie stałe, natomiast jego wierzchołek może być skierowany w różne strony: za kątnicę, do miednicy, pod kątnicę, przed jelito kręte albo za nie. Który z tych wariantów jest najczęstszy, podręczniki podają różnie, najczęściej położenie zakątnicze albo miedniczne.
Okrężnica wstępująca i poprzeczna
Okrężnica wstępująca jest przedłużeniem kątnicy. Biegnie ku górze w okolicy bocznej prawej brzucha, aż do dolnej powierzchni wątroby, i ma około 15 cm długości. Leży zaotrzewnowo: otrzewna pokrywa ją od przodu i z boków, a jej ściana tylna przylega bezpośrednio do tylnej ściany jamy brzusznej i do nerki prawej.
Pod wątrobą, przed dolnym biegunem nerki prawej, okrężnica wstępująca zagina się w lewo, tworząc zgięcie prawe okrężnicy, zwane też zgięciem wątrobowym. Zgięcie to przylega do powierzchni trzewnej płata prawego wątroby, na której wytwarza wycisk okrężniczy, i sąsiaduje z pęcherzykiem żółciowym oraz z częścią zstępującą dwunastnicy.
Okrężnica poprzeczna biegnie od zgięcia prawego do zgięcia lewego. Jest najdłuższym i najbardziej ruchomym odcinkiem okrężnicy. Nie biegnie w linii prostej, lecz zwisa między zgięciami łukiem skierowanym ku dołowi. Wysokość tego łuku jest zmienna, zależy od wypełnienia narządów i pozycji ciała, a jego najniższy punkt może sięgać nawet miednicy. Okrężnica poprzeczna leży wewnątrzotrzewnowo i jest zawieszona na krezce okrężnicy poprzecznej, a do jej przedniej powierzchni przyczepia się sieć większa.
Okrężnica zstępująca i esica
Zgięcie lewe okrężnicy, zwane też zgięciem śledzionowym, leży pod śledzioną. Jest położone wyżej i bardziej ku tyłowi niż zgięcie prawe, a przy tym jest ostrzejsze. Od dołu podpiera je więzadło przeponowo-okrężnicze, łączące je z przeponą.
Od zgięcia lewego okrężnica zstępująca biegnie ku dołowi w okolicy bocznej lewej brzucha, aż do grzebienia biodrowego. Jest węższa od okrężnicy wstępującej i podobnie jak ona leży zaotrzewnowo.
Esica jest przedłużeniem okrężnicy zstępującej. Leży w dole biodrowym lewym i tworzy pętlę w kształcie litery S, która zwisa do jamy miednicy. Jest wewnątrzotrzewnowa i zawieszona na krezce esicy, dlatego jest bardzo ruchoma. Na wysokości trzeciego kręgu krzyżowego esica przechodzi w odbytnicę, a w tym miejscu kończy się jej krezka.
Położenie odcinków okrężnicy względem otrzewnej jest więc naprzemienne. Okrężnica poprzeczna i esica leżą wewnątrzotrzewnowo i mają krezki, natomiast okrężnica wstępująca i zstępująca leżą zaotrzewnowo i są przyrośnięte do tylnej ściany jamy brzusznej.
Położenie i zgięcia odbytnicy
Odbytnica jest końcowym odcinkiem jelita grubego, położonym w miednicy mniejszej. Ma około 12 do 15 cm długości. Zaczyna się na wysokości trzeciego kręgu krzyżowego jako przedłużenie esicy i biegnie ku dołowi przed kością krzyżową i guziczną. Kończy się na wysokości przepony miednicznej, nieco przed wierzchołkiem kości guzicznej i poniżej niego, gdzie przechodzi w kanał odbytu.
Wbrew nazwie odbytnica nie jest prosta. W płaszczyźnie strzałkowej tworzy dwa zgięcia. Górne, zgięcie krzyżowe, jest wypukłe ku tyłowi i dopasowane do wklęsłej przedniej powierzchni kości krzyżowej. Dolne, zgięcie kroczowe, jest wypukłe ku przodowi i leży na przejściu odbytnicy w kanał odbytu, gdzie utrzymuje je pętla mięśnia łonowo-odbytniczego. W płaszczyźnie czołowej odbytnica tworzy ponadto trzy słabsze zgięcia boczne.
Dolna część odbytnicy, leżąca bezpośrednio nad przeponą miedniczną, jest poszerzona i nazywa się bańką odbytnicy. Odbytnica nie ma krezki ani cech zewnętrznych typowych dla okrężnicy.
Fałdy poprzeczne i otrzewna odbytnicy
Do światła odbytnicy wystają półksiężycowate fałdy poprzeczne. Zwykle są trzy: górny i dolny leżą po stronie lewej, a środkowy po stronie prawej. Fałd środkowy jest największy i najbardziej stały, leży około 6 do 7 cm od odbytu i nazywany jest fałdem Kohlrauscha.
Otrzewna pokrywa odbytnicę tylko częściowo, a zakres pokrycia zmniejsza się od góry ku dołowi. Górna jedna trzecia odbytnicy jest pokryta otrzewną od przodu i z boków, środkowa jedna trzecia tylko od przodu, a dolna jedna trzecia leży całkowicie poza otrzewną.
Z przedniej ściany odbytnicy otrzewna przechodzi na narządy położone przed nią, tworząc najniżej położone zagłębienie jamy otrzewnej. U mężczyzny przechodzi na pęcherz moczowy, tworząc zagłębienie odbytniczo-pęcherzowe. U kobiety przechodzi na tylną ścianę macicy i sklepienie pochwy, tworząc zagłębienie odbytniczo-maciczne, zwane zagłębieniem Douglasa, które jest najniższym punktem jamy otrzewnej u kobiety.
Za odbytnicą leżą kość krzyżowa i kość guziczna. Przed nią u mężczyzny leżą pęcherz moczowy, pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy, od których oddziela ją przegroda odbytniczo-pęcherzowa. U kobiety przed odbytnicą leżą macica i pochwa, oddzielone przegrodą odbytniczo-pochwową.
Kanał odbytu
Kanał odbytu jest ostatnim odcinkiem przewodu pokarmowego. Ma około 3 do 4 cm długości, jest więc kilkakrotnie krótszy od odbytnicy. Zaczyna się tam, gdzie odbytnica przechodzi przez przeponę miedniczną, a kończy odbytem, czyli otworem na skórze krocza.
Kanał odbytu leży w okolicy odbytowej krocza, poniżej przepony miednicznej. Po obu jego stronach leżą doły kulszowo-odbytnicze wypełnione tkanką tłuszczową. Od bańki odbytnicy kanał zagina się ostro ku dołowi i ku tyłowi, a kąt ten odpowiada zgięciu kroczowemu. Kanał otaczają mięśnie zwieracze odbytu, wewnętrzny i zewnętrzny.
W górnej części kanału błona śluzowa tworzy podłużne fałdy zwane kolumnami odbytu. Między ich dolnymi końcami leżą małe kieszonki, zatoki odbytu, zamknięte od dołu fałdkami zwanymi zastawkami odbytu. Linia przechodząca przez zastawki nosi nazwę linii grzebieniastej. Poniżej niej błona śluzowa jest gładka i stopniowo przechodzi w skórę otaczającą odbyt.
Powierzchnie i sąsiedztwo wątroby
Wątroba jest największym gruczołem ciała, u dorosłego waży około 1,5 kg. Leży w górnej części jamy brzusznej, bezpośrednio pod przeponą, głównie w podżebrzu prawym i w nadbrzuszu, a płatem lewym sięga do podżebrza lewego.
Wątroba ma dwie powierzchnie. Powierzchnia przeponowa jest gładka i wypukła, zwrócona ku górze, ku przodowi, w prawo i ku tyłowi, i przylega do przepony. Powierzchnia trzewna jest zwrócona ku dołowi i ku tyłowi, w stronę narządów jamy brzusznej. Z przodu obie powierzchnie oddziela ostry brzeg dolny.
Na tylnej części powierzchni przeponowej leży trójkątne pole nagie. Nie jest ono pokryte otrzewną, dlatego wątroba przylega w tym miejscu bezpośrednio do przepony. Na polu nagim leży bruzda, w której biegnie żyła główna dolna.
Na powierzchni trzewnej płata prawego leży dół pęcherzyka żółciowego, w którym spoczywa pęcherzyk. Sąsiednie narządy wytwarzają na powierzchni trzewnej płytkie wyciski. Na płacie lewym największy jest wycisk żołądkowy, wytworzony przez ścianę przednią żołądka, a przy tylnym brzegu leży mały wycisk przełykowy. Na płacie prawym, w pobliżu szyjki pęcherzyka żółciowego, leży wycisk dwunastniczy, wytworzony przez część górną dwunastnicy. Dalej na prawo i ku tyłowi leżą wycisk okrężniczy, wycisk nerkowy i wycisk nadnerczowy.
Płaty wątroby
Na powierzchni przeponowej więzadło sierpowate dzieli wątrobę na większy płat prawy i mniejszy płat lewy. Płat prawy jest największym płatem wątroby, a płat lewy jest znacznie mniejszy i cieńszy.
Na powierzchni trzewnej leżą bruzdy układające się w kształt litery H. Lewą bruzdę strzałkową tworzą z przodu szczelina więzadła obłego, a z tyłu szczelina więzadła żylnego. Prawą bruzdę strzałkową tworzą z przodu dół pęcherzyka żółciowego, a z tyłu bruzda żyły głównej dolnej. Poprzeczną bruzdę łączącą obie bruzdy strzałkowe stanowi wnęka wątroby.
Bruzdy wydzielają w obrębie płata prawego dwa dodatkowe płaty widoczne na powierzchni trzewnej. Płat czworoboczny leży przed wnęką, między dołem pęcherzyka żółciowego a szczeliną więzadła obłego. Płat ogoniasty leży za wnęką, między bruzdą żyły głównej dolnej a szczeliną więzadła żylnego. Opisany podział na płaty jest podziałem anatomicznym, a w chirurgii stosuje się dodatkowo podział na segmenty wyznaczone przez rozgałęzienia naczyń.
Wnęka i więzadła wątroby
Wnęka wątroby jest poprzeczną bruzdą na powierzchni trzewnej, położoną między płatem czworobocznym a płatem ogoniastym. Przez wnękę wchodzą do wątroby żyła wrotna, tętnica wątrobowa właściwa i nerwy. Wychodzą przez nią przewody wątrobowe prawy i lewy, które zaraz za wnęką łączą się w przewód wątrobowy wspólny, oraz naczynia chłonne. Do brzegów wnęki przyczepia się sieć mniejsza.
Więzadło sierpowate jest fałdem otrzewnej, który łączy wątrobę z przeponą i z przednią ścianą brzucha aż do pępka. W jego wolnym, dolnym brzegu biegnie więzadło obłe wątroby. Więzadło obłe dochodzi od pępka do wcięcia na brzegu dolnym wątroby, a dalej leży w szczelinie więzadła obłego na powierzchni trzewnej.
Więzadło wieńcowe łączy tylną część powierzchni przeponowej z przeponą. Tworzą je dwie blaszki otrzewnej, górna i dolna, które rozchodzą się od siebie i otaczają pole nagie. Na obu końcach blaszki zbliżają się do siebie i tworzą więzadła trójkątne prawe i lewe.
Części i położenie pęcherzyka żółciowego
Pęcherzyk żółciowy jest gruszkowatym narządem długości około 8 do 10 cm, w którym gromadzi się żółć. Leży w dole pęcherzyka żółciowego na powierzchni trzewnej płata prawego wątroby.
W pęcherzyku wyróżnia się trzy części. Dno jest zaokrąglonym końcem, który wystaje spod brzegu dolnego wątroby i styka się z przednią ścianą brzucha. Trzon jest środkową, największą częścią, przylegającą do wątroby. Szyjka jest zwężoną częścią skierowaną ku wnęce wątroby. Zagina się w kształcie litery S i przechodzi w przewód pęcherzykowy.
Otrzewna pokrywa pęcherzyk tylko częściowo. Dno jest nią otoczone ze wszystkich stron, natomiast trzon i szyjkę otrzewna pokrywa tylko od dołu. Górna powierzchnia pęcherzyka przylega bezpośrednio do wątroby w dole pęcherzyka, bez pośrednictwa otrzewnej.
Dno pęcherzyka przylega do okrężnicy poprzecznej w pobliżu jej zgięcia prawego. Trzon i szyjka sąsiadują od dołu z częścią górną dwunastnicy.
Przewody żółciowe zewnątrzwątrobowe
Przewody wątrobowe prawy i lewy wychodzą z wątroby przez wnękę i tuż poniżej niej łączą się w przewód wątrobowy wspólny, długości około 3 do 4 cm. Od szyjki pęcherzyka odchodzi przewód pęcherzykowy o podobnej długości. Jego błona śluzowa tworzy spiralny fałd, zwany fałdem Heistera.
Przewód pęcherzykowy łączy się pod ostrym kątem z przewodem wątrobowym wspólnym, zwykle od jego prawej strony. Z tego połączenia powstaje przewód żółciowy wspólny, który ma około 7 do 8 cm długości i prowadzi żółć do dwunastnicy.
Przewód pęcherzykowy, przewód wątrobowy wspólny i dolna powierzchnia wątroby ograniczają trójkąt pęcherzykowo-wątrobowy, zwany trójkątem Calota, w którym zwykle przebiega tętnica pęcherzykowa.
Górny odcinek przewodu żółciowego wspólnego biegnie ku dołowi w wolnym, prawym brzegu więzadła wątrobowo-dwunastniczego, razem z żyłą wrotną i tętnicą wątrobową właściwą. Więzadło to jest częścią sieci mniejszej i rozpina się między wnęką wątroby a częścią górną dwunastnicy.
Przebieg przewodu żółciowego wspólnego
Po opuszczeniu więzadła wątrobowo-dwunastniczego przewód żółciowy wspólny biegnie ku dołowi za częścią górną dwunastnicy. Następnie leży w bruździe na tylnej powierzchni głowy trzustki, a niekiedy jest częściowo lub całkowicie przykryty jej miąższem.
Przewód dochodzi do przyśrodkowej ściany części zstępującej dwunastnicy i przebija ją skośnie. Przed ujściem zwykle łączy się z przewodem trzustkowym, tworząc bańkę wątrobowo-trzustkową, która uchodzi na brodawce większej dwunastnicy. U części osób oba przewody uchodzą osobno, obok siebie.
Według przebiegu w przewodzie żółciowym wspólnym wyróżnia się cztery odcinki: naddwunastniczy w więzadle wątrobowo-dwunastniczym, zadwunastniczy za częścią górną dwunastnicy, trzustkowy w obrębie głowy trzustki i śródścienny w ścianie dwunastnicy.
Położenie i części trzustki
Trzustka jest wydłużonym gruczołem długości około 15 do 20 cm. Leży poprzecznie na tylnej ścianie jamy brzusznej, zwykle na wysokości pierwszego i drugiego kręgu lędźwiowego, i rozciąga się od łuku dwunastnicy po prawej stronie do wnęki śledziony po lewej.
Trzustka leży zaotrzewnowo. Otrzewna pokrywa tylko jej powierzchnię przednią, która tworzy część tylnej ściany torby sieciowej. Wyjątkiem jest ogon trzustki, który wchodzi między blaszki więzadła śledzionowo-nerkowego i jest przez to ruchomy.
W trzustce wyróżnia się kolejno od strony prawej ku lewej głowę, szyjkę, trzon i ogon. Głowa leży w łuku dwunastnicy, szyjka łączy ją z trzonem, trzon biegnie w poprzek kręgosłupa, a ogon kieruje się ku śledzionie.
Trzon trzustki przecina linię pośrodkową i leży przed aortą i kręgosłupem. Na jego przedniej powierzchni uwypukla się ku torbie sieciowej guz sieciowy. Za trzonem leżą także nerka lewa, nadnercze lewe i żyła śledzionowa.
Wzdłuż przedniego brzegu trzonu trzustki przyczepia się nasada krezki okrężnicy poprzecznej. Dzieli ona przednią powierzchnię trzustki na część górną, zwróconą do torby sieciowej i żołądka, oraz mniejszą część dolną, zwróconą do pętli jelita cienkiego.
Głowa, szyjka i wyrostek haczykowaty
Głowa jest najszerszą częścią trzustki. Leży w łuku dwunastnicy, na prawo od naczyń krezkowych górnych, a od tyłu przylega do żyły głównej dolnej. Na tylnej powierzchni głowy leży bruzda przewodu żółciowego wspólnego, omówiona przy drogach żółciowych.
Od dolnej części głowy odchodzi w lewo i ku dołowi wyrostek haczykowaty. Wsuwa się on za tętnicę i żyłę krezkową górną, tak że naczynia te przechodzą przed nim.
Szyjka jest krótką, zwężoną częścią trzustki, łączącą głowę z trzonem. Leży przed żyłą krezkową górną. Za szyjką żyła krezkowa górna łączy się z żyłą śledzionową i powstaje żyła wrotna, która biegnie dalej ku górze do więzadła wątrobowo-dwunastniczego.
Przewody trzustki
Przewód trzustkowy główny, zwany przewodem Wirsunga, biegnie przez całą długość gruczołu, od ogona do głowy, bliżej jego tylnej powierzchni. Na swoim przebiegu przyjmuje liczne drobne przewodziki boczne, które dochodzą do niego jak ości do kręgosłupa ryby.
W głowie trzustki przewód główny zagina się ku dołowi i ku tyłowi w kierunku dwunastnicy. Dochodzi do przyśrodkowej ściany części zstępującej dwunastnicy, gdzie zwykle łączy się z przewodem żółciowym wspólnym.
Przewód trzustkowy dodatkowy, zwany przewodem Santoriniego, leży w górnej części głowy trzustki. Zwykle łączy się z przewodem głównym, a do dwunastnicy uchodzi na brodawce mniejszej. Układ przewodów trzustki jest zmienny i u części osób przewód dodatkowy jest słabo rozwinięty albo nie łączy się z przewodem głównym.
Otrzewna ścienna, trzewna i jama otrzewnej
Otrzewna jest błoną surowiczą, która wyściela jamę brzuszną i część jamy miednicy oraz pokrywa leżące w nich narządy. Otrzewna ścienna wyściela od wewnątrz ściany jamy brzusznej i miednicy. Otrzewna trzewna pokrywa powierzchnię narządów. Obie przechodzą w siebie wzdłuż krezek i więzadeł otrzewnej.
Między otrzewną ścienną a trzewną leży jama otrzewnej. W warunkach prawidłowych jest to jedynie wąska szczelina z niewielką ilością płynu surowiczego, który ułatwia przesuwanie się narządów względem siebie. U mężczyzny jama otrzewnej jest całkowicie zamknięta. U kobiety łączy się z otoczeniem, bo do jamy otrzewnej otwierają się ujścia brzuszne jajowodów, a przez jajowody, macicę i pochwę prowadzi droga na zewnątrz.
Narządy jamy brzusznej leżą względem otrzewnej na różne sposoby. Narządy wewnątrzotrzewnowe są pokryte otrzewną prawie ze wszystkich stron, są zawieszone na krezkach lub więzadłach i przez to ruchome. Należą do nich żołądek, jelito czcze i kręte, okrężnica poprzeczna, esica, wyrostek robaczkowy i śledziona. Narządy zaotrzewnowe leżą za otrzewną ścienną tylnej ściany jamy brzusznej, są przyrośnięte do tej ściany i pokryte otrzewną tylko od przodu. Należą do nich większa część dwunastnicy, trzustka, okrężnica wstępująca i zstępująca oraz nerki. Niektóre narządy, jak dolna część odbytnicy, leżą całkowicie poza otrzewną.
Krezki i sieci
Krezka jest podwójnym fałdem otrzewnej, złożonym z dwóch blaszek, który łączy narząd z tylną ścianą jamy brzusznej. Między blaszkami krezki biegną do narządu naczynia krwionośne i chłonne oraz nerwy, a leżą w niej także węzły chłonne i tkanka tłuszczowa. Krezki mają jelito czcze i kręte, okrężnica poprzeczna, esica i wyrostek robaczkowy. Fałdy otrzewnej łączące narządy ze sobą albo ze ścianą jamy brzusznej nazywa się więzadłami otrzewnej.
Sieć mniejsza rozpina się między wnęką wątroby a krzywizną mniejszą żołądka i częścią górną dwunastnicy. Składa się z dwóch części: więzadła wątrobowo-żołądkowego po stronie lewej i więzadła wątrobowo-dwunastniczego po stronie prawej. Prawy brzeg sieci mniejszej jest wolny.
Sieć większa zwisa z krzywizny większej żołądka ku dołowi. Leży przed okrężnicą poprzeczną i przed pętlami jelita cienkiego, przykrywając je jak fartuch. U dołu zawraca ku górze i dochodzi do okrężnicy poprzecznej, z którą się zrasta. Część sieci większej między żołądkiem a okrężnicą poprzeczną nazywa się więzadłem żołądkowo-okrężniczym. Sieć większa zawiera dużo tkanki tłuszczowej i jest bardzo ruchoma.
Torba sieciowa
Torba sieciowa jest dużym zachyłkiem jamy otrzewnej, położonym za żołądkiem i siecią mniejszą, a przed trzustką i tylną ścianą jamy brzusznej. Jej ścianę przednią tworzą sieć mniejsza, ściana tylna żołądka i więzadło żołądkowo-okrężnicze. Ścianę tylną tworzy otrzewna pokrywająca trzustkę, nerkę lewą i nadnercze lewe. Od dołu torbę zamyka krezka okrężnicy poprzecznej, a od lewej śledziona ze swoimi więzadłami.
Z resztą jamy otrzewnej torba sieciowa łączy się jedynie przez otwór sieciowy, zwany otworem Winslowa. Otwór ten leży po prawej stronie, za wolnym brzegiem sieci mniejszej. Od przodu ogranicza go więzadło wątrobowo-dwunastnicze, od tyłu żyła główna dolna, od góry płat ogoniasty wątroby, a od dołu część górna dwunastnicy.
Za otworem sieciowym leży wąska część torby zwana przedsionkiem torby sieciowej, która dalej rozszerza się w główną jamę torby, położoną za żołądkiem.
