Układ mięśniowy to czynna część narządu ruchu. Mięśnie szkieletowe przyczepiają się do kości za pomocą ścięgien i poruszają nimi w stawach, a kości i stawy stanowią część bierną. W ciele człowieka jest ponad 600 mięśni szkieletowych, które razem stanowią około 40 procent masy ciała. Artykuł omawia budowę makroskopową i podział mięśni, ich narządy pomocnicze oraz położenie i czynność najważniejszych mięśni głowy, szyi, tułowia i kończyn, a także przestrzenie topograficzne, których ściany tworzą mięśnie: trójkąty szyi, dół pachowy, dół łokciowy, kanał nadgarstka, kanał pachwinowy, trójkąt udowy i dół podkolanowy.
Kształty i podział mięśni
Każdy mięsień szkieletowy składa się z części mięsnej i części ścięgnistej. Część mięsna, czyli brzusiec, jest czerwona i kurczliwa. Na obu końcach brzuśca znajdują się ścięgna - białawe, bardzo wytrzymałe pasma tkanki łącznej zbitej, które same się nie kurczą, lecz przenoszą siłę skurczu na kość. Koniec mięśnia położony przy przyczepie początkowym nazywa się głową, koniec przeciwległy ogonem. Mięśnie płaskie zamiast okrągłego ścięgna mają rozcięgno, czyli szeroką, cienką blaszkę ścięgnistą. Rozcięgna mają między innymi mięśnie boczne brzucha i mięsień najszerszy grzbietu.
Ze względu na kształt wyróżnia się mięśnie długie, krótkie, płaskie i okrężne. Mięśnie długie, często wrzecionowate, występują głównie w kończynach, gdzie poruszają długimi dźwigniami kostnymi. Mięśnie krótkie leżą tam, gdzie ruch jest niewielki, na przykład między kręgami. Mięśnie płaskie budują ściany tułowia, zwłaszcza ścianę brzucha. Mięśnie okrężne, czyli zwieracze, otaczają naturalne otwory ciała i zamykają je skurczem - tak działa mięsień okrężny oka, mięsień okrężny ust i zwieracz zewnętrzny odbytu.
Drugim kryterium jest przebieg włókien względem ścięgna. W mięśniach o włóknach równoległych, na przykład w mięśniu krawieckim, włókna biegną wzdłuż długiej osi mięśnia, co daje duży zakres skrócenia. W mięśniach pierzastych krótkie włókna dochodzą skośnie do ścięgna biegnącego przez środek lub brzeg mięśnia. Wyróżnia się mięśnie jednopierzaste, dwupierzaste, jak mięsień prosty uda, i wielopierzaste, jak mięsień naramienny. Układ pierzasty mieści na tym samym przekroju więcej włókien, dlatego takie mięśnie są silniejsze, choć skracają się na mniejszym odcinku.
Mięśnie różnią się też liczbą głów i brzuśców. Mięsień dwugłowy ramienia ma dwie głowy, trójgłowy ramienia trzy, a czworogłowy uda cztery, przy czym wszystkie głowy kończą się wspólnym ścięgnem. Mięsień dwubrzuścowy, leżący pod żuchwą, ma dwa brzuśce połączone ścięgnem pośrednim. Mięsień prosty brzucha jest mięśniem wielobrzuścowym, bo smugi ścięgniste przegradzają go w poprzek na kilka odcinków.
Nazwy mięśni zwykle coś opisują: kształt (czworoboczny, naramienny, gruszkowaty), położenie (skroniowy, piersiowy, międzyżebrowy), liczbę głów (dwugłowy, trójgłowy), przyczepy (mostkowo-obojczykowo-sutkowy, kruczo-ramienny) albo czynność (zginacz, prostownik, odwodziciel, przywodziciel, nawracacz, odwracacz, dźwigacz).
Przyczepy i grupy czynnościowe
Mięsień ma zwykle dwa przyczepy. Przyczep początkowy leży bliżej osi ciała lub bliżej tułowia i znajduje się na kości, która podczas typowego ruchu pozostaje nieruchoma, dlatego nazywa się go też punktem stałym. Przyczep końcowy leży dalej i znajduje się na kości przemieszczanej, czyli w punkcie ruchomym. Podział ten dotyczy typowej sytuacji i może się odwrócić. Mięśnie zginające staw łokciowy zwykle przybliżają przedramię do ramienia, ale podczas podciągania się na drążku przedramię pozostaje nieruchome, a to tułów zbliża się do rąk. Wyjątkiem od przyczepów kostnych są mięśnie wyrazowe twarzy, które przynajmniej jednym końcem przyczepiają się do skóry.
Mięsień jednostawowy przechodzi nad jednym stawem i porusza tylko nim, jak mięsień ramienny zginający staw łokciowy albo mięsień płaszczkowaty działający na staw skokowy. Mięsień dwustawowy przechodzi nad dwoma stawami i działa na oba. Przykładami są mięsień dwugłowy ramienia (staw ramienny i łokciowy), mięsień prosty uda (staw biodrowy i kolanowy), mięśnie kulszowo-goleniowe oraz mięsień brzuchaty łydki (staw kolanowy i skokowy). Mięśnie wielostawowe, jak długie zginacze i prostowniki palców, przechodzą nad kilkoma stawami.
W każdym ruchu mięśnie współpracują w grupach czynnościowych. Agonista jest głównym wykonawcą ruchu, antagonista działa w przeciwnym kierunku, a synergista wspomaga agonistę. Przy zginaniu stawu łokciowego agonistami są mięsień ramienny i dwugłowy ramienia, synergistą mięsień ramienno-promieniowy, a antagonistą mięsień trójgłowy ramienia, który ten staw prostuje. Antagonista nie jest wyłączony - rozkurcza się stopniowo i nadaje ruchowi płynność. Mięśnie ustalające, zwane stabilizatorami, unieruchamiają przyczep początkowy agonisty, na przykład mięśnie obręczy barkowej utrzymują łopatkę, gdy pracują mięśnie ramienia.
Pary antagonistyczne układają się wokół osi ruchu stawu: zginacze leżą po jednej stronie osi poprzecznej, prostowniki po drugiej, odwodziciele i przywodziciele po przeciwnych stronach osi strzałkowej, a nawracacze i odwracacze działają wokół osi długiej przedramienia. Dlatego mięśnie kończyn są zgrupowane w przedziałach: zginacze stawu łokciowego leżą na przedniej stronie ramienia, a jego prostownik na tylnej.
Narządy pomocnicze mięśni
Mięśnie działają sprawnie dzięki narządom pomocniczym: powięziom, kaletkom maziowym, pochewkom ścięgien, trzeszczkom i bloczkom.
Powięź to blaszka tkanki łącznej włóknistej otaczająca pojedynczy mięsień albo całą grupę mięśni. Powięź powierzchowna leży w tkance podskórnej, powięź właściwa, czyli głęboka, bezpośrednio okrywa mięśnie. Od powięzi właściwej kończyn odchodzą w głąb przegrody międzymięśniowe, które przyczepiają się do kości i dzielą kończynę na przedziały, zwane też lożami. W każdym przedziale leży grupa mięśni o podobnej czynności, na przykład zginacze albo prostowniki. W okolicy stawów powięź tworzy pogrubienia zwane troczkami, które przytrzymują ścięgna przy kości i nie pozwalają im odstawać przy zgięciu, jak troczek zginaczy i troczek prostowników nadgarstka.
Kaletka maziowa to niewielki, spłaszczony worek wysłany błoną maziową i wypełniony płynem podobnym do mazi stawowej. Leży tam, gdzie ścięgno lub mięsień ociera się o kość albo skóra przesuwa się nad wystającą kością, i zmniejsza tarcie. Przykładami są kaletka podbarkowa pod wyrostkiem barkowym, kaletka przedrzepkowa przed rzepką i kaletka podskórna wyrostka łokciowego. Niektóre kaletki łączą się z jamą stawu.
Pochewka maziowa ścięgna jest wydłużoną kaletką owiniętą dookoła ścięgna. Ma dwie blaszki: wewnętrzna przylega do ścięgna, zewnętrzna do otoczenia, a między nimi jest cienka warstwa płynu, po której ścięgno ślizga się jak w rękawie. Pochewki występują tam, gdzie długie ścięgna przebiegają pod troczkami i po kościach na długim odcinku, zwłaszcza na nadgarstku, w palcach i wokół kostek stawu skokowego.
Trzeszczka to kość rozwijająca się wewnątrz ścięgna w miejscu, gdzie ścięgno przechodzi nad stawem. Oddala ścięgno od osi stawu i w ten sposób zwiększa ramię działania siły mięśnia, a przy okazji chroni ścięgno przed ścieraniem. Największą trzeszczką jest rzepka w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda, trzeszczką jest też kość grochowata w ścięgnie zginacza łokciowego nadgarstka. Bloczek mięśniowy to pętla lub rynienka, przez którą ścięgno zmienia kierunek, podobnie jak lina przechodząca przez krążek. Klasycznym przykładem jest bloczek mięśnia skośnego górnego gałki ocznej.
Mięśnie mimiczne
Mięśnie wyrazowe twarzy, nazywane mimicznymi, leżą tuż pod skórą i różnią się od pozostałych mięśni szkieletowych trzema cechami. Przynajmniej jednym końcem przyczepiają się do skóry, a nie do kości, dlatego ich skurcz przesuwa skórę i tworzy zmarszczki i bruzdy wyrażające emocje. Nie mają powięzi, z wyjątkiem mięśnia policzkowego. Grupują się wokół otworów twarzy - szpary powiekowej, szpary ust, nozdrzy i małżowiny usznej - i działają jako ich zwieracze lub rozwieracze.
Mięsień okrężny oka otacza szparę powiekową. Jego część powiekowa, leżąca w powiekach, zamyka oko delikatnie, na przykład podczas mrugania. Część oczodołowa, położona na kostnym brzegu oczodołu, zaciska powieki mocno i marszczy skórę wokół oka. Otwieranie oka nie jest zadaniem mięśni mimicznych: powiekę górną unosi mięsień dźwigacz powieki górnej, należący do mięśni oczodołu.
Mięsień okrężny ust leży w wargach i otacza szparę ust. Zamyka usta, zaciska i wysuwa wargi, co umożliwia gwizdanie, ssanie i wymawianie głosek wargowych. Do okrężnego ust dochodzi promieniście wiele drobnych mięśni, które poruszają kątami ust i wargami. Mięsień jarzmowy większy biegnie od kości jarzmowej do kąta ust i pociąga go ku górze i bocznie, czyli tworzy uśmiech. Mięsień obniżacz kąta ust ciągnie kąt ust w dół i nadaje twarzy wyraz smutku.
Mięsień policzkowy leży głęboko w policzku i tworzy jego podstawę mięśniową. Dociska policzek do zębów, dzięki czemu pokarm nie gromadzi się w przedsionku jamy ustnej podczas żucia, a przy nadymaniu policzków wypycha powietrze, jak przy grze na trąbce.
W okolicy czoła i sklepienia czaszki leży mięsień potyliczno-czołowy. Jego brzusiec czołowy i brzusiec potyliczny łączy szeroki czepiec ścięgnisty, nazywany też rozcięgnem naczasznym. Brzusiec czołowy unosi brwi i marszczy skórę czoła poprzecznie. Mięsień marszczący brew przyciąga brwi przyśrodkowo i w dół, tworząc pionowe zmarszczki nad nasadą nosa.
Mięsień szeroki szyi jest cienką blaszką mięśniową leżącą w tkance podskórnej szyi. Zaczyna się w powięzi górnej części klatki piersiowej poniżej obojczyka i sięga do trzonu żuchwy i skóry kąta ust. Choć leży na szyi, należy do mięśni wyrazowych: napina skórę szyi i obniża kąt ust.
Mięśnie żucia
Mięśnie żucia to cztery parzyste mięśnie, które poruszają żuchwą w stawie skroniowo-żuchwowym. Wszystkie zaczynają się na czaszce i kończą na żuchwie. Trzy z nich unoszą żuchwę i zaciskają zęby, czwarty wysuwa ją do przodu i uczestniczy w otwieraniu ust.
Mięsień żwacz jest gruby, czworoboczny i leży najbardziej powierzchownie, na bocznej powierzchni gałęzi żuchwy. Zaczyna się na łuku jarzmowym i kończy na zewnętrznej powierzchni kąta żuchwy. Przy mocnym zaciśnięciu zębów łatwo go wyczuć i zobaczyć jako twarde uwypuklenie przed uchem, nad kątem żuchwy. Jest najsilniejszym mięśniem unoszącym żuchwę.
Mięsień skroniowy ma kształt wachlarza i wypełnia dół skroniowy na bocznej powierzchni czaszki. Jego włókna zbiegają się ku dołowi w mocne ścięgno, które przechodzi pod łukiem jarzmowym i przyczepia się do wyrostka dziobiastego żuchwy. Unosi żuchwę, a jego tylne, prawie poziome włókna cofają ją po wysunięciu. Skurcz mięśnia skroniowego wyczuwa się pod palcami na skroni podczas zaciskania zębów.
Mięsień skrzydłowy przyśrodkowy leży po wewnętrznej stronie gałęzi żuchwy i przyczepia się do wewnętrznej powierzchni jej kąta. Razem z żwaczem, przyczepionym po stronie zewnętrznej, obejmuje kąt żuchwy jak pętla i współdziała z nim przy unoszeniu żuchwy.
Mięsień skrzydłowy boczny biegnie prawie poziomo od wyrostka skrzydłowatego kości klinowej do szyjki wyrostka kłykciowego żuchwy i do krążka stawowego stawu skroniowo-żuchwowego. Pociąga głowę żuchwy wraz z krążkiem do przodu, na guzek stawowy, dlatego wysuwa żuchwę i jako jedyny z mięśni żucia bierze udział w szerokim otwieraniu ust. Główną rolę w obniżaniu żuchwy odgrywają jednak mięśnie nadgnykowe. Gdy mięsień skrzydłowy boczny kurczy się tylko po jednej stronie, żuchwa przesuwa się w stronę przeciwną. Naprzemienne skurcze obu stron dają ruchy mielące potrzebne do rozcierania pokarmu.
Mięśnie szyi
Najbardziej widocznym mięśniem szyi jest mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. Ma dwie głowy: mostkową, zaczynającą się na rękojeści mostka, i obojczykową, zaczynającą się na przyśrodkowej części obojczyka. Obie łączą się we wspólny brzusiec, który biegnie skośnie ku górze i ku tyłowi do wyrostka sutkowatego kości skroniowej. Mięsień ten, dobrze widoczny pod skórą przy obróceniu głowy, jest głównym punktem orientacyjnym szyi. Skurcz jednostronny zgina głowę w stronę kurczącego się mięśnia i jednocześnie obraca twarz w stronę przeciwną. Przy ustalonej głowie oba mięśnie unoszą mostek i działają jako pomocnicze mięśnie wdechowe. Jednostronne skrócenie tego mięśnia u niemowlęcia daje kręcz szyi: głowa jest pochylona ku stronie skróconego mięśnia, a twarz zwrócona w stronę przeciwną.
Kość gnykowa dzieli mięśnie przednie szyi na dwie grupy. Mięśnie nadgnykowe leżą między żuchwą i podstawą czaszki a kością gnykową: mięsień dwubrzuścowy, żuchwowo-gnykowy, bródkowo-gnykowy i rylcowo-gnykowy. Mięsień żuchwowo-gnykowy rozpina się między obiema połowami trzonu żuchwy i tworzy mięśniowe dno jamy ustnej, zwane przeponą jamy ustnej. Mięśnie nadgnykowe unoszą kość gnykową i krtań podczas połykania, a przy ustalonej kości gnykowej obniżają żuchwę, czyli otwierają usta.
Mięśnie podgnykowe leżą poniżej kości gnykowej, przed krtanią i tarczycą. Są długie i płaskie, dlatego nazywa się je mięśniami taśmowatymi. Należą do nich mięsień mostkowo-gnykowy, mostkowo-tarczowy, tarczowo-gnykowy i łopatkowo-gnykowy. Ten ostatni ma dwa brzuśce połączone ścięgnem pośrednim, a jego brzusiec dolny biegnie przez boczną część szyi do górnego brzegu łopatki. Mięśnie podgnykowe obniżają kość gnykową i krtań po połknięciu i ustalają kość gnykową, gdy mięśnie nadgnykowe otwierają usta.
W głębi bocznej części szyi leżą mięśnie pochyłe: przedni, środkowy i tylny. Zaczynają się na wyrostkach poprzecznych kręgów szyjnych i biegną skośnie w dół do pierwszego i drugiego żebra. Unoszą górne żebra, dlatego należą do pomocniczych mięśni wdechowych, a przy ustalonych żebrach zginają szyję w bok. Między mięśniem pochyłym przednim a środkowym, nad pierwszym żebrem, pozostaje szczelina mięśni pochyłych.
Trójkąty szyi
Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy przecina boczną powierzchnię szyi skośnie i dzieli każdą jej połowę na dwa duże trójkąty: przedni, leżący przed tym mięśniem, i tylny, nazywany też bocznym, leżący za nim.
Trójkąt przedni szyi ograniczają trzy linie: linia pośrodkowa szyi od strony przyśrodkowej, przedni brzeg mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego od strony bocznej i dolny brzeg trzonu żuchwy od góry. Wierzchołek trójkąta leży w dole, przy wcięciu szyjnym mostka. Brzuśce mięśnia dwubrzuścowego i brzusiec górny mięśnia łopatkowo-gnykowego dzielą go na mniejsze trójkąty. Trójkąt podżuchwowy leży między dolnym brzegiem żuchwy a przednim i tylnym brzuścem mięśnia dwubrzuścowego. Trójkąt tętnicy szyjnej ograniczają przedni brzeg mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, tylny brzusiec mięśnia dwubrzuścowego i górny brzusiec mięśnia łopatkowo-gnykowego. Trójkąt mięśniowy leży najniżej, między brzuścem górnym mięśnia łopatkowo-gnykowego, linią pośrodkową a mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym, a jego dno wypełniają mięśnie podgnykowe.
Trójkąt tylny szyi ograniczają tylny brzeg mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, przedni brzeg mięśnia czworobocznego i środkowa jedna trzecia obojczyka, która stanowi podstawę trójkąta. Wierzchołek leży wysoko, przy kości potylicznej, gdzie oba mięśnie niemal się stykają. Dno trójkąta tworzą głębokie mięśnie szyi: mięśnie pochyłe i dźwigacz łopatki. Dolny brzusiec mięśnia łopatkowo-gnykowego przecina trójkąt tylny tuż nad obojczykiem i dzieli go na większy trójkąt potyliczny u góry i mały trójkąt nadobojczykowy u dołu. Trójkąt nadobojczykowy widać na skórze jako zagłębienie nad obojczykiem, zwane dołem nadobojczykowym większym.
Mięśnie grzbietu
Mięśnie grzbietu układają się w dwie warstwy. Powierzchowne leżą na grzbiecie, ale poruszają obręczą barkową i kończyną górną, bo zaczynają się na kręgosłupie, a kończą na łopatce, obojczyku lub kości ramiennej. Głębokie, zwane właściwymi mięśniami grzbietu, leżą wzdłuż kręgosłupa i poruszają samym kręgosłupem i głową.
Mięsień czworoboczny jest płaski i leży najbardziej powierzchownie w górnej części grzbietu i na karku. Oba mięśnie razem mają kształt rombu przypominający kaptur. Zaczyna się na kości potylicznej i na wyrostkach kolczystych kręgów od szyjnych do ostatniego piersiowego, a kończy na bocznej części obojczyka, wyrostku barkowym i grzebieniu łopatki. Część zstępująca unosi bark, część poprzeczna przyciąga łopatkę do kręgosłupa, część wstępująca obniża łopatkę. Przedni brzeg mięśnia czworobocznego ogranicza od tyłu trójkąt tylny szyi.
Mięsień najszerszy grzbietu jest największym płaskim mięśniem ciała i pokrywa dolną i boczną część grzbietu. Zaczyna się rozcięgnem na wyrostkach kolczystych dolnych kręgów piersiowych i wszystkich lędźwiowych, na kości krzyżowej i grzebieniu biodrowym, a jego włókna zbiegają się ku górze i bocznie w płaskie ścięgno, które owija się wokół mięśnia obłego większego i przyczepia na grzebieniu guzka mniejszego kości ramiennej. Przywodzi ramię, prostuje je i obraca do wewnątrz, czyli pracuje przy wiosłowaniu i podciąganiu się na drążku. Razem z mięśniem obłym większym tworzy tylny fałd pachowy.
Pod mięśniem czworobocznym leżą mięśnie równoległoboczne większy i mniejszy, biegnące od wyrostków kolczystych dolnych kręgów szyjnych i górnych piersiowych do przyśrodkowego brzegu łopatki. Przyciągają łopatkę do kręgosłupa i unoszą ją. Mięsień dźwigacz łopatki biegnie od wyrostków poprzecznych górnych kręgów szyjnych do kąta górnego łopatki i, jak wskazuje nazwa, unosi łopatkę.
Najsilniejszym mięśniem warstwy głębokiej jest mięsień prostownik grzbietu. Wypełnia rynnę po obu stronach wyrostków kolczystych, od kości krzyżowej i grzebienia biodrowego aż do kości potylicznej, i składa się z trzech równoległych pasm: biodrowo-żebrowego, najdłuższego i kolcowego. Obustronny skurcz prostuje kręgosłup i utrzymuje wyprostowaną postawę ciała, jednostronny zgina tułów w bok. W odcinku lędźwiowym jest najgrubszy i wyczuwalny pod skórą jako dwa podłużne wały po bokach kręgosłupa. Mięśnie głębokie okrywa powięź piersiowo-lędźwiowa, szczególnie mocna w okolicy lędźwiowej.
Mięśnie klatki piersiowej
Na klatce piersiowej leżą dwie grupy mięśni. Mięśnie piersiowo-ramienne zaczynają się na klatce piersiowej, ale kończą na kości ramiennej lub łopatce, więc poruszają głównie kończyną górną. Mięśnie właściwe klatki piersiowej leżą między żebrami i poruszają samymi żebrami.
Mięsień piersiowy większy jest dużym, wachlarzowatym mięśniem, który tworzy przednią ścianę klatki piersiowej. Ma trzy części: obojczykową, mostkowo-żebrową i brzuszną. Wszystkie włókna zbiegają się w ścięgno przyczepiające się na grzebieniu guzka większego kości ramiennej. Mięsień przywodzi ramię i obraca je do wewnątrz, a część obojczykowa dodatkowo zgina ramię w stawie ramiennym. Jego dolny brzeg tworzy przedni fałd pachowy. Przy ustalonych kończynach górnych, opartych na stałym podparciu, unosi żebra i działa jako pomocniczy mięsień wdechowy.
Mięsień piersiowy mniejszy leży całkowicie pod piersiowym większym. Zaczyna się na żebrach od trzeciego do piątego i kończy na wyrostku kruczym łopatki, dlatego pociąga łopatkę w dół i do przodu.
Mięsień zębaty przedni leży na bocznej ścianie klatki piersiowej. Zaczyna się ząbkami na ośmiu lub dziewięciu górnych żebrach, a kończy na przyśrodkowym brzegu łopatki, obiegając klatkę pod łopatką. Przyciąga łopatkę do klatki piersiowej i przesuwa ją do przodu, jak przy wypychaniu przedmiotu, a obracając łopatkę tak, że jej panewka kieruje się ku górze, umożliwia uniesienie ramienia powyżej poziomu. Gdy mięsień ten nie działa, przyśrodkowy brzeg łopatki odstaje od klatki piersiowej, zwłaszcza przy opieraniu rąk o ścianę - to łopatka skrzydlata.
Między żebrami leżą trzy warstwy mięśni międzyżebrowych. Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne mają włókna biegnące skośnie w dół i do przodu, w tym samym kierunku co dłonie wkładane do przednich kieszeni. Unoszą żebra i są mięśniami wdechowymi. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne leżą głębiej, a ich włókna biegną skośnie w dół i do tyłu, czyli prawie prostopadle do zewnętrznych. Obniżają żebra i działają przy nasilonym wydechu. Najgłębszą, niepełną warstwę tworzą mięśnie międzyżebrowe najgłębsze.
Przepona
Przepona to płaski mięsień w kształcie kopuły, który oddziela jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej. Jest głównym mięśniem wdechowym: przy skurczu jej kopuły obniżają się i zwiększają pionowy wymiar klatki piersiowej.
Włókna przepony zaczynają się na obwodzie dolnego otworu klatki piersiowej i dzielą się na trzy części. Część mostkowa jest najmniejsza i zaczyna się na tylnej powierzchni wyrostka mieczykowatego. Część żebrowa zaczyna się na wewnętrznej powierzchni sześciu dolnych żeber i ich chrząstek. Część lędźwiowa zaczyna się dwiema odnogami, prawą i lewą, na trzonach górnych kręgów lędźwiowych oraz na łukowatych pasmach ścięgnistych rozpiętych nad mięśniami tylnej ściany brzucha. Prawa odnoga jest dłuższa i silniejsza od lewej. Wszystkie włókna biegną ku górze i zbiegają się w środku ścięgnistym, czyli płaskim, niekurczliwym ścięgnie w kształcie liścia koniczyny, na którym od góry spoczywa worek osierdziowy.
Przepona tworzy dwie kopuły. Prawa leży wyżej, mniej więcej na wysokości piątego żebra, bo podpiera ją od dołu wątroba. Lewa leży nieco niżej. Podczas głębokiego wdechu obie kopuły obniżają się o kilka centymetrów.
Przez przeponę przechodzą struktury łączące klatkę piersiową z jamą brzuszną. Służą im trzy główne otwory, zwane rozworami. Rozwór żyły głównej leży najwyżej, na wysokości ósmego kręgu piersiowego, i jako jedyny znajduje się w środku ścięgnistym, dlatego skurcz przepony go nie zwęża. Rozwór przełykowy leży na wysokości dziesiątego kręgu piersiowego w części lędźwiowej i ograniczają go włókna mięśniowe prawej odnogi, które działają jak dodatkowy zwieracz dolnego odcinka przełyku. Rozwór aortowy leży najniżej, na wysokości dwunastego kręgu piersiowego, i właściwie nie przebija mięśnia: znajduje się za przeponą, między obiema odnogami, pod ścięgnistym więzadłem łukowatym pośrodkowym. Poszerzenie rozworu przełykowego, przez które część żołądka przemieszcza się do klatki piersiowej, to przepuklina rozworu przełykowego.
Między częściami przepony pozostają słabsze miejsca bez włókien mięśniowych, w postaci szczelin wypełnionych tkanką łączną. Leżą między częścią mostkową a żebrową z przodu oraz między częścią żebrową a lędźwiową z tyłu i mogą stać się miejscem przepuklin przeponowych.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Mięśnie brzucha tworzą przednią, boczne i tylną ścianę jamy brzusznej. Ścianę przednią buduje pionowy mięsień prosty brzucha, ściany boczne trzy płaskie mięśnie ułożone warstwowo, a ścianę tylną mięsień czworoboczny lędźwi.
Mięsień prosty brzucha jest parzystym, taśmowatym mięśniem leżącym po obu stronach linii pośrodkowej. Zaczyna się na kości łonowej przy spojeniu łonowym i biegnie ku górze do chrząstek żeber od piątego do siódmego i do wyrostka mieczykowatego. Trzy lub cztery poprzeczne smugi ścięgniste, zrośnięte z przednią ścianą pochewki, dzielą go na kilka brzuśców, co u osób szczupłych i wytrenowanych daje widoczny podział na kwadratowe pola. Zgina tułów, na przykład podczas siadania z leżenia.
Ścianę boczną budują trzy płaskie mięśnie. Najbardziej powierzchowny jest mięsień skośny zewnętrzny brzucha, którego włókna biegną z góry i z boku w dół i przyśrodkowo, jak przedłużenie mięśni międzyżebrowych zewnętrznych. Pod nim leży mięsień skośny wewnętrzny, którego włókna rozchodzą się wachlarzowato, głównie w górę i przyśrodkowo, prawie prostopadle do skośnego zewnętrznego. Najgłębiej leży mięsień poprzeczny brzucha o włóknach biegnących poziomo, który obejmuje jamę brzuszną jak pas. Krzyżowanie się włókien trzech warstw nadaje ścianie brzucha dużą wytrzymałość mimo braku kości.
Wszystkie trzy mięśnie boczne przechodzą ku przodowi w rozcięgna, które otaczają mięsień prosty i tworzą jego pochewkę. Pochewka mięśnia prostego ma blaszkę przednią i tylną. W górnej części brzucha rozcięgno skośnego wewnętrznego rozdziela się na dwie warstwy i obejmuje mięsień z przodu i z tyłu. Poniżej kresy łukowatej, położonej mniej więcej w połowie odległości między pępkiem a spojeniem łonowym, wszystkie rozcięgna przechodzą na przód mięśnia, a blaszka tylna zanika. W tym odcinku mięsień prosty od tyłu przylega już tylko do powięzi poprzecznej i otrzewnej. Boczny brzeg pochewki tworzy łukowatą linię widoczną na skórze, zwaną kresą półksiężycowatą.
W linii pośrodkowej rozcięgna obu stron splatają się w kresę białą. Jest to pasmo tkanki ścięgnistej biegnące od wyrostka mieczykowatego do spojenia łonowego, prawie pozbawione naczyń i włókien mięśniowych, z pępkiem mniej więcej w połowie długości. Dlatego cięcie w linii pośrodkowej przechodzi przez ścianę brzucha, nie przecinając włókien mięśniowych. Rozstęp mięśni prostych brzucha polega na rozejściu się ich przyśrodkowych brzegów z poszerzeniem kresy białej.
Jednoczesny skurcz mięśni brzucha i przepony zwiększa ciśnienie w jamie brzusznej. Tak działa tłocznia brzuszna podczas kaszlu, parcia, defekacji i porodu. Ścianę tylną brzucha tworzy mięsień czworoboczny lędźwi, leżący między dwunastym żebrem, grzebieniem biodrowym i wyrostkami poprzecznymi kręgów lędźwiowych, oraz mięsień lędźwiowy większy, omówiony przy mięśniach obręczy biodrowej.
Kanał pachwinowy i dno miednicy
Dolny brzeg rozcięgna mięśnia skośnego zewnętrznego brzucha jest pogrubiony i podwinięty ku tyłowi w postaci rynienki. To więzadło pachwinowe, rozpięte między kolcem biodrowym przednim górnym a guzkiem łonowym. Wyznacza granicę między brzuchem a udem.
Tuż nad przyśrodkową połową więzadła pachwinowego przez ścianę brzucha przechodzi skośnie kanał pachwinowy o długości około 4-5 cm. U mężczyzny biegnie przez niego powrózek nasienny, u kobiety więzadło obłe macicy. Kanał ma dwa otwory. Pierścień pachwinowy głęboki leży bocznie, mniej więcej nad środkiem więzadła pachwinowego, i jest otworem w powięzi poprzecznej. Pierścień pachwinowy powierzchowny leży przyśrodkowo, tuż nad guzkiem łonowym, i jest szczeliną w rozcięgnie mięśnia skośnego zewnętrznego. Ścianę przednią kanału tworzy rozcięgno mięśnia skośnego zewnętrznego, ścianę dolną więzadło pachwinowe, ścianę górną łukowate dolne brzegi mięśnia skośnego wewnętrznego i poprzecznego brzucha, a ścianę tylną powięź poprzeczna. Kanał jest miejscem słabszym w ścianie brzucha i najczęstszym miejscem przepuklin. Przepuklina skośna wchodzi do kanału przez pierścień głęboki, a przepuklina prosta uwypukla słabą ścianę tylną przyśrodkowo od niego.
Dno miednicy zamyka od dołu jamę miednicy i podtrzymuje jej narządy. Jego główną warstwą jest przepona miedniczna, zbudowana z mięśnia dźwigacza odbytu i mięśnia guzicznego. Dźwigacz odbytu jest szerokim, cienkim mięśniem, który z obu stron tworzy lejkowate dno z otworem dla odbytnicy, a z przodu dla cewki moczowej i u kobiety pochwy. Jego część łonowo-odbytnicza obejmuje odbytnicę od tyłu jak pętla i utrzymuje zagięcie między odbytnicą a kanałem odbytu, co ma duże znaczenie dla trzymania stolca.
Pod przeponą miedniczną, w przedniej części krocza, między gałęziami kości łonowych i kulszowych, leży przepona moczowo-płciowa. Tworzy ją mięsień poprzeczny głęboki krocza wraz z mięśniem zwieraczem cewki moczowej, który jest mięśniem poprzecznie prążkowanym i zależnym od woli. Zależny od woli jest też zwieracz zewnętrzny odbytu, otaczający kanał odbytu okrężnie. Między odbytem a pochwą lub moszną leży środek ścięgnisty krocza, w którym zbiegają się mięśnie krocza. Jego uszkodzenie podczas porodu osłabia całe dno miednicy.
Krocze i mięśnie krocza
Krocze to okolica zamykająca od dołu miednicę, położona między udami, poniżej przepony miednicznej. Ma kształt rombu, którego wierzchołki wyznaczają z przodu spojenie łonowe, po bokach guzy kulszowe, a z tyłu koniec kości guzicznej. Linia poprowadzona poprzecznie między guzami kulszowymi dzieli krocze na dwa trójkąty: przedni trójkąt moczowo-płciowy, przez który przechodzą cewka moczowa i u kobiety pochwa, oraz tylny trójkąt odbytowy z kanałem odbytu.
W trójkącie moczowo-płciowym, pod przeponą moczowo-płciową, leżą mięśnie powierzchowne krocza. Mięsień opuszkowo-gąbczasty u mężczyzny otacza opuszkę prącia i opróżnia cewkę moczową z resztek moczu, a u kobiety obejmuje z obu stron przedsionek pochwy i zwęża jej ujście. Mięsień kulszowo-jamisty leży bocznie, wzdłuż gałęzi kości kulszowej i łonowej, i okrywa odnogę ciała jamistego prącia lub łechtaczki. Mięsień poprzeczny powierzchowny krocza biegnie poprzecznie od guza kulszowego do środka ścięgnistego krocza, wzdłuż tylnej granicy trójkąta moczowo-płciowego. Wszystkie trzy mięśnie przyczepiają się do środka ścięgnistego krocza, który jest punktem zbiegu mięśni całego krocza.
W trójkącie odbytowym leży zwieracz zewnętrzny odbytu. Jest mięśniem poprzecznie prążkowanym, zależnym od woli, i otacza dolną część kanału odbytu. Z przodu łączy się ze środkiem ścięgnistym krocza, a z tyłu przyczepia się przez więzadło odbytowo-guziczne do kości guzicznej. Ku górze przechodzi w pętlę mięśnia łonowo-odbytniczego. Zwieracz wewnętrzny odbytu jest natomiast mięśniem gładkim, przedłużeniem warstwy okrężnej ściany odbytnicy, i nie podlega woli.
Po obu stronach kanału odbytu leżą doły kulszowo-odbytnicze - klinowate przestrzenie wypełnione tkanką tłuszczową. Ścianę przyśrodkową każdego dołu tworzą mięsień dźwigacz odbytu i zwieracz zewnętrzny odbytu, a ścianę boczną mięsień zasłaniacz wewnętrzny, pokryty powięzią, na bocznej ścianie miednicy mniejszej. Mięsień zasłaniacz wewnętrzny zaczyna się na wewnętrznej powierzchni błony zasłonowej i brzegu otworu zasłonionego, wychodzi z miednicy przez otwór kulszowy mniejszy i kończy się przy krętarzu większym, obracając udo na zewnątrz. Na jego powięzi zaczyna się część mięśnia dźwigacza odbytu.
Mięśnie obręczy barkowej i stożek rotatorów
Mięśnie obręczy barkowej łączą łopatkę i obojczyk z kością ramienną. Umożliwiają ruchy ramienia w stawie ramiennym, a jednocześnie pomagają stabilizować ten staw, utrzymując głowę kości ramiennej w panewce.
Mięsień naramienny leży najbardziej powierzchownie i nadaje barkowi charakterystyczny, zaokrąglony kształt. Rozpoczyna się na bocznej części obojczyka, wyrostku barkowym i grzebieniu łopatki - czyli na strukturach, na których kończy się również mięsień czworoboczny. Jego włókna zbiegają się ku dołowi i kończą na guzowatości naramiennej, znajdującej się na bocznej powierzchni trzonu kości ramiennej. Mięsień naramienny ma budowę wielopierzastą, co pozwala mu rozwijać dużą siłę.
W zależności od części wykonuje różne ruchy. Część środkowa (barkowa) odwodzi ramię i jest jego głównym odwodzicielem, szczególnie po rozpoczęciu ruchu przez mięsień nadgrzebieniowy. Część przednia (obojczykowa) zgina ramię i obraca je do wewnątrz, natomiast część tylna (grzebieniowa) prostuje ramię i obraca je na zewnątrz.
Stożek rotatorów tworzą ścięgna czterech mięśni pochodzących z łopatki: mięśnia nadgrzebieniowego, podgrzebieniowego, obłego mniejszego i podłopatkowego. Ich ścięgna zrastają się z torebką stawu ramiennego i wzmacniają ją od góry, z przodu oraz z tyłu. Dzięki temu pomagają stabilizować głowę kości ramiennej w płytkiej panewce.
Mięsień nadgrzebieniowy wypełnia dół nadgrzebieniowy łopatki. Jego ścięgno biegnie pod wyrostkiem barkowym i kończy się na guzku większym kości ramiennej. Rozpoczyna odwodzenie ramienia, szczególnie w pierwszych kilkunastu stopniach ruchu, po czym główną rolę przejmuje mięsień naramienny. Ścięgno mięśnia nadgrzebieniowego przebiega w stosunkowo ciasnej przestrzeni pod wyrostkiem barkowym, oddzielone od niego kaletką podbarkową. Z tego względu jest ono szczególnie podatne na przeciążenia i należy do najczęściej uszkadzanych ścięgien stożka rotatorów.
Mięsień podgrzebieniowy leży w dole podgrzebieniowym łopatki, natomiast mięsień obły mniejszy znajduje się poniżej niego, wzdłuż bocznego brzegu łopatki. Oba mięśnie kończą się na guzku większym kości ramiennej i przede wszystkim obracają ramię na zewnątrz.
Mięsień podłopatkowy zajmuje przednią, czyli żebrową, powierzchnię łopatki. Jako jedyny mięsień stożka rotatorów kończy się na guzku mniejszym kości ramiennej. Obraca ramię do wewnątrz i dodatkowo pomaga stabilizować głowę kości ramiennej w panewce.
Staw ramienny ma bardzo płytką panewkę oraz stosunkowo luźną torebkę stawową, co zapewnia dużą ruchomość, ale zmniejsza jego stabilność. Dlatego ważną rolę w stabilizacji stawu odgrywają mięśnie, szczególnie stożek rotatorów. Ich ścięgna dociskają głowę kości ramiennej do panewki i pomagają utrzymać ją we właściwym położeniu podczas ruchów ramienia.
Dolna część torebki stawu jest stosunkowo słabiej chroniona przez mięśnie i ich ścięgna. W połączeniu z płytką panewką sprawia to, że staw ramienny jest szczególnie podatny na zwichnięcia, które najczęściej mają kierunek przednio-dolny.
Mięsień obły większy nie należy do stożka rotatorów, mimo że znajduje się w jego sąsiedztwie. Rozpoczyna się w okolicy kąta dolnego łopatki, a kończy na grzebieniu guzka mniejszego kości ramiennej, w sąsiedztwie przyczepu mięśnia najszerszego grzbietu. Działa podobnie do mięśnia najszerszego grzbietu - przywodzi, prostuje i obraca ramię do wewnątrz.
Mięśnie ramienia i dół pachowy
Przegrody międzymięśniowe przyśrodkowa i boczna dzielą ramię na przedział przedni, zawierający zginacze stawu łokciowego, i przedział tylny, zawierający jego prostownik.
W przedziale przednim najbardziej powierzchownie leży mięsień dwugłowy ramienia. Jego głowa długa zaczyna się na guzku nadpanewkowym łopatki, a ścięgno biegnie przez jamę stawu ramiennego i dalej w bruździe międzyguzkowej kości ramiennej. Głowa krótka zaczyna się na wyrostku kruczym łopatki. Obie głowy łączą się we wspólny brzusiec, a ścięgno końcowe przyczepia się do guzowatości kości promieniowej. Od ścięgna odchodzi przyśrodkowo rozcięgno mięśnia dwugłowego, które wnika w powięź przedramienia. Mięsień zgina staw łokciowy i jest najsilniejszym odwracaczem przedramienia, zwłaszcza przy zgiętym łokciu, jak podczas wkręcania śruby prawą ręką. Przechodzi też nad stawem ramiennym i słabo zgina ramię.
Pod mięśniem dwugłowym leży mięsień ramienny. Zaczyna się na przedniej powierzchni dolnej połowy kości ramiennej i kończy na guzowatości kości łokciowej. Ponieważ przyczepia się do kości łokciowej, która nie obraca się przy nawracaniu i odwracaniu, zgina łokieć z tą samą siłą w każdym ustawieniu przedramienia i jest głównym zginaczem stawu łokciowego. Mięsień kruczo-ramienny biegnie od wyrostka kruczego do połowy trzonu kości ramiennej, zgina ramię i przywodzi je.
Przedział tylny wypełnia mięsień trójgłowy ramienia. Jego głowa długa zaczyna się na guzku podpanewkowym łopatki, więc przechodzi nad stawem ramiennym. Głowy boczna i przyśrodkowa zaczynają się na tylnej powierzchni kości ramiennej. Wszystkie trzy kończą się wspólnym ścięgnem na wyrostku łokciowym kości łokciowej. Jest głównym prostownikiem stawu łokciowego i antagonistą mięśni ramiennego i dwugłowego.
Dół pachowy to przestrzeń w kształcie czworobocznej piramidy między górną częścią ramienia a boczną ścianą klatki piersiowej. Wypełnia ją tkanka tłuszczowa, w której przechodzą struktury z szyi do kończyny górnej. Ścianę przednią tworzą mięśnie piersiowy większy i mniejszy, a dolny brzeg piersiowego większego unosi skórę w przedni fałd pachowy. Ścianę tylną tworzą mięsień podłopatkowy, najszerszy grzbietu i obły większy, a dolne brzegi dwóch ostatnich tworzą tylny fałd pachowy. Ścianę przyśrodkową tworzy mięsień zębaty przedni leżący na żebrach. Ściana boczna jest najwęższa i tworzy ją kość ramienna w okolicy bruzdy międzyguzkowej wraz z mięśniem kruczo-ramiennym i głową krótką mięśnia dwugłowego. Podstawę dołu, zwróconą w dół, zamyka powięź pachowa i skóra pachy, a szczyt leży ku górze, między obojczykiem, pierwszym żebrem i górnym brzegiem łopatki.
Mięśnie przedramienia i dół łokciowy
Mięśnie przedramienia dzielą się na trzy grupy: przednią, boczną i tylną. Większość z nich ma długie ścięgna, które przechodzą przez nadgarstek na rękę, więc poruszają nie tylko przedramieniem, ale też nadgarstkiem i palcami.
Grupa przednia zawiera zginacze nadgarstka i palców oraz nawracacze. Mięśnie warstwy powierzchownej zaczynają się wspólnym ścięgnem na nadkłykciu przyśrodkowym kości ramiennej. Od strony bocznej ku przyśrodkowej są to mięsień nawrotny obły, zginacz promieniowy nadgarstka, dłoniowy długi i zginacz łokciowy nadgarstka. Mięsień dłoniowy długi jest mały i u części ludzi w ogóle nie występuje, a jego cienkie ścięgno uwypukla się pośrodku nadgarstka przy zgięciu ręki i zetknięciu opuszek kciuka i palca małego. Głębiej leży zginacz powierzchowny palców, którego ścięgna kończą się na paliczkach środkowych, a w warstwie najgłębszej zginacz głęboki palców, sięgający do paliczków dalszych, zginacz długi kciuka i mięsień nawrotny czworoboczny, rozpięty poprzecznie między dalszymi końcami kości łokciowej i promieniowej. Przeciążenie wspólnego przyczepu zginaczy na nadkłykciu przyśrodkowym to tak zwany łokieć golfisty.
Grupa boczna leży po stronie kości promieniowej. Najbardziej powierzchowny jest mięsień ramienno-promieniowy, który zaczyna się na bocznym brzegu kości ramiennej powyżej nadkłykcia bocznego i kończy nad wyrostkiem rylcowatym kości promieniowej. Zgina staw łokciowy, najsilniej przy przedramieniu ustawionym pośrednio, kciukiem ku górze, jak przy trzymaniu kubka. Do tej grupy należą też prostowniki promieniowe nadgarstka długi i krótki.
Grupa tylna zawiera prostowniki nadgarstka i palców oraz odwracacz. Mięśnie warstwy powierzchownej zaczynają się wspólnym ścięgnem na nadkłykciu bocznym kości ramiennej: prostownik palców, prostownik palca małego i prostownik łokciowy nadgarstka. W warstwie głębokiej leżą mięsień odwracacz, owijający się wokół górnej części kości promieniowej, oraz mięśnie kciuka: odwodziciel długi, prostownik krótki i prostownik długi kciuka, a także prostownik wskaziciela. Przeciążenie wspólnego przyczepu prostowników na nadkłykciu bocznym to łokieć tenisisty.
Nawracanie przedramienia wykonują mięsień nawrotny obły i nawrotny czworoboczny, a odwracanie mięsień odwracacz i mięsień dwugłowy ramienia.
Dół łokciowy to trójkątne zagłębienie na przedniej powierzchni łokcia. Jego górną granicę stanowi umowna linia łącząca oba nadkłykcie kości ramiennej. Granicę boczną tworzy mięsień ramienno-promieniowy, granicę przyśrodkową mięsień nawrotny obły, a wierzchołek leży w dole, w miejscu, gdzie te dwa mięśnie się spotykają. Dno dołu tworzą mięsień ramienny i odwracacz. Od przodu dół przykrywają powięź i rozcięgno mięśnia dwugłowego. Pośrodku dołu, przy zgiętym łokciu, łatwo wyczuć napięte ścięgno mięśnia dwugłowego ramienia.
Mięśnie ręki i kanał nadgarstka
Mięśnie własne ręki są krótkie i leżą prawie wyłącznie po stronie dłoniowej. Odpowiadają za precyzyjne ruchy palców, a zwłaszcza kciuka. Dzieli się je na trzy grupy: kłębu, kłębika i środkową.
Kłąb to mięsista wyniosłość u podstawy kciuka. Tworzą go mięśnie odwodziciel krótki kciuka, zginacz krótki kciuka i przeciwstawiacz kciuka, a głębiej leży przywodziciel kciuka. Najważniejszym ruchem kciuka jest przeciwstawianie, czyli obrót i przesunięcie kciuka tak, aby jego opuszka zetknęła się z opuszkami pozostałych palców. Wykonuje go mięsień przeciwstawiacz kciuka i to on umożliwia chwyt precyzyjny. Kłębik to mniejsza wyniosłość po stronie palca małego, utworzona przez odwodziciel, zginacz krótki i przeciwstawiacz palca małego.
Grupę środkową tworzą mięśnie glistowate i międzykostne. Cztery mięśnie glistowate zaczynają się na ścięgnach zginacza głębokiego palców, a kończą na rozcięgnach grzbietowych palców. Zginają palce w stawach śródręczno-paliczkowych i jednocześnie prostują je w stawach międzypaliczkowych. Mięśnie międzykostne leżą w przestrzeniach między kośćmi śródręcza. Międzykostne dłoniowe przywodzą palce do osi ręki, która przechodzi przez palec środkowy, a międzykostne grzbietowe odwodzą palce od tej osi. Na grzbiecie ręki, poza mięśniami międzykostnymi grzbietowymi, nie ma mięśni, tylko ścięgna prostowników.
Pod skórą dłoni leży rozcięgno dłoniowe, trójkątne pogrubienie powięzi, które przedłuża ścięgno mięśnia dłoniowego długiego i rozchodzi się pasmami do palców. Chroni głębiej położone struktury i wzmacnia chwyt. Jego postępujące bliznowate obkurczenie, które stopniowo przyciąga palce, zwłaszcza czwarty i piąty, do dłoni, to przykurcz Dupuytrena.
Kanał nadgarstka leży po dłoniowej stronie nadgarstka. Dno i ściany boczne tworzą kości nadgarstka ułożone w kształt rynny, a strop troczek zginaczy - mocne pasmo powięzi rozpięte między kośćmi nadgarstka po stronie promieniowej i łokciowej. Przez kanał przechodzą ścięgna zginacza powierzchownego i głębokiego palców oraz ścięgno zginacza długiego kciuka, otoczone pochewkami maziowymi, a także nerw pośrodkowy. Poza kanałem pozostają ścięgno zginacza łokciowego nadgarstka, które kończy się na kości grochowatej, oraz ścięgno mięśnia dłoniowego długiego, biegnące powierzchownie nad troczkiem. Zespół cieśni nadgarstka to ucisk zawartości tego ciasnego kanału.
Po stronie grzbietowej, u podstawy kciuka, przy odwiedzeniu i wyprostowaniu kciuka widać trójkątne zagłębienie zwane tabakierką anatomiczną. Od strony promieniowej ograniczają je ścięgna odwodziciela długiego i prostownika krótkiego kciuka, a od strony łokciowej ścięgno prostownika długiego kciuka. Na dnie tabakierki wyczuwa się kość łódeczkowatą.
Mięśnie obręczy biodrowej
Mięśnie obręczy biodrowej zaczynają się na kręgosłupie lub miednicy i kończą na kości udowej. Poruszają udem w stawie biodrowym, a przy ustalonych kończynach poruszają miednicą i tułowiem. Dzieli się je na grupę przednią, leżącą w jamie brzusznej i miednicy, oraz grupę tylną, tworzącą okolicę pośladkową.
Grupę przednią tworzy mięsień biodrowo-lędźwiowy, złożony z dwóch części. Mięsień lędźwiowy większy zaczyna się na trzonach i wyrostkach poprzecznych kręgów lędźwiowych i ostatniego piersiowego, a mięsień biodrowy wypełnia dół biodrowy kości biodrowej. Obie części łączą się we wspólne ścięgno, które przechodzi pod więzadłem pachwinowym na udo i przyczepia się do krętarza mniejszego kości udowej. Jest najsilniejszym zginaczem stawu biodrowego, a przy ustalonych udach podnosi tułów z pozycji leżącej do siedzącej.
Mięsień pośladkowy wielki jest największym i najbardziej powierzchownym mięśniem pośladka. Zaczyna się na tylnej powierzchni kości biodrowej, kości krzyżowej i guzicznej, a kończy na guzowatości pośladkowej kości udowej i w paśmie biodrowo-piszczelowym. Jest najsilniejszym prostownikiem stawu biodrowego: pracuje przy wstawaniu z siadu, wchodzeniu po schodach i bieganiu, a przy zwykłym chodzie po płaskim terenie jest mało aktywny.
Mięsień pośladkowy średni leży w górno-bocznej części pośladka i tylko jego tylna część jest przykryta przez pośladkowy wielki. Zaczyna się na zewnętrznej powierzchni talerza kości biodrowej i kończy na krętarzu większym. Pod nim leży mięsień pośladkowy mały o podobnym przebiegu. Oba odwodzą udo, a przede wszystkim podczas chodu utrzymują poziom miednicy, gdy ciało opiera się na jednej nodze. Przy ich osłabieniu miednica opada po stronie nogi uniesionej - to objaw Trendelenburga.
Mięsień gruszkowaty zaczyna się na przedniej powierzchni kości krzyżowej, wychodzi z miednicy przez otwór kulszowy większy i kończy się na krętarzu większym. Dzieli otwór kulszowy większy na część nadgruszkową i podgruszkową. Razem z mniejszymi mięśniami tej okolicy - zasłaniaczami, bliźniaczymi i czworobocznym uda - obraca udo na zewnątrz. Z przodu, przy kolcu biodrowym przednim górnym, leży mięsień napinacz powięzi szerokiej, który napina pasmo biodrowo-piszczelowe biegnące po bocznej stronie uda do piszczeli.
Mięśnie uda i trójkąt udowy
Przegrody międzymięśniowe dzielą udo na trzy przedziały: przedni z prostownikami stawu kolanowego, przyśrodkowy z przywodzicielami i tylny ze zginaczami stawu kolanowego.
W przedziale przednim leży mięsień czworogłowy uda, jeden z największych i najsilniejszych mięśni ciała. Jego cztery głowy to mięsień prosty uda, obszerny boczny, obszerny przyśrodkowy i obszerny pośredni. Mięsień prosty uda zaczyna się na kolcu biodrowym przednim dolnym i nad panewką, dlatego jako jedyna głowa przechodzi nad stawem biodrowym i zgina udo. Trzy mięśnie obszerne zaczynają się na trzonie kości udowej, przy czym obszerny boczny, leżący na bocznej powierzchni uda, jest największy. Wszystkie głowy łączą się we wspólne ścięgno, które obejmuje rzepkę i jako więzadło rzepki kończy się na guzowatości piszczeli. Mięsień czworogłowy jest jedynym prostownikiem stawu kolanowego.
Przez przednią powierzchnię uda skośnie, od kolca biodrowego przedniego górnego do przyśrodkowej powierzchni górnego końca piszczeli, biegnie mięsień krawiecki, najdłuższy mięsień ciała. Jako mięsień dwustawowy zgina udo, odwodzi je i obraca na zewnątrz, a jednocześnie zgina kolano, czyli ustawia kończynę jak przy siadaniu po turecku.
Przedział przyśrodkowy zajmują przywodziciele: mięsień grzebieniowy, przywodziciel długi, krótki i wielki oraz smukły. Zaczynają się na kości łonowej i kulszowej, a większość kończy się na kresie chropawej na tylnej powierzchni kości udowej. Przywodzą udo, czyli przyciągają je do linii pośrodkowej. Mięsień smukły jako jedyny z tej grupy sięga poniżej kolana, do piszczeli.
W przedziale tylnym leżą mięśnie kulszowo-goleniowe: dwugłowy uda po stronie bocznej oraz półścięgnisty i półbłoniasty po stronie przyśrodkowej. Zaczynają się na guzie kulszowym i schodzą do kości podudzia: dwugłowy do głowy strzałki, półścięgnisty i półbłoniasty do przyśrodkowej części piszczeli. Prostują udo w stawie biodrowym i zginają staw kolanowy. Ścięgna mięśnia krawieckiego, smukłego i półścięgnistego przyczepiają się razem na przyśrodkowej powierzchni piszczeli, tworząc rozgałęziony przyczep nazywany gęsią stopką.
Trójkąt udowy to zagłębienie w górnej, przedniej części uda, tuż poniżej pachwiny. Podstawę trójkąta, czyli granicę górną, stanowi więzadło pachwinowe. Granicę boczną tworzy przyśrodkowy brzeg mięśnia krawieckiego, a granicę przyśrodkową boczny brzeg mięśnia przywodziciela długiego. Wierzchołek leży w dole, tam gdzie mięsień krawiecki krzyżuje przywodziciel długi. Dno trójkąta tworzą mięsień biodrowo-lędźwiowy od strony bocznej i mięsień grzebieniowy od strony przyśrodkowej.
Mięśnie podudzia i dół podkolanowy
Podudzie dzielą przegrody międzymięśniowe i błona międzykostna na trzy przedziały: przedni, boczny i tylny.
Przedział przedni leży bocznie od wyczuwalnego pod skórą przedniego brzegu piszczeli. Zawiera mięśnie zginające stopę grzbietowo, czyli unoszące jej przód ku górze: mięsień piszczelowy przedni, prostownik długi palców i prostownik długi palucha. Mięsień piszczelowy przedni leży najbardziej przyśrodkowo, tuż przy piszczeli, i jest najsilniejszym zginaczem grzbietowym. Jego ścięgno przechodzi przed stawem skokowym i kończy się na przyśrodkowej stronie stopy, na kości klinowatej przyśrodkowej i podstawie pierwszej kości śródstopia, dlatego dodatkowo odwraca stopę, czyli unosi jej brzeg przyśrodkowy. Niewydolność mięśni tego przedziału powoduje opadanie stopy: przy chodzie palce zahaczają o podłoże, a kolano trzeba unosić wyżej niż zwykle.
Przedział boczny zawiera mięśnie strzałkowe długi i krótki, leżące na bocznej powierzchni strzałki. Ich ścięgna biegną za kostką boczną. Mięsień strzałkowy krótki kończy się na guzowatości piątej kości śródstopia, a ścięgno strzałkowego długiego przechodzi w poprzek podeszwy do przyśrodkowego brzegu stopy. Oba nawracają stopę, czyli unoszą jej brzeg boczny, i pomagają w zgięciu podeszwowym.
Przedział tylny ma dwie warstwy. W warstwie powierzchownej leży mięsień trójgłowy łydki, który tworzy wypukłość łydki. Składa się z mięśnia brzuchatego łydki o dwóch głowach, zaczynających się na kłykciach kości udowej, oraz z leżącego pod nim mięśnia płaszczkowatego, zaczynającego się na piszczeli i strzałce. Brzuchaty łydki przechodzi nad stawem kolanowym i skokowym, płaszczkowaty tylko nad skokowym. Obie części kończą się wspólnym ścięgnem piętowym, zwanym ścięgnem Achillesa, najgrubszym i najmocniejszym ścięgnem ciała, na guzie piętowym. Mięsień trójgłowy łydki zgina stopę podeszwowo, co pozwala wspiąć się na palce i odbić się od podłoża przy chodzie i skoku.
W warstwie głębokiej przedziału tylnego leżą mięsień piszczelowy tylny, zginacz długi palców i zginacz długi palucha. Ich ścięgna przechodzą za kostką przyśrodkową na podeszwę. Mięsień piszczelowy tylny kończy się głównie na kości łódkowatej i podtrzymuje przyśrodkowy łuk podłużny stopy.
Dół podkolanowy to romboidalne zagłębienie na tylnej powierzchni kolana, najlepiej widoczne przy lekko zgiętej kończynie. Od góry i bocznie ogranicza go mięsień dwugłowy uda, od góry i przyśrodkowo mięśnie półścięgnisty i półbłoniasty. Od dołu dół zamykają dwie głowy mięśnia brzuchatego łydki: boczna i przyśrodkowa. Dno tworzą powierzchnia podkolanowa kości udowej, tylna ściana torebki stawu kolanowego i mięsień podkolanowy. Poszerzona kaletka między głową przyśrodkową mięśnia brzuchatego łydki a mięśniem półbłoniastym może wypełnić tę okolicę jako torbiel podkolanowa, zwana torbielą Bakera.
Mięśnie stopy
Mięśnie własne stopy leżą głównie na podeszwie. Na grzbiecie stopy znajduje się tylko prostownik krótki palców wraz z prostownikiem krótkim palucha, leżący na bocznej części grzbietu, pod ścięgnami prostowników długich.
Bezpośrednio pod skórą i grubą warstwą tkanki tłuszczowej podeszwy leży rozcięgno podeszwowe. Jest to mocne, grube pasmo powięzi, które zaczyna się na guzie piętowym i rozchodzi się ku przodowi pasmami do palców. Napina się jak cięciwa łuku i utrzymuje podłużny łuk stopy. Jego przeciążenie daje ból pięty, najsilniejszy przy pierwszych krokach po wstaniu z łóżka, znany jako zapalenie rozcięgna podeszwowego.
Pod rozcięgnem mięśnie podeszwy układają się w trzy grupy. Grupa przyśrodkowa, czyli palucha, obejmuje odwodziciel palucha, zginacz krótki palucha i przywodziciel palucha. Przywodziciel palucha ma dwie głowy: skośną i poprzeczną, która biegnie w poprzek podeszwy na wysokości głów kości śródstopia. Grupa boczna, czyli palca małego, obejmuje odwodziciel i zginacz krótki palca małego. Grupa środkowa obejmuje zginacz krótki palców, leżący bezpośrednio pod rozcięgnem, mięsień czworoboczny podeszwy, który pociąga ścięgna zginacza długiego palców i prostuje kierunek ich działania, oraz mięśnie glistowate i międzykostne.
Mięśnie międzykostne stopy działają względem innej osi niż w ręce. Oś stopy przechodzi przez drugi palec, a nie przez środkowy: międzykostne grzbietowe odwodzą palce od tej osi, a międzykostne podeszwowe je przywodzą.
Łuki stopy utrzymują nie tylko kości i więzadła, ale też mięśnie. Łuk podłużny przyśrodkowy podtrzymują od dołu mięsień piszczelowy tylny, zginacz długi palucha, odwodziciel palucha i rozcięgno podeszwowe. Łuk poprzeczny wzmacnia głowa poprzeczna przywodziciela palucha oraz ścięgno mięśnia strzałkowego długiego, które przechodzi w poprzek podeszwy. Ścięgno strzałkowego długiego od strony bocznej i ścięgno piszczelowego przedniego od strony przyśrodkowej dochodzą do tego samego miejsca na przyśrodkowym brzegu stopy i obejmują stopę od dołu jak strzemię.
