Układ oddechowy składa się z dróg oddechowych i płuc. Drogi oddechowe dzieli się na górne i dolne. Do górnych należy nos z jamą nosową i zatokami przynosowymi oraz gardło. Do dolnych należy krtań, tchawica i drzewo oskrzelowe, którego najdrobniejsze rozgałęzienia leżą już w miąższu płuc. Gardło jest wspólnym odcinkiem dróg oddechowych i pokarmowych i zostało opisane razem z układem pokarmowym. Płuca leżą w jamach opłucnej, po obu stronach śródpiersia, i od strony klatki piersiowej, przepony oraz śródpiersia oddziela je opłucna.
Nos zewnętrzny, przedsionek i przegroda nosa
Nos zewnętrzny ma kształt trójściennej piramidy. Jej górna, wąska część leży między oczodołami i nazywa się nasadą nosa. Od nasady biegnie ku dołowi i przodowi grzbiet nosa, zakończony koniuszkiem nosa. Ściany boczne przechodzą w dolnej części w ruchome skrzydła nosa. Podstawa piramidy jest zwrócona ku dołowi i zawiera dwa nozdrza przednie, oddzielone od siebie ruchomą częścią przegrody nosa.
Szkielet nosa zewnętrznego ma część kostną i chrzęstną. Część kostna leży u góry i tworzą ją kości nosowe oraz wyrostki czołowe szczęk, które ograniczają otwór gruszkowaty. Część chrzęstna leży niżej i tworzy ją kilka chrząstek. Chrząstka boczna nosa jest parzysta i ma kształt trójkątnej płytki. Jej górny brzeg łączy się z dolnym brzegiem kości nosowej i z wyrostkiem czołowym szczęki, a przyśrodkowo przechodzi ona w chrząstkę przegrody nosa. Chrząstka boczna tworzy boczną ścianę środkowej części nosa.
Poniżej chrząstki bocznej leży chrząstka skrzydłowa większa. Jest wygięta w kształcie podkowy i otacza nozdrze od przodu, od boku i od strony przyśrodkowej. Wyróżnia się w niej odnogę boczną, która tworzy szkielet skrzydła nosa, oraz odnogę przyśrodkową, która biegnie w ruchomej części przegrody. Odnogi przyśrodkowe obu chrząstek leżą tuż obok siebie i razem kształtują koniuszek nosa. Do tyłu od odnogi bocznej leżą drobne chrząstki skrzydłowe mniejsze, a tylna część skrzydła nosa nie ma szkieletu chrzęstnego.
Przedsionek nosa to przednia, najniższa część jamy nosowej, leżąca bezpośrednio za nozdrzami przednimi. Odpowiada on zakresowi skrzydeł nosa i jest wysłany skórą, na której rosną włosy. Ku tyłowi i ku górze przedsionek kończy się łukowatym wałem, zwanym progiem nosa. Próg nosa wytwarza górny brzeg odnogi bocznej chrząstki skrzydłowej większej. Za progiem zaczyna się jama nosowa właściwa, wysłana błoną śluzową.
Przegroda nosa leży pośrodkowo i dzieli jamę nosową na dwie połowy, prawą i lewą. Składa się z trzech części. Część kostna zajmuje tylną i górną część przegrody i tworzą ją blaszka pionowa kości sitowej u góry oraz lemiesz z tyłu i u dołu. Część chrzęstna leży z przodu i tworzy ją chrząstka przegrody nosa. Ma ona kształt nieregularnego czworokąta, wypełnia kąt między przednim brzegiem blaszki pionowej kości sitowej a przednim brzegiem lemiesza i od przodu dochodzi do grzbietu nosa. Część błoniasta, czyli ruchoma, leży najniżej i najbardziej ku przodowi, między nozdrzami przednimi. Nie ma w niej chrząstki przegrody, a jej szkielet tworzą odnogi przyśrodkowe chrząstek skrzydłowych większych. U dorosłych przegroda nosa bardzo często jest mniej lub bardziej skrzywiona w jedną stronę.
Małżowiny i przewody nosowe
Jama nosowa właściwa ma cztery ściany. Sklepienie jest wąskie i tworzy je głównie blaszka sitowa kości sitowej. Dno jest szersze i odpowiada podniebieniu twardemu. Ścianę przyśrodkową tworzy przegroda nosa. Najbardziej urozmaicona jest ściana boczna, na której leżą małżowiny nosowe.
Na ścianie bocznej każdej połowy jamy nosowej leżą trzy małżowiny nosowe, zwisające ku dołowi i przyśrodkowo. Małżowina nosowa górna leży najwyżej i najbardziej ku tyłowi i jest najmniejsza. Małżowina nosowa środkowa leży poniżej niej. Obie są wyrostkami kości sitowej. Małżowina nosowa dolna jest największa i jako jedyna jest samodzielną kością, przyczepioną do szczęki i kości podniebiennej. Nad małżowiną górną występuje niekiedy jeszcze mała małżowina nosowa najwyższa.
Pod każdą małżowiną leży przewód nosowy, nazwany tak samo jak małżowina, która go nakrywa. Przewód nosowy górny leży pod małżowiną górną, jest najkrótszy i zajmuje tylko tylną część ściany bocznej. Przewód nosowy środkowy leży między małżowiną środkową a dolną. Przewód nosowy dolny leży między małżowiną dolną a dnem jamy nosowej i jest najdłuższy. Do przewodu nosowego dolnego, w jego przedniej części, pod przednim końcem małżowiny dolnej, uchodzi przewód nosowo-łzowy. Jego ujście jest osłonięte fałdem błony śluzowej. Nad małżowiną górną leży zachyłek klinowo-sitowy. Ujścia zatok przynosowych do przewodów i zachyłka opisano w części o zatokach.
Między przegrodą nosa a przyśrodkowymi powierzchniami małżowin leży wąska, pionowa szczelina, zwana przewodem nosowym wspólnym. Rozciąga się ona od dna aż do sklepienia jamy nosowej i łączy się ze wszystkimi przewodami nosowymi leżącymi pod małżowinami.
Nozdrza tylne i okolice jamy nosowej
Małżowiny nosowe nie sięgają do samego tyłu jamy nosowej. Za ich tylnymi końcami przewody nosowe górny, środkowy i dolny łączą się ze sobą i z przewodem nosowym wspólnym w jedną przestrzeń, zwaną przewodem nosowo-gardłowym. Jest to tylna część każdej połowy jamy nosowej, która przechodzi w nozdrza tylne.
Nozdrza tylne to dwa otwory, przez które jama nosowa łączy się z nosową częścią gardła. Mają kształt pionowego owalu i są znacznie większe od nozdrzy przednich. Oddziela je od siebie tylny brzeg lemiesza. Od dołu ogranicza je blaszka pozioma kości podniebiennej, od boku blaszka przyśrodkowa wyrostka skrzydłowatego kości klinowej, a od góry trzon kości klinowej. Nozdrza przednie łączą jamę nosową ze środowiskiem zewnętrznym, a nozdrza tylne z gardłem.
W jamie nosowej wyróżnia się trzy okolice. Najbardziej ku przodowi leży przedsionek nosa, wysłany skórą. Za nim leży okolica oddechowa, która zajmuje największą część jamy nosowej, czyli jej część dolną i środkową, wraz z małżowiną dolną i środkową oraz odpowiadającą im częścią przegrody. Okolica węchowa jest mała i leży w najwyższej części jamy nosowej. Obejmuje błonę śluzową pod sklepieniem, na małżowinie nosowej górnej i na przeciwległej, górnej części przegrody nosa. W okolicy węchowej leży narząd węchu.
Zatoki przynosowe i zatoka szczękowa
Zatoki przynosowe to wypełnione powietrzem jamy w kościach otaczających jamę nosową. Wysłane są błoną śluzową, która przechodzi w nie z jamy nosowej przez ich ujścia. Wszystkie są parzyste. Wyróżnia się zatokę szczękową, zatokę czołową, zatokę klinową oraz komórki sitowe. Zatoki grupy przedniej, czyli zatoka szczękowa, zatoka czołowa oraz komórki sitowe przednie i środkowe, uchodzą do przewodu nosowego środkowego. Zatoki grupy tylnej, czyli komórki sitowe tylne i zatoka klinowa, uchodzą powyżej małżowiny nosowej środkowej.
Zatoki przynosowe powiększają się stopniowo w ciągu całego dzieciństwa. U noworodka obecne są tylko niewielka zatoka szczękowa i komórki sitowe. Zatoka klinowa i zatoka czołowa rozwijają się dopiero w pierwszych latach życia, a zatoka czołowa staje się wyraźna mniej więcej w szóstym lub siódmym roku życia. Ostateczną wielkość zatoki osiągają po okresie dojrzewania.
Zatoka szczękowa jest największą zatoką przynosową. Zajmuje trzon szczęki i ma kształt leżącej piramidy. Jej podstawą jest ściana przyśrodkowa, która jest zarazem częścią ściany bocznej jamy nosowej, a wierzchołek skierowany jest bocznie, ku wyrostkowi jarzmowemu szczęki. Sklepienie zatoki szczękowej tworzy dno oczodołu. Ściana przednia odpowiada przedniej powierzchni szczęki na twarzy, a ściana tylna zwrócona jest ku dołowi podskroniowemu.
Dno zatoki szczękowej tworzy wyrostek zębodołowy szczęki i leży zwykle około centymetra niżej niż dno jamy nosowej. Do dna zatoki zbliżają się korzenie górnych zębów trzonowych, zwłaszcza pierwszego, a często także drugiego zęba przedtrzonowego. Korzenie te mogą uwypuklać dno zatoki, a niekiedy oddziela je od jej światła tylko cienka blaszka kostna.
Ujście zatoki szczękowej leży wysoko, w górnej części ściany przyśrodkowej, tuż pod sklepieniem, a więc daleko ponad dnem zatoki. Uchodzi ono do przewodu nosowego środkowego, w tylnej części rozworu półksiężycowatego. Z powodu takiego położenia ujścia wydzielina z zatoki szczękowej odpływa w pozycji stojącej z trudem.
Zatoki czołowa i klinowa
Zatoka czołowa leży w łusce kości czołowej, za łukami brwiowymi, powyżej nasady nosa. Prawa i lewa zatoka czołowa są oddzielone od siebie cienką przegrodą zatok czołowych. Przegroda ta rzadko leży dokładnie pośrodkowo i zwykle zbacza w jedną stronę, dlatego obie zatoki mają najczęściej różną wielkość. Wielkość zatok czołowych jest bardzo zmienna, a niekiedy jednej z nich w ogóle brak. Ściana tylna zatoki czołowej graniczy z dołem przednim czaszki, a jej dno tworzy przyśrodkową część sklepienia oczodołu. Zatoka czołowa uchodzi przez przewód czołowo-nosowy do przewodu nosowego środkowego.
Zatoka klinowa leży w trzonie kości klinowej, w tylnej części sklepienia jamy nosowej. Przegroda zatok klinowych dzieli ją na część prawą i lewą, zwykle nierównej wielkości. Zatoka klinowa ma bardzo ważne sąsiedztwo. Bezpośrednio nad nią leży siodło tureckie z przysadką, a po bokach zatoki jamiste, przez które przebiega tętnica szyjna wewnętrzna. Ku przodowi i ku dołowi zatoka klinowa graniczy z jamą nosową.
Ujście zatoki klinowej leży na jej ścianie przedniej, w górnej części. Otwiera się ono do zachyłka klinowo-sitowego, czyli do przestrzeni położonej nad małżowiną nosową górną, w tylnej części jamy nosowej.
Komórki sitowe i ujścia zatok
Komórki sitowe to liczne, drobne jamki powietrzne w błędniku sitowym kości sitowej. Leżą między jamą nosową, która znajduje się przyśrodkowo, a oczodołem, który znajduje się bocznie. Od oczodołu oddziela je bardzo cienka blaszka oczodołowa kości sitowej. Od góry komórki sitowe graniczą z dołem przednim czaszki. Ze względu na położenie ujść dzieli się je na komórki sitowe przednie, środkowe i tylne.
Na ścianie bocznej przewodu nosowego środkowego, po odchyleniu małżowiny środkowej, widoczna jest puszka sitowa. Jest to duża komórka sitowa, która uwypukla się do przewodu. Poniżej i przed puszką sitową leży łukowata szczelina, zwana rozworem półksiężycowatym. Ku przodowi i ku górze rozwór półksiężycowaty przechodzi w lejek sitowy.
Do rozworu półksiężycowatego uchodzą trzy zatoki grupy przedniej. Zatoka czołowa uchodzi do jego przedniej części, przez przewód czołowo-nosowy i lejek sitowy. Komórki sitowe przednie uchodzą do lejka sitowego i przedniej części rozworu, a zatoka szczękowa do jego części tylnej. Komórki sitowe środkowe uchodzą na puszce sitowej lub tuż nad nią, również do przewodu nosowego środkowego.
Komórki sitowe tylne uchodzą do przewodu nosowego górnego, pod małżowiną nosową górną. Zatoka klinowa uchodzi jeszcze wyżej, do zachyłka klinowo-sitowego. Do przewodu nosowego dolnego nie uchodzi żadna zatoka przynosowa. Uchodzi do niego tylko przewód nosowo-łzowy.
Położenie krtani i chrząstki nieparzyste
Krtań leży w przedniej części szyi, pośrodkowo, poniżej kości gnykowej, do której jest podwieszona. U dorosłego sięga od wysokości czwartego do szóstego kręgu szyjnego. U dzieci leży wyżej, a u kobiet nieco wyżej niż u mężczyzn. Ku górze krtań otwiera się wejściem do krtaniowej części gardła, która leży za nią, a ku dołowi przechodzi w tchawicę. Po bokach krtani leżą płaty gruczołu tarczowego. Krtań nie jest unieruchomiona i podczas połykania przesuwa się ku górze.
Szkielet krtani tworzą chrząstki połączone stawami, więzadłami i błonami. Trzy chrząstki są nieparzyste: chrząstka tarczowa, chrząstka pierścieniowata i nagłośnia. Trzy są parzyste: chrząstki nalewkowate, różkowate i klinowate.
Chrząstka tarczowa jest największą chrząstką krtani. Składa się z dwóch czworokątnych blaszek, które z przodu zrastają się ze sobą pod kątem. U mężczyzn kąt ten jest bliski prostemu, a u kobiet wyraźnie rozwarty. Górny brzeg chrząstki ma pośrodkowo głębokie wcięcie tarczowe górne, a poniżej niego, w górnej części kąta, leży wyniosłość krtaniowa, dobrze widoczna i wyczuwalna pod skórą szyi, zwłaszcza u mężczyzn. Tylne brzegi obu blaszek przedłużają się ku górze w rożki górne, a ku dołowi w rożki dolne.
Chrząstka pierścieniowata leży poniżej chrząstki tarczowej i stanowi podstawę całego szkieletu krtani. Ma kształt sygnetu. Z przodu leży jej wąski łuk, a z tyłu wysoka, czworokątna płytka. Jest to jedyna chrząstka dróg oddechowych, która tworzy zamkniętą obrączkę. Łuk chrząstki pierścieniowatej leży na wysokości szóstego kręgu szyjnego i jest wyczuwalny pod skórą poniżej chrząstki tarczowej. Dolny brzeg chrząstki pierścieniowatej łączy się z pierwszą chrząstką tchawicy.
Nagłośnia ma kształt liścia. Jej wąska, dolna część, zwana szypułą, przyczepia się więzadłem tarczowo-nagłośniowym do wewnętrznej powierzchni kąta chrząstki tarczowej, tuż poniżej wcięcia tarczowego górnego. Szeroka, górna część nagłośni jest wolna, wystaje ponad krtań i leży za nasadą języka. Z kością gnykową łączy nagłośnię więzadło gnykowo-nagłośniowe. Nagłośnia tworzy przednią granicę wejścia do krtani.
Rzeźba chrząstki tarczowej i pierścieniowatej
Na zewnętrznej powierzchni każdej blaszki chrząstki tarczowej biegnie od góry i tyłu ku dołowi i przodowi niewysoka listewka, zwana kresą skośną. Na jej górnym końcu leży guzek tarczowy górny, a na dolnym guzek tarczowy dolny. Do kresy skośnej przyczepiają się mięśnie podgnykowe i zwieracz dolny gardła. Dolny brzeg chrząstki tarczowej jest mniej wcięty niż górny i ma pośrodkowo jedynie płytkie wcięcie tarczowe dolne. Do dolnego brzegu, między tym wcięciem a rożkami dolnymi, przyczepia się od dołu więzadło pierścienno-tarczowe.
Chrząstka pierścieniowata ma na bocznej stronie, w miejscu, w którym łuk przechodzi w płytkę, okrągłą powierzchnię stawową dla rożka dolnego chrząstki tarczowej. Na górnym brzegu płytki leżą dwie owalne powierzchnie stawowe dla chrząstek nalewkowatych. Tylna powierzchnia płytki ma pośrodkowo pionowy grzebień, do którego przyczepia się ścięgno podłużnej warstwy mięśniowej przełyku. Po obu stronach grzebienia leżą płytkie zagłębienia, w których rozpoczynają się mięśnie pierścienno-nalewkowe tylne.
Chrząstki parzyste i stawy krtani
Chrząstki nalewkowate mają kształt trójściennych piramidek. Leżą na górnym brzegu płytki chrząstki pierścieniowatej, po jednej z każdej strony. Podstawa chrząstki nalewkowatej ma dwa wyrostki. Wyrostek głosowy skierowany jest ku przodowi i przyczepia się do niego więzadło głosowe. Wyrostek mięśniowy skierowany jest bocznie i ku tyłowi i przyczepiają się do niego mięśnie krtani. Szczyt chrząstki nalewkowatej zwrócony jest ku górze i ku tyłowi.
Chrząstki różkowate są małymi, stożkowatymi chrząstkami, które leżą na szczytach chrząstek nalewkowatych. Chrząstki klinowate są drobne i niestałe. Leżą w fałdach nalewkowo-nagłośniowych, ku przodowi od chrząstek różkowatych. Obie pary uwypuklają błonę śluzową i tworzą na brzegu wejścia do krtani małe guzki.
Chrząstki krtani łączą dwie pary stawów. Staw pierścienno-tarczowy łączy rożek dolny chrząstki tarczowej z powierzchnią stawową na bocznej stronie chrząstki pierścieniowatej. W stawach tych chrząstka tarczowa pochyla się względem pierścieniowatej wokół osi poprzecznej, co zmienia odległość między kątem chrząstki tarczowej a chrząstkami nalewkowatymi. Staw pierścienno-nalewkowy łączy podstawę chrząstki nalewkowatej z powierzchnią stawową na górnym brzegu płytki chrząstki pierścieniowatej. W stawie tym chrząstka nalewkowata obraca się i przesuwa, zbliżając lub oddalając wyrostki głosowe.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Z otoczeniem krtań łączą więzadła i błony zewnętrzne. Błona tarczowo-gnykowa rozpięta jest między górnym brzegiem chrząstki tarczowej a kością gnykową. Pośrodkowo i na bokach jest pogrubiona w więzadła tarczowo-gnykowe. Więzadło tarczowo-gnykowe boczne łączy rożek górny chrząstki tarczowej z rożkiem większym kości gnykowej i często zawiera drobną, niestałą chrząstkę ziarnistą. Bocznie od więzadła tarczowo-gnykowego pośrodkowego błonę tarczowo-gnykową przebijają tętnica krtaniowa górna i gałąź wewnętrzna nerwu krtaniowego górnego, które wchodzą w ten sposób do wnętrza krtani. Więzadło pierścienno-tchawicze łączy dolny brzeg chrząstki pierścieniowatej z pierwszą chrząstką tchawicy.
Wewnątrz krtani, pod błoną śluzową, leży błona włóknisto-sprężysta krtani. Dzieli się ona na dwie części, górną i dolną, a między nimi leży kieszonka krtani.
Częścią górną jest błona czworokątna. Rozpięta jest między bocznym brzegiem nagłośni a chrząstką nalewkowatą. Jej górny, wolny brzeg biegnie w fałdzie nalewkowo-nagłośniowym. Jej dolny, wolny brzeg jest pogrubiony i tworzy więzadło przedsionkowe, leżące w fałdzie przedsionkowym.
Częścią dolną jest stożek sprężysty. Zaczyna się na górnym brzegu łuku chrząstki pierścieniowatej i biegnie ku górze i przyśrodkowo. Jego górny, wolny brzeg jest pogrubiony i tworzy więzadło głosowe. Więzadło głosowe rozpięte jest między wewnętrzną powierzchnią kąta chrząstki tarczowej a wyrostkiem głosowym chrząstki nalewkowatej i leży w fałdzie głosowym.
Z przodu stożek sprężysty jest pogrubiony w więzadło pierścienno-tarczowe pośrodkowe. Leży ono pośrodkowo, między górnym brzegiem łuku chrząstki pierścieniowatej a dolnym brzegiem chrząstki tarczowej, i jest wyczuwalne pod skórą jako miękkie zagłębienie między obiema chrząstkami. W tym miejscu wykonuje się koniotomię.
Wejście, przedsionek i piętra jamy krtani
Jama krtani rozciąga się od wejścia do krtani aż do dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej, gdzie przechodzi w światło tchawicy. Wejście do krtani leży w przedniej ścianie krtaniowej części gardła i zwrócone jest ku górze i ku tyłowi. Z przodu ogranicza je górny brzeg nagłośni, z boków fałdy nalewkowo-nagłośniowe, a z tyłu wcięcie międzynalewkowe, leżące między szczytami obu chrząstek nalewkowatych. Fałdy nalewkowo-nagłośniowe biegną od bocznych brzegów nagłośni do chrząstek nalewkowatych, a w ich tylnej części leżą guzki utworzone przez chrząstki różkowate i klinowate.
Dwie pary fałdów wystających ze ścian bocznych dzielą jamę krtani na trzy piętra. Piętro górne to przedsionek krtani. Sięga on od wejścia do krtani do fałdów przedsionkowych, a jego dolną granicą jest szpara przedsionka, leżąca między tymi fałdami. Przednia ściana przedsionka jest wysoka i tworzy ją tylna powierzchnia nagłośni. Tylna ściana jest niska i odpowiada chrząstkom nalewkowatym.
Piętro środkowe jest najmniejsze i nazywa się jamą pośrednią krtani. Leży między szparą przedsionka a szparą głośni. Z każdej strony jama pośrednia uwypukla się bocznie w zagłębienie, zwane kieszonką krtani. Kieszonka krtani leży między fałdem przedsionkowym od góry a fałdem głosowym od dołu i przedłużać się może ku górze w ślepo zakończony woreczek krtaniowy.
Piętro dolne to jama podgłośniowa. Sięga od szpary głośni do dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej i rozszerza się ku dołowi, przechodząc bez wyraźnej granicy w światło tchawicy. Jej ściany boczne tworzy stożek sprężysty, a niżej chrząstka pierścieniowata.
Fałdy krtani i szpara głośni
Fałdy przedsionkowe są górną parą fałdów krtani. W każdym z nich leży więzadło przedsionkowe, czyli dolny brzeg błony czworokątnej. Fałdy głosowe są dolną parą fałdów. W każdym z nich leży więzadło głosowe, czyli górny brzeg stożka sprężystego, a bocznie od niego mięsień głosowy. Fałdy przedsionkowe leżą powyżej fałdów głosowych i bardziej bocznie od nich, dlatego szpara przedsionka jest szersza od szpary głośni. Z tego powodu przy oglądaniu krtani od góry widoczne są obie pary fałdów, a fałdy głosowe wystają przyśrodkowo spod przedsionkowych. Fałdy głosowe mają białawą barwę i wyraźnie odcinają się od różowych fałdów przedsionkowych.
Szpara głośni leży między fałdami głosowymi oraz chrząstkami nalewkowatymi obu stron. Jest najwęższym miejscem jamy krtani. Fałdy głosowe razem ze szparą głośni tworzą głośnię. Szpara głośni ma dwie części. Część międzybłoniasta leży z przodu, między fałdami głosowymi, i zajmuje większą część długości szpary. Część międzychrząstkowa leży z tyłu, między wyrostkami głosowymi i przyśrodkowymi powierzchniami chrząstek nalewkowatych. Kształt i szerokość szpary głośni zmieniają się zależnie od ustawienia chrząstek nalewkowatych.
Mięśnie krtani
Mięśnie krtani poruszają jej chrząstkami względem siebie. Jako jedyny na zewnętrznej, przedniej powierzchni krtani leży mięsień pierścienno-tarczowy. Zaczyna się na łuku chrząstki pierścieniowatej i biegnie ku górze i ku tyłowi do dolnego brzegu i rożka dolnego chrząstki tarczowej. Pochyla on chrząstkę tarczową w stawie pierścienno-tarczowym.
Pozostałe mięśnie leżą głębiej, pod blaszkami chrząstki tarczowej lub na tylnej powierzchni krtani. Mięsień pierścienno-nalewkowy tylny leży na tylnej powierzchni płytki chrząstki pierścieniowatej i biegnie ku górze i bocznie do wyrostka mięśniowego chrząstki nalewkowatej. Jest jedynym mięśniem rozwierającym szparę głośni. Mięsień pierścienno-nalewkowy boczny leży na bocznej stronie krtani, przykryty blaszką chrząstki tarczowej, i biegnie od górnego brzegu łuku chrząstki pierścieniowatej ku tyłowi do tego samego wyrostka mięśniowego.
Mięsień tarczowo-nalewkowy biegnie od wewnętrznej powierzchni kąta chrząstki tarczowej ku tyłowi do chrząstki nalewkowatej. Jego przyśrodkowa część leży w fałdzie głosowym, bocznie od więzadła głosowego, i nazywa się mięśniem głosowym.
Na tylnej powierzchni chrząstek nalewkowatych leżą mięśnie nalewkowe. Mięsień nalewkowy poprzeczny jest jedynym nieparzystym mięśniem krtani i biegnie poziomo między tylnymi powierzchniami obu chrząstek nalewkowatych. Mięśnie nalewkowe skośne leżą na nim, krzyżują się ze sobą, a ich część przedłuża się w fałd nalewkowo-nagłośniowy.
Położenie i budowa tchawicy
Tchawica jest sprężystą rurą o długości około 10 do 12 centymetrów, stanowiącą przedłużenie krtani. Zaczyna się na wysokości szóstego kręgu szyjnego, na dolnym brzegu chrząstki pierścieniowatej, i biegnie pośrodkowo w dół, oddalając się stopniowo od powierzchni ciała. Kończy się w klatce piersiowej, gdzie dzieli się na dwa oskrzela główne. Wyróżnia się część szyjną i część piersiową tchawicy, a granicę między nimi wyznacza górny otwór klatki piersiowej.
Szkielet tchawicy tworzy kilkanaście, zwykle od 16 do 20, chrząstek tchawiczych. Mają one kształt podkowy otwartej ku tyłowi i obejmują światło tchawicy od przodu i z boków. Kolejne chrząstki łączą się ze sobą więzadłami obrączkowymi, zbudowanymi z tkanki łącznej bogatej we włókna sprężyste. Dzięki temu tchawica może się wydłużać i zginać. Pierwsza chrząstka tchawicy łączy się z chrząstką pierścieniowatą więzadłem pierścienno-tchawiczym.
Od tyłu końce chrząstek tchawiczych zamyka ściana błoniasta. Jest ona płaska i zawiera pasmo mięśni gładkich, zwane mięśniem tchawiczym. Z powodu ściany błoniastej tchawica na przekroju poprzecznym nie jest okrągła, lecz ma kształt litery D ze spłaszczoną ścianą tylną.
Sąsiedztwo tchawicy
Część szyjna tchawicy leży płytko pod skórą szyi, poniżej krtani. Z przodu przykrywają ją mięśnie podgnykowe, a na wysokości drugiej do czwartej chrząstki tchawicy leży na niej cieśń gruczołu tarczowego. Płaty tarczycy przylegają do bocznych powierzchni tchawicy, a bocznie od nich biegną tętnice szyjne wspólne. Tchawica leży bezpośrednio przed przełykiem, który w szyi wystaje nieco w lewo spod jej ściany błoniastej. W rowku między tchawicą a przełykiem po obu stronach leży nerw krtaniowy wsteczny.
Część piersiowa tchawicy leży w śródpiersiu górnym, nadal przed przełykiem. Z przodu oddziela ją od rękojeści mostka grasica lub jej pozostałość, żyła ramienno-głowowa lewa oraz łuk aorty z odchodzącymi od niego tętnicami. Łuk aorty biegnie od przodu ku tyłowi po lewej stronie dolnej części tchawicy i przechodzi nad lewym oskrzelem głównym. Po prawej stronie tchawica przylega do opłucnej śródpiersiowej prawej i do łuku żyły nieparzystej, który przechodzi nad prawym oskrzelem głównym.
Rozwidlenie tchawicy i oskrzela główne
Tchawica kończy się rozwidleniem na wysokości czwartego lub piątego kręgu piersiowego. Na przedniej ścianie klatki piersiowej odpowiada ono kątowi mostka, czyli miejscu połączenia rękojeści z trzonem mostka. Wewnątrz rozwidlenia ostatnia chrząstka tchawicy wytwarza strzałkowy grzebień, zwany ostrogą tchawicy. Ostroga wystaje ku górze do światła tchawicy i oddziela od siebie wejścia do obu oskrzeli głównych.
Oskrzela główne prawe i lewe biegną ku dołowi i bocznie do wnęk płuc. Mają taką samą budowę jak tchawica, z chrząstkami w kształcie podkowy i ścianą błoniastą od tyłu. Oba oskrzela różnią się jednak wyraźnie długością, szerokością i przebiegiem.
Oskrzele główne prawe jest krótsze, ma około 2,5 centymetra długości, jest szersze i biegnie bardziej pionowo, prawie w przedłużeniu tchawicy. Nad nim przechodzi łuk żyły nieparzystej. Z powodu takiego przebiegu ciała obce, które dostaną się do tchawicy, częściej trafiają do oskrzela prawego.
Oskrzele główne lewe jest dłuższe, ma około 5 centymetrów długości, jest węższe i biegnie bardziej poziomo. Przechodzi pod łukiem aorty, a następnie przed przełykiem i aortą zstępującą, zanim dotrze do wnęki płuca lewego.
Oskrzela płatowe i segmentowe
Oskrzela główne dzielą się na oskrzela płatowe, po jednym dla każdego płata płuca. Oskrzela płatowe dzielą się na oskrzela segmentowe, a te rozgałęziają się dalej wielokrotnie, coraz węższymi odgałęzieniami, aż do oskrzelików. Cały ten układ rozgałęzień nazywa się drzewem oskrzelowym.
Oskrzele główne prawe oddaje oskrzele płatowe górne bardzo wcześnie, jeszcze przed wejściem do wnęki płuca. Oskrzele płatowe górne prawe odchodzi powyżej tętnicy płucnej prawej i dlatego nazywane jest oskrzelem nadtętniczym. Odcinek oskrzela głównego prawego, który leży poniżej tego odejścia, a powyżej odejścia oskrzela płatowego środkowego, nazywa się oskrzelem pośrednim. Oskrzele pośrednie ma około 2 centymetrów długości. Od jego przedniej ściany odchodzi oskrzele płatowe środkowe, a jego przedłużeniem jest oskrzele płatowe dolne prawe.
Oskrzele główne lewe dzieli się dopiero we wnęce płuca na dwa oskrzela płatowe, górne i dolne, bo płuco lewe ma tylko dwa płaty. Tętnica płucna lewa przechodzi nad oskrzelem głównym lewym, dlatego oba lewe oskrzela płatowe leżą poniżej niej. Oskrzele płatowe górne lewe dzieli się na część górną, zaopatrującą górne segmenty płata, oraz na oskrzele języczkowe, zaopatrujące języczek płuca lewego.
Każde oskrzele segmentowe zaopatruje w powietrze określony obszar miąższu płuca, zwany segmentem oskrzelowo-płucnym. Segment ma kształt piramidy, której wierzchołek zwrócony jest ku wnęce płuca, a podstawa ku jego powierzchni. Sąsiednie segmenty oddzielone są od siebie cienkimi przegrodami łącznotkankowymi. Segment jest więc najmniejszą częścią płuca, którą można usunąć chirurgicznie niezależnie od reszty płata. Nazwy segmentów odpowiadają nazwom zaopatrujących je oskrzeli segmentowych. Najdrobniejsze odgałęzienia drzewa oskrzelowego, czyli oskrzeliki, wchodzą do zrazików płucnych, widocznych na powierzchni płuca jako drobne, wielokątne pola.
Segmenty płuca prawego
Płuco prawe ma dziesięć segmentów. W płacie górnym leżą trzy segmenty. Segment szczytowy tworzy szczyt płuca, segment tylny leży w tylnej części płata, a segment przedni w jego części przedniej.
Płat środkowy płuca prawego ma dwa segmenty, boczny i przyśrodkowy. Segment boczny zwrócony jest ku bocznej ścianie klatki piersiowej, a segment przyśrodkowy ku przodowi i ku sercu.
Płat dolny płuca prawego ma pięć segmentów. Najwyżej leży segment szczytowy płata dolnego. Zajmuje on górną część płata dolnego, za płatem górnym, i sięga ku górze aż do wysokości szczytu szczeliny skośnej. Pozostałe cztery segmenty płata dolnego leżą niżej i opierają się na przeponie, dlatego nazywa się je segmentami podstawnymi. Segment przedni podstawny, segment boczny podstawny i segment tylny podstawny dochodzą do powierzchni żebrowej płuca. Segment przyśrodkowy podstawny leży na powierzchni śródpiersiowej i przeponowej płata dolnego, przy sercu i żyle głównej dolnej, i nazywany jest też segmentem sercowym. Zwykle jest mały i nie dochodzi do powierzchni żebrowej.
Segmenty płuca lewego
Płuco lewe ma dwa płaty, a jego segmenty w dużej mierze odpowiadają segmentom płuca prawego. Niektóre z nich są jednak ze sobą połączone, dlatego zwykle wyróżnia się w płucu lewym osiem segmentów.
W płacie górnym płuca lewego segment szczytowy i segment tylny są zwykle połączone, ponieważ zaopatruje je wspólne oskrzele. Tworzą one jeden segment szczytowo-tylny, położony w szczycie i tylnej części płata. Poniżej niego z przodu leży segment przedni. Dolną, przednią część płata górnego zajmuje języczek płuca lewego z dwoma segmentami, języczkowym górnym i języczkowym dolnym. Segmenty języczkowe zaopatrywane są przez oskrzele języczkowe i odpowiadają dwóm segmentom płata środkowego płuca prawego.
Płat dolny płuca lewego ma w górnej części segment szczytowy, podobnie jak płuco prawe. Wśród segmentów podstawnych segment przedni podstawny i segment przyśrodkowy podstawny są zwykle połączone we wspólny segment przednio-przyśrodkowy podstawny. Oprócz niego występują segment boczny podstawny i segment tylny podstawny.
Położenie i budowa zewnętrzna płuc
Płuca są narządem parzystym i leżą w jamach opłucnej, po obu stronach śródpiersia. Płuco prawe jest większe, szersze i krótsze od lewego, bo prawa kopuła przepony leży wyżej nad wątrobą. Płuco lewe jest węższe i dłuższe, bo miejsce po lewej stronie zajmuje w dużej części serce. Każde płuco ma kształt stożka, w którym wyróżnia się szczyt, podstawę, trzy powierzchnie i brzegi.
Szczyt płuca jest zaokrąglony i sięga przez górny otwór klatki piersiowej do nasady szyi. Z przodu wystaje około 2 do 3 centymetrów ponad przyśrodkową część obojczyka, a z tyłu sięga do wysokości szyjki pierwszego żebra.
Podstawa płuca, czyli powierzchnia przeponowa, jest wklęsła i spoczywa na kopule przepony. Przez przeponę płuco prawe sąsiaduje z wątrobą, a płuco lewe z żołądkiem i śledzioną. Powierzchnia żebrowa jest wypukła, największa i przylega do żeber i mięśni międzyżebrowych. Jej tylną część, leżącą w rowku obok kręgosłupa, nazywa się częścią kręgową. Powierzchnia śródpiersiowa zwrócona jest przyśrodkowo, ku śródpiersiu, i zawiera wnękę płuca.
Powierzchnie płuca oddzielone są brzegami. Brzeg przedni jest ostry i wsuwa się między ścianę klatki piersiowej a śródpiersie. W płucu lewym brzeg przedni ma w dolnej części głębokie wcięcie sercowe, w które wchodzi serce. Poniżej wcięcia sercowego brzeg przedni płuca lewego tworzy wąski wyrostek, zwany języczkiem płuca lewego. Brzeg dolny jest również ostry, obiega podstawę płuca i oddziela powierzchnię żebrową od przeponowej.
Płaty i szczeliny płuc
Szczeliny płuc wnikają głęboko w miąższ, prawie do wnęki, i dzielą płuca na płaty. Płuco prawe ma dwie szczeliny i trzy płaty: górny, środkowy i dolny. Płuco lewe ma jedną szczelinę i dwa płaty: górny i dolny.
Szczelina skośna występuje w obu płucach. Zaczyna się z tyłu wysoko, mniej więcej na wysokości trzeciego lub czwartego kręgu piersiowego, i biegnie skośnie ku dołowi i ku przodowi. W linii pachowej środkowej przecina piąte żebro, a z przodu dochodzi do szóstej chrząstki żebrowej w pobliżu mostka. Szczelina skośna oddziela płat dolny od płata górnego, a w płucu prawym od płata górnego i środkowego.
Szczelina pozioma występuje tylko w płucu prawym. Odchodzi od szczeliny skośnej w linii pachowej środkowej i biegnie poziomo ku przodowi wzdłuż czwartego żebra, dochodząc do mostka na wysokości czwartej chrząstki żebrowej. Szczelina pozioma oddziela płat górny od płata środkowego.
Płat środkowy płuca prawego jest najmniejszy. Leży z przodu, między szczeliną poziomą a skośną, i ma kształt klina zwróconego ostrzem ku wnęce. Ze względu na skośny przebieg szczeliny skośnej płaty układają się nierówno. Płat dolny zajmuje prawie całą tylną część płuca, więc tworzy większość tylnej części powierzchni żebrowej i całą podstawę płuca. Płat górny leży głównie z przodu i u góry, a w płucu lewym obejmuje także języczek.
Powierzchnia śródpiersiowa i wnęka płuca
Na powierzchni śródpiersiowej płuc narządy śródpiersia pozostawiają odciski. Przed wnęką obu płuc leży wycisk sercowy, znacznie głębszy w płucu lewym, bo serce jest przesunięte w lewo. Na płucu lewym nad wnęką biegnie łukowata bruzda łuku aorty, która za wnęką przechodzi w pionową bruzdę aorty zstępującej. Na płucu prawym przed wnęką biegnie bruzda żyły głównej górnej, nad wnęką bruzda łuku żyły nieparzystej, a za wnęką bruzda przełyku.
Wnęka płuca leży na powierzchni śródpiersiowej, nieco powyżej jej środka i ku tyłowi od wycisku sercowego, mniej więcej na wysokości piątego do siódmego kręgu piersiowego. Jest to zagłębienie, przez które do płuca wchodzi oskrzele główne, tętnica płucna, tętnice oskrzelowe i nerwy, a wychodzą z niego żyły płucne i naczynia chłonne.
Wszystkie struktury przechodzące przez wnękę tworzą razem korzeń płuca. Korzeń płuca łączy płuco ze śródpiersiem i utrzymuje je w położeniu. Jest otoczony opłucną, która przechodzi wokół niego z powierzchni płuca na śródpiersie. Poniżej wnęki opłucna tworzy więzadło płucne, opisane w części o opłucnej.
Opłucna płucna i ścienna
Opłucna jest błoną surowiczą, która otacza każde płuco osobno. Składa się z dwóch blaszek, płucnej i ściennej. Opłucna płucna pokrywa całą powierzchnię płuca i jest z nim ściśle zrośnięta. Wnika także w szczeliny płuca i pokrywa zwrócone do siebie powierzchnie sąsiednich płatów.
Opłucna ścienna wyściela od wewnątrz ściany jamy, w której leży płuco. Wyróżnia się w niej cztery części. Część żebrowa pokrywa wewnętrzną powierzchnię żeber i mięśni międzyżebrowych. Część przeponowa pokrywa górną powierzchnię przepony. Część śródpiersiowa pokrywa boczną ścianę śródpiersia. Kopuła opłucnej, zwana też częścią szyjną, leży nad szczytem płuca, wystaje wraz z nim przez górny otwór klatki piersiowej ponad obojczyk i jest wzmocniona od góry błoną nadopłucnową.
Opłucna płucna i ścienna przechodzą w siebie wokół korzenia płuca, na wysokości wnęki. Między obiema blaszkami leży jama opłucnej. W warunkach prawidłowych jest to tylko wąska szczelina, zawierająca niewielką ilość płynu surowiczego, która umożliwia przesuwanie się płuca względem ściany klatki piersiowej podczas oddychania. Prawa i lewa jama opłucnej są całkowicie od siebie oddzielone śródpiersiem i nie łączą się ze sobą.
Zachyłki opłucnej i więzadło płucne
Poniżej wnęki płuca obie blaszki opłucnej, otaczające korzeń płuca, schodzą ku dołowi w postaci podwójnego fałdu. Fałd ten nazywa się więzadłem płucnym. Rozpina się między dolną częścią powierzchni śródpiersiowej płuca a śródpiersiem i sięga prawie do przepony.
W miejscach, w których poszczególne części opłucnej ściennej przechodzą w siebie pod ostrym kątem, powstają zachyłki opłucnej. Są to części jamy opłucnej, do których płuco nie wchodzi przy spokojnym oddychaniu.
Zachyłek żebrowo-przeponowy leży między częścią żebrową a przeponową opłucnej ściennej, wzdłuż całego obwodu przyczepu przepony. Jest największym zachyłkiem i najniżej położonym miejscem jamy opłucnej. Najgłębszy jest w linii pachowej środkowej. Przy głębokim wdechu dolny brzeg płuca wsuwa się do niego tylko częściowo.
Zachyłek żebrowo-śródpiersiowy leży z przodu, za mostkiem i chrząstkami żebrowymi, między częścią żebrową a śródpiersiową opłucnej ściennej. Po stronie lewej jest wyraźnie większy, bo w tym miejscu brzeg przedni płuca lewego ma wcięcie sercowe. Między częścią przeponową a śródpiersiową leży niewielki zachyłek przeponowo-śródpiersiowy.
Granice płuc i opłucnej
Kopuła opłucnej i szczyt płuca sięgają z przodu około 2 do 3 centymetrów ponad przyśrodkową część obojczyka. Od kopuły granice przednie opłucnej biegną ku dołowi i przyśrodkowo, za stawami mostkowo-obojczykowymi, i zbliżają się do siebie za mostkiem na wysokości drugiej chrząstki żebrowej. Granica przednia opłucnej prawej biegnie dalej pionowo w dół za mostkiem aż do szóstej chrząstki żebrowej. Granica przednia opłucnej lewej na wysokości czwartej chrząstki żebrowej odchyla się bocznie, odpowiednio do wcięcia sercowego płuca, i schodzi do szóstej chrząstki żebrowej w pewnej odległości od brzegu mostka. Brzegi przednie płuc przebiegają podobnie jak granice przednie opłucnej.
Dolna granica płuca biegnie w linii mostkowej na wysokości szóstej chrząstki żebrowej, a w linii środkowo-obojczykowej na wysokości szóstego żebra. W linii pachowej środkowej leży na wysokości siódmego lub ósmego żebra, w linii łopatkowej dziewiątego lub dziesiątego żebra, a przy kręgosłupie sięga do wysokości dziesiątego kręgu piersiowego.
Dolna granica opłucnej ściennej biegnie równolegle do dolnej granicy płuca, ale leży o około dwa żebra niżej. Różnica ta odpowiada głębokości zachyłka żebrowo-przeponowego. W linii środkowo-obojczykowej granica opłucnej leży na wysokości ósmego żebra, w linii pachowej środkowej dziewiątego lub dziesiątego żebra, w linii łopatkowej jedenastego żebra, a przy kręgosłupie sięga do wysokości dwunastego kręgu piersiowego.
