Układ krążenia tworzą serce oraz naczynia krwionośne: tętnice, które prowadzą krew od serca, i żyły, które prowadzą ją do serca. O nazwie naczynia decyduje kierunek przepływu względem serca, a nie stopień utlenowania krwi, dlatego pień płucny i tętnice płucne niosą krew odtlenowaną, a żyły płucne krew utlenowaną. Z lewej komory wychodzi aorta, od której zaczyna się krążenie duże, a z prawej komory pień płucny, od którego zaczyna się krążenie małe. Artykuł opisuje budowę i położenie serca, przebieg głównych tętnic i żył oraz ich stosunki do sąsiednich narządów.
Położenie serca i osierdzie
Serce leży w klatce piersiowej, w śródpiersiu środkowym, między dwoma płucami, i spoczywa na przeponie. Około dwóch trzecich jego masy znajduje się po lewej stronie linii pośrodkowej ciała, a jedna trzecia po prawej. Ma kształt stożka spłaszczonego w kierunku przednio-tylnym, wielkością zbliżonego do zaciśniętej pięści. Oś długa serca biegnie skośnie: od podstawy, zwróconej ku tyłowi, w prawo i ku górze, do koniuszka, zwróconego ku przodowi, w lewo i ku dołowi.
Podstawę serca tworzy głównie lewy przedsionek z uchodzącymi do niego żyłami płucnymi, a w mniejszej części prawy przedsionek. Podstawa leży na wysokości trzonów kręgów piersiowych od piątego do ósmego, a od kręgosłupa oddzielają ją przełyk i aorta zstępująca. Lewy przedsionek jest najbardziej ku tyłowi położoną jamą serca i przylega bezpośrednio do przełyku. Koniuszek serca tworzy wyłącznie lewa komora. Rzutuje się on na piątą lewą przestrzeń międzyżebrową, nieco przyśrodkowo od linii środkowo-obojczykowej, około 8-9 cm od linii pośrodkowej ciała.
Powierzchnię mostkowo-żebrową, czyli przednią, tworzy głównie prawa komora, a w mniejszej części lewa komora oraz prawy przedsionek z prawym uszkiem. Powierzchnia przeponowa, czyli dolna, spoczywa na środku ścięgnistym przepony i tworzy ją przede wszystkim lewa komora, w mniejszej części prawa. Prawy brzeg serca tworzy prawy przedsionek, a lewy brzeg lewa komora, u góry uzupełniona przez lewe uszko. Dolny, ostry brzeg tworzy prawa komora.
Rzut serca na przednią ścianę klatki piersiowej ma kształt nieregularnego czworoboku. Prawy brzeg biegnie około 1-2 cm na prawo od prawego brzegu mostka, od trzeciej do szóstej prawej chrząstki żebrowej. Dolny brzeg ciągnie się od szóstej prawej chrząstki żebrowej do koniuszka w piątej lewej przestrzeni międzyżebrowej. Lewy brzeg łączy koniuszek z drugą lewą przestrzenią międzyżebrową, około 2 cm od brzegu mostka, a górny brzeg łączy tę okolicę z trzecią prawą chrząstką żebrową. Z przodu serce przykrywają mostek i chrząstki żebrowe, częściowo zasłonięte przednimi brzegami płuc, po bokach przylegają do niego płuca pokryte opłucną śródpiersiową, a z tyłu przełyk i aorta zstępująca.
Serce otacza osierdzie, czyli zamknięty worek zbudowany z dwóch części. Zewnętrzne osierdzie włókniste jest mocne i mało rozciągliwe. U dołu jest zrośnięte ze środkiem ścięgnistym przepony, u góry przechodzi w zewnętrzną warstwę ścian wielkich naczyń, a z tyłem mostka łączą je więzadła mostkowo-osierdziowe. Dzięki temu utrzymuje serce w stałym położeniu. Wewnętrzne osierdzie surowicze ma dwie blaszki. Blaszka ścienna wyściela od wewnątrz osierdzie włókniste, a blaszka trzewna pokrywa bezpośrednio powierzchnię serca i nosi nazwę nasierdzia. Obie blaszki przechodzą w siebie wokół wielkich naczyń u podstawy serca.
Między blaszką ścienną a trzewną osierdzia surowiczego znajduje się jama osierdzia. Jest to szczelina zawierająca niewielką ilość płynu, który zmniejsza tarcie podczas pracy serca. Gdy w jamie osierdzia gromadzi się szybko krew lub płyn, mało rozciągliwe osierdzie włókniste nie pozwala się jej poszerzyć i dochodzi do ucisku serca, czyli tamponady. W jamie osierdzia wyróżnia się dwie zatoki. Zatoka poprzeczna osierdzia leży między aortą wstępującą i pniem płucnym z przodu a przedsionkami i żyłą główną górną z tyłu. Zatoka skośna osierdzia to ślepy zachyłek za lewym przedsionkiem, ograniczony ujściami żył płucnych i żyły głównej dolnej.
Ścianę serca tworzą od zewnątrz nasierdzie, czyli opisana blaszka trzewna osierdzia surowiczego, najgrubsza warstwa mięśniowa oraz wsierdzie, które wyściela jamy serca i pokrywa zastawki. Grubość warstwy mięśniowej zależy od jamy: w przedsionkach jest cienka, w prawej komorze wynosi zwykle 3-5 mm, a w lewej komorze około 10-15 mm, czyli mniej więcej trzy razy więcej.
Jamy serca
Serce ma cztery jamy: dwa przedsionki i dwie komory. Przedsionki od siebie oddziela przegroda międzyprzedsionkowa, a komory przegroda międzykomorowa. Przegroda międzykomorowa składa się z dużej części mięśniowej oraz małej, cienkiej części błoniastej, położonej w jej górnym odcinku, tuż pod zastawką aorty. Na powierzchni serca granicę między przedsionkami a komorami wyznacza okrężna bruzda wieńcowa, a granicę między komorami bruzda międzykomorowa przednia i tylna. W bruzdach tych biegną naczynia wieńcowe.
Do prawego przedsionka uchodzą trzy duże naczynia żylne. Od góry uchodzi żyła główna górna, od dołu żyła główna dolna, której ujście ogranicza z przodu szczątkowy fałd nazywany zastawką żyły głównej dolnej. Trzecie ujście należy do zatoki wieńcowej i leży między ujściem żyły głównej dolnej a ujściem przedsionkowo-komorowym prawym. Z przodu prawego przedsionka odchodzi prawe uszko, które obejmuje od prawej strony początek aorty. Ściana przednia przedsionka i uszka jest pokryta równoległymi wałami mięśniowymi, czyli mięśniami grzebieniastymi, natomiast część tylna, do której uchodzą żyły główne, jest gładka. Obie części oddziela wewnątrz grzebień graniczny, któremu na zewnątrz odpowiada bruzda graniczna. Na przegrodzie międzyprzedsionkowej, od strony prawego przedsionka, widoczne jest płytkie, owalne zagłębienie nazywane dołem owalnym, otoczone wyraźnym rąbkiem.
Prawa komora tworzy większą część przedniej powierzchni serca. Na przekroju poprzecznym ma kształt półksiężyca, który od przodu i z prawej obejmuje lewą komorę. Prowadzą do niej ujście przedsionkowo-komorowe prawe z zastawką trójdzielną, a wyprowadza ujście pnia płucnego. Wewnętrzna powierzchnia ściany jest pokryta nieregularnymi beleczkami mięśniowymi. Z nich wyrastają zwykle trzy mięśnie brodawkowate, przedni, tylny i przegrodowy, połączone strunami ścięgnistymi z płatkami zastawki trójdzielnej. Z przegrody międzykomorowej do podstawy przedniego mięśnia brodawkowatego biegnie beleczka przegrodowo-brzeżna. Górna część komory, prowadząca do pnia płucnego, ma gładkie ściany i nosi nazwę stożka tętniczego.
Pień płucny wychodzi z prawej komory przed aortą i na lewo od niej, biegnie ku górze i ku tyłowi, owijając się wokół aorty wstępującej. Pod łukiem aorty, na wysokości czwartego lub piątego kręgu piersiowego, dzieli się na tętnicę płucną prawą i lewą. Prawa tętnica płucna jest dłuższa i biegnie poziomo w prawo pod łukiem aorty, za aortą wstępującą i żyłą główną górną. Lewa tętnica płucna jest krótsza i biegnie w lewo przed aortą zstępującą. Miejsce podziału pnia płucnego łączy z dolną powierzchnią łuku aorty włókniste pasmo nazywane więzadłem tętniczym.
Lewy przedsionek tworzy większą część podstawy serca. Uchodzą do niego zwykle cztery żyły płucne, dwie prawe i dwie lewe, bez zastawek. Jego ściany są gładkie, a jedynie wąskie i wydłużone lewe uszko, obejmujące od lewej strony pień płucny, ma mięśnie grzebieniaste. Z lewego przedsionka krew przechodzi przez ujście przedsionkowo-komorowe lewe z zastawką dwudzielną do lewej komory.
Lewa komora tworzy koniuszek serca, lewy brzeg oraz większą część powierzchni przeponowej. Ma najgrubszą ścianę spośród wszystkich jam serca, a na przekroju poprzecznym jest okrągła. Z jej ściany wyrastają dwa silne mięśnie brodawkowate, przedni i tylny, połączone strunami ścięgnistymi z oboma płatkami zastawki dwudzielnej. Beleczki mięśniowe są drobniejsze i gęstsze niż w prawej komorze. Część komory prowadząca do aorty ma gładkie ściany i nosi nazwę przedsionka aorty. Ujście aorty leży w lewej komorze tuż obok ujścia przedsionkowo-komorowego lewego, oddzielone od niego jedynie przednim płatkiem zastawki dwudzielnej.
Zastawki serca
Zastawki serca są osadzone w szkielecie serca. Tworzą go cztery pierścienie włókniste otaczające ujścia przedsionkowo-komorowe, ujście aorty i ujście pnia płucnego, połączone ze sobą trójkątami włóknistymi. Szkielet serca jest miejscem przyczepu mięśniówki przedsionków i komór oraz płatków zastawek i całkowicie oddziela mięśniówkę przedsionków od mięśniówki komór. Jedynym połączeniem mięśniowym między nimi jest pęczek przedsionkowo-komorowy, który przebija szkielet w trójkącie włóknistym prawym. Wszystkie cztery zastawki leżą niemal w jednej płaszczyźnie, nazywanej płaszczyzną zastawek.
Zastawki przedsionkowo-komorowe zbudowane są z płatków, które są fałdami wsierdzia wzmocnionymi tkanką włóknistą. Zastawka prawa, położona między prawym przedsionkiem a prawą komorą, ma trzy płatki: przedni, tylny i przegrodowy, dlatego nazywa się zastawką trójdzielną. Zastawka lewa, położona między lewym przedsionkiem a lewą komorą, ma dwa płatki, przedni i tylny, i nazywa się zastawką dwudzielną lub mitralną. Wolne brzegi i komorowe powierzchnie płatków są połączone strunami ścięgnistymi z mięśniami brodawkowatymi. Struny nie otwierają zastawki, lecz podczas skurczu komory przytrzymują płatki i nie pozwalają im przewinąć się do przedsionka.
Zastawki półksiężycowate leżą u ujścia aorty z lewej komory oraz u ujścia pnia płucnego z prawej komory. Każda składa się z trzech płatków półksiężycowatych w kształcie kieszonek, otwartych w stronę naczynia. Nie mają strun ścięgnistych ani mięśni brodawkowatych. Na środku wolnego brzegu każdego płatka znajduje się niewielkie zgrubienie, czyli grudka. Zastawka aorty ma płatek prawy, lewy i tylny. Za każdym płatkiem ściana aorty jest lekko uwypuklona, tworząc zatoki aorty, i to z zatoki prawej odchodzi tętnica wieńcowa prawa, a z zatoki lewej tętnica wieńcowa lewa. Zatoka tylna nie daje odejścia żadnej tętnicy.
Zastawki leżą za mostkiem w określonym porządku. Najbardziej ku przodowi i ku górze leży zastawka pnia płucnego, na wysokości mostkowego końca trzeciej lewej chrząstki żebrowej. Za nią, nieco niżej i bardziej w prawo, leży zastawka aorty, za lewą połową mostka na wysokości trzeciej przestrzeni międzyżebrowej. Zastawka dwudzielna leży za lewą połową mostka na wysokości czwartej lewej chrząstki żebrowej. Najniżej i najbardziej w prawo leży zastawka trójdzielna, za prawą połową mostka na wysokości czwartej przestrzeni międzyżebrowej. Przedni płatek zastawki dwudzielnej sąsiaduje bezpośrednio z zastawką aorty i łączy się z nią ciągłością włóknistą.
Naczynia wieńcowe
Serce jest zaopatrywane przez dwie tętnice wieńcowe, prawą i lewą. Są to pierwsze gałęzie aorty i odchodzą z zatok aorty tuż nad zastawką aortalną. Główne pnie i ich większe gałęzie biegną pod nasierdziem, w bruździe wieńcowej i w bruzdach międzykomorowych, często otoczone tkanką tłuszczową.
Tętnica wieńcowa prawa odchodzi z prawej zatoki aorty i biegnie ku przodowi między prawym uszkiem a pniem płucnym. Następnie układa się w prawej części bruzdy wieńcowej, okrąża prawy brzeg serca i przechodzi na powierzchnię przeponową. Wzdłuż ostrego brzegu serca oddaje gałąź brzeżną prawą. U większości ludzi na tylnej powierzchni serca oddaje gałąź międzykomorową tylną, biegnącą w bruździe międzykomorowej tylnej w kierunku koniuszka. Tętnica wieńcowa prawa zaopatruje prawy przedsionek i prawą komorę, tylną część przegrody międzykomorowej, a u większości ludzi także węzeł zatokowo-przedsionkowy i węzeł przedsionkowo-komorowy.
Tętnica wieńcowa lewa odchodzi z lewej zatoki aorty. Jej krótki pień, długości około 1-2 cm, biegnie między pniem płucnym a lewym uszkiem, po czym dzieli się na dwie gałęzie. Gałąź międzykomorowa przednia schodzi w bruździe międzykomorowej przedniej do koniuszka, a nierzadko owija się wokół niego na powierzchnię przeponową. Zaopatruje przednią ścianę lewej komory, część przedniej ściany prawej komory, okolicę koniuszka oraz przednie dwie trzecie przegrody międzykomorowej. Gałąź okalająca biegnie w lewej części bruzdy wieńcowej, okrąża lewy brzeg serca i przechodzi na jego tylną powierzchnię, oddając gałąź brzeżną lewą. Zaopatruje lewy przedsionek oraz boczną i tylną ścianę lewej komory. Niedrożność gałęzi międzykomorowej przedniej powoduje zawał przedniej ściany lewej komory i przedniej części przegrody.
O tym, która tętnica jest dominująca, decyduje pochodzenie gałęzi międzykomorowej tylnej. Najczęściej, u około 70 procent ludzi, oddaje ją tętnica wieńcowa prawa i mówi się wtedy o typie prawostronnym. Rzadziej gałąź ta pochodzi z gałęzi okalającej tętnicy wieńcowej lewej, co nazywa się typem lewostronnym, a u części osób obie tętnice mają udział w zaopatrzeniu tylnej ściany, co określa się typem zrównoważonym.
Krew żylna z mięśnia sercowego spływa głównie do zatoki wieńcowej. Jest to szerokie naczynie żylne długości kilku centymetrów, położone w tylnej części bruzdy wieńcowej, między lewym przedsionkiem a lewą komorą, uchodzące do prawego przedsionka. Żyła wielka serca zaczyna się w okolicy koniuszka, biegnie w bruździe międzykomorowej przedniej obok gałęzi międzykomorowej przedniej, a następnie w lewej części bruzdy wieńcowej dochodzi do zatoki wieńcowej. Żyła średnia serca biegnie w bruździe międzykomorowej tylnej, a żyła mała serca w prawej części bruzdy wieńcowej. Obie uchodzą do zatoki wieńcowej w pobliżu jej ujścia. Kilka żył przednich serca, zbierających krew z przedniej ściany prawej komory, uchodzi bezpośrednio do prawego przedsionka, a najdrobniejsze żyły uchodzą bezpośrednio do jam serca.
Układ przewodzący serca
Układ przewodzący serca tworzą wyspecjalizowane komórki mięśnia sercowego, ułożone w węzły i pęczki. Opisuje się tu jego położenie, a sposób powstawania i szerzenia się pobudzenia należy do fizjologii.
Węzeł zatokowo-przedsionkowy leży w ścianie prawego przedsionka, tuż pod nasierdziem, przy ujściu żyły głównej górnej, w górnej części bruzdy granicznej. Ma kształt wydłużonego wrzeciona o długości około 1-2 cm. U większości ludzi zaopatruje go gałązka tętnicy wieńcowej prawej, a u pozostałych gałązka gałęzi okalającej tętnicy wieńcowej lewej.
Węzeł przedsionkowo-komorowy leży w dolnej części przegrody międzyprzedsionkowej, od strony prawego przedsionka, pod wsierdziem. Znajduje się nad przyczepem płatka przegrodowego zastawki trójdzielnej i przed ujściem zatoki wieńcowej. Obszar ten, ograniczony ujściem zatoki wieńcowej, przyczepem płatka przegrodowego i ścięgnem biegnącym od zastawki żyły głównej dolnej, nazywa się trójkątem Kocha i służy jako punkt orientacyjny do lokalizacji węzła.
Z węzła przedsionkowo-komorowego wychodzi pęczek przedsionkowo-komorowy, nazywany pęczkiem Hisa. Przebija on szkielet serca w trójkącie włóknistym prawym i jest jedynym połączeniem mięśniowym przedsionków z komorami. Następnie biegnie wzdłuż dolnego brzegu części błoniastej przegrody międzykomorowej i na szczycie jej części mięśniowej dzieli się na dwie odnogi. Odnoga prawa biegnie po prawej stronie przegrody pod wsierdziem, a jej część przechodzi przez beleczkę przegrodowo-brzeżną do podstawy przedniego mięśnia brodawkowatego prawej komory. Odnoga lewa przebija przegrodę na stronę lewej komory i dzieli się na wiązkę przednią i tylną, biegnące w kierunku odpowiednich mięśni brodawkowatych.
Końcowe rozgałęzienia obu odnóg tworzą sieć włókien Purkinjego. Leżą one pod wsierdziem obu komór, zwłaszcza w okolicy koniuszka i mięśni brodawkowatych, i wnikają w głąb mięśnia komór. Rozgałęzienia te biegną od przegrody w kierunku koniuszka, a następnie ku górze wzdłuż ścian bocznych komór w stronę ich podstawy.
Odcinki aorty
Aorta jest największą tętnicą ciała. Na początku ma średnicę około 2,5-3 cm, a w miarę oddawania gałęzi stopniowo się zwęża. Wychodzi z lewej komory przez ujście aorty, zamknięte zastawką aortalną, i biegnie do jamy brzusznej, gdzie kończy się podziałem na tętnice biodrowe wspólne. Wyróżnia się w niej trzy odcinki: aortę wstępującą, łuk aorty i aortę zstępującą, którą z kolei dzieli się na część piersiową i część brzuszną.
Aorta wstępująca ma około 5 cm długości i leży w całości wewnątrz osierdzia. Zaczyna się za lewą połową mostka na wysokości trzeciej przestrzeni międzyżebrowej i biegnie ku górze, ku przodowi i w prawo, do wysokości drugiej prawej chrząstki żebrowej. Jej początkowy, poszerzony odcinek nazywa się opuszką aorty i zawiera trzy zatoki aorty położone za płatkami zastawki. Jedynymi gałęziami aorty wstępującej są tętnice wieńcowa prawa i lewa.
Łuk aorty zaczyna się na wysokości drugiej prawej chrząstki żebrowej, leży już poza osierdziem, w śródpiersiu górnym, i biegnie ku tyłowi oraz w lewo. Przechodzi nad lewym oskrzelem głównym i korzeniem lewego płuca, a na wysokości trzonu czwartego kręgu piersiowego, po lewej stronie kręgosłupa, przechodzi w aortę zstępującą. Najwyższy punkt łuku rzutuje się na środek rękojeści mostka. Z wypukłości łuku odchodzą trzy duże gałęzie zaopatrujące głowę, szyję i kończyny górne. Między odejściem lewej tętnicy podobojczykowej a miejscem przyczepu więzadła tętniczego aorta jest nieco węższa. Ten odcinek nazywa się cieśnią aorty i jest najczęstszym miejscem wrodzonego zwężenia aorty.
Część piersiowa aorty zstępującej ciągnie się od czwartego do dwunastego kręgu piersiowego i leży w śródpiersiu tylnym. Początkowo biegnie po lewej stronie trzonów kręgów, a ku dołowi stopniowo przesuwa się w kierunku linii pośrodkowej. Na wysokości dwunastego kręgu piersiowego przechodzi przez rozwór aortowy przepony, leżący za przyczepami przepony do kręgosłupa, i od tego miejsca nazywa się częścią brzuszną.
Część brzuszna aorty leży zaotrzewnowo, na przedniej i lewej powierzchni trzonów kręgów lędźwiowych. Na wysokości czwartego kręgu lędźwiowego dzieli się na tętnicę biodrową wspólną prawą i lewą. Rozwidlenie aorty rzutuje się na przednią ścianę brzucha nieco poniżej i na lewo od pępka, a u osób szczupłych w tej okolicy można wyczuć tętnienie aorty. Z miejsca rozwidlenia ku dołowi, po przedniej powierzchni kości krzyżowej, biegnie cienka tętnica krzyżowa pośrodkowa, stanowiąca szczątkowe przedłużenie aorty. Poszerzenie aorty brzusznej, czyli tętniak, najczęściej powstaje poniżej odejścia tętnic nerkowych i może być wyczuwalne jako tętniący opór w okolicy pępka.
Gałęzie łuku aorty
Z łuku aorty odchodzą zwykle trzy gałęzie, licząc od prawej do lewej: pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i tętnica podobojczykowa lewa. Wszystkie odchodzą od górnej, wypukłej powierzchni łuku i kierują się ku górze do nasady szyi.
Pień ramienno-głowowy jest pierwszą i największą gałęzią łuku aorty. Ma około 4-5 cm długości i biegnie ku górze i w prawo, krzyżując od przodu tchawicę. Za prawym stawem mostkowo-obojczykowym dzieli się na tętnicę szyjną wspólną prawą i tętnicę podobojczykową prawą. Przed pniem ramienno-głowowym, tuż za rękojeścią mostka, biegnie żyła ramienno-głowowa lewa. Z pnia ramienno-głowowego może czasem odchodzić niewielka tętnica tarczowa najniższa, biegnąca do dolnego bieguna tarczycy po przedniej powierzchni tchawicy.
Tętnica szyjna wspólna lewa odchodzi bezpośrednio z łuku aorty, na lewo od pnia ramienno-głowowego, i wstępuje wzdłuż lewej strony tchawicy do szyi. Tętnica podobojczykowa lewa jest trzecią, najbardziej na lewo i ku tyłowi położoną gałęzią łuku. Wstępuje do nasady szyi po lewej stronie tchawicy i przełyku, a następnie łukowato przechodzi nad szczytem lewego płuca.
Unaczynienie obu stron jest więc niesymetryczne. Po prawej stronie tętnica szyjna wspólna i tętnica podobojczykowa mają wspólny początek w pniu ramienno-głowowym, a po lewej stronie odchodzą osobno, bezpośrednio z łuku aorty. Z tego powodu prawa tętnica szyjna wspólna i prawa tętnica podobojczykowa są krótsze w odcinku śródpiersiowym niż lewe.
Układ gałęzi łuku bywa odmienny. Stosunkowo częsty jest wariant, w którym tętnica szyjna wspólna lewa odchodzi wspólnie z pniem ramienno-głowowym. Czasem tętnica kręgowa lewa odchodzi bezpośrednio z łuku, między tętnicą szyjną wspólną lewą a podobojczykową lewą. Rzadziej prawa tętnica podobojczykowa odchodzi jako ostatnia gałąź łuku, po lewej stronie, i przechodzi na prawo za przełykiem. Taki przebieg może uciskać przełyk od tyłu i utrudniać połykanie.
Gałęzie aorty piersiowej
Gałęzie części piersiowej aorty dzieli się na trzewne, zaopatrujące narządy śródpiersia, oraz ścienne, zaopatrujące ściany klatki piersiowej. Wszystkie są stosunkowo drobne w porównaniu z gałęziami łuku i aorty brzusznej.
Gałęzie trzewne to tętnice oskrzelowe, przełykowe, osierdziowe i śródpiersiowe. Tętnice oskrzelowe towarzyszą oskrzelom i zaopatrują ściany drzewa oskrzelowego oraz tkankę łączną płuc. Lewe tętnice oskrzelowe, zwykle dwie, odchodzą bezpośrednio z aorty piersiowej. Prawa tętnica oskrzelowa odchodzi najczęściej od trzeciej prawej tętnicy międzyżebrowej tylnej albo od wspólnego pnia z lewą tętnicą oskrzelową. Tętnice przełykowe, w liczbie czterech lub pięciu, odchodzą od przedniej powierzchni aorty i zaopatrują piersiowy odcinek przełyku.
Gałęzie ścienne to tętnice międzyżebrowe tylne, tętnice podżebrowe oraz tętnice przeponowe górne. Z aorty piersiowej odchodzi zwykle dziewięć par tętnic międzyżebrowych tylnych, biegnących do przestrzeni międzyżebrowych od trzeciej do jedenastej. Dwie najwyższe przestrzenie międzyżebrowe zaopatrują gałęzie pochodzące od tętnicy podobojczykowej. Ponieważ aorta leży po lewej stronie kręgosłupa, prawe tętnice międzyżebrowe tylne są dłuższe od lewych i przechodzą na prawą stronę przed trzonami kręgów, za przełykiem, przewodem piersiowym i żyłą nieparzystą.
W przestrzeni międzyżebrowej tętnica międzyżebrowa biegnie w bruździe żebra, wzdłuż dolnego brzegu żebra leżącego powyżej. Najwyżej w bruździe leży żyła międzyżebrowa, pod nią tętnica, a najniżej nerw międzyżebrowy. Przy górnym brzegu żebra leżącego niżej biegną jedynie drobne gałęzie pomocnicze. Poniżej dwunastego żebra biegną tętnice podżebrowe, ostatnia para gałęzi ściennych aorty piersiowej, a do górnej powierzchni tylnej części przepony dochodzą tętnice przeponowe górne.
Tętnice międzyżebrowe tylne oddają gałęzie rdzeniowe, wnikające przez otwory międzykręgowe do kanału kręgowego. Największa z tętnic zaopatrujących rdzeń kręgowy od tej strony to tętnica korzeniowa wielka, nazywana tętnicą Adamkiewicza. Odchodzi ona zwykle po lewej stronie, od jednej z dolnych tętnic międzyżebrowych tylnych lub od górnej tętnicy lędźwiowej, i zaopatruje dolną część rdzenia kręgowego. Jej uszkodzenie, na przykład podczas zabiegu na aorcie zstępującej, może prowadzić do niedokrwienia rdzenia i niedowładu kończyn dolnych.
Sąsiedztwo aorty
Aorta wstępująca leży w osierdziu, w środkowej części śródpiersia. Z przodu przykrywają ją początkowo pień płucny i prawe uszko, po prawej stronie biegnie żyła główna górna, a z tyłu leżą prawa tętnica płucna i lewy przedsionek. Między aortą wstępującą a pniem płucnym z przodu a przedsionkami z tyłu przebiega zatoka poprzeczna osierdzia.
Łuk aorty leży w śródpiersiu górnym, za rękojeścią mostka. Z przodu i z lewej strony pokrywają go opłucna i lewe płuco, a przed jego gałęziami biegnie żyła ramienno-głowowa lewa. Po prawej stronie łuku, przyśrodkowo od niego, leżą tchawica i przełyk. Pod wklęsłością łuku znajdują się rozwidlenie pnia płucnego, więzadło tętnicze i lewe oskrzele główne, które łuk aorty obejmuje od góry.
Część piersiowa aorty zstępującej leży w śródpiersiu tylnym. Z przodu sąsiaduje z korzeniem lewego płuca, osierdziem i lewym przedsionkiem, a z tyłu z trzonami kręgów piersiowych. W górnej części przełyk leży po prawej stronie aorty. Niżej przełyk przesuwa się przed aortę i przed przejściem przez przeponę znajduje się już przed nią i nieco na lewo. Po prawej stronie aorty piersiowej biegną żyła nieparzysta i przewód piersiowy, a po lewej stronie przylega do niej opłucna i lewe płuco.
Część brzuszna aorty leży zaotrzewnowo, na trzonach kręgów lędźwiowych. Po jej prawej stronie, równolegle do niej, biegnie żyła główna dolna. Z przodu aortę brzuszną krzyżują kolejno od góry trzustka z żyłą śledzionową, żyła nerkowa lewa i część pozioma dwunastnicy, a poniżej leży nasada krezki jelita cienkiego. Żyła nerkowa lewa i część pozioma dwunastnicy przechodzą w wąskim kącie między aortą a odchodzącą od niej ku przodowi tętnicą krezkową górną, dlatego mogą zostać między nimi uciśnięte.
Tętnica szyjna wspólna
Tętnice szyjne wspólne są głównymi tętnicami zaopatrującymi głowę i szyję. Prawa tętnica szyjna wspólna odchodzi od pnia ramienno-głowowego za prawym stawem mostkowo-obojczykowym i od początku leży na szyi. Lewa tętnica szyjna wspólna odchodzi bezpośrednio od łuku aorty, dlatego ma dodatkowy odcinek piersiowy, biegnący w śródpiersiu górnym, i jest dłuższa od prawej.
Na szyi tętnica szyjna wspólna wstępuje ku górze po bocznej stronie tchawicy i krtani, a niżej także przełyku i płatów tarczycy. Razem z żyłą szyjną wewnętrzną i nerwem błędnym leży w pochewce szyjnej, czyli rurowatej osłonce powięziowej. Tętnica leży w pochewce przyśrodkowo, żyła szyjna wewnętrzna bocznie od niej, a nerw błędny między nimi i ku tyłowi. W dolnej części szyi tętnicę przykrywa mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy, a w górnej części, w trójkącie tętnicy szyjnej, leży ona płycej, przykryta głównie skórą, tkanką podskórną i powięzią.
Tętnica szyjna wspólna zwykle nie oddaje na szyi żadnych gałęzi. Na wysokości górnego brzegu chrząstki tarczowatej, co odpowiada mniej więcej trzeciemu lub czwartemu kręgowi szyjnemu, dzieli się na tętnicę szyjną wewnętrzną i tętnicę szyjną zewnętrzną. Miejsce to nazywa się rozwidleniem tętnicy szyjnej i jest częstym miejscem powstawania blaszek miażdżycowych, które mogą zwężać początek tętnicy szyjnej wewnętrznej.
Końcowy odcinek tętnicy szyjnej wspólnej i początek tętnicy szyjnej wewnętrznej są lekko poszerzone. Poszerzenie to nazywa się zatoką tętnicy szyjnej. W kącie rozwidlenia, po jego tylnej stronie, leży drobne ciałko nazywane kłębkiem szyjnym. Tętno tętnicy szyjnej wspólnej wyczuwa się przy przednim brzegu mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, na wysokości chrząstki tarczowatej. W tym miejscu tętnicę można docisnąć do guzka przedniego wyrostka poprzecznego szóstego kręgu szyjnego, nazywanego guzkiem tętnicy szyjnej.
Tętnica szyjna zewnętrzna
Tętnica szyjna zewnętrzna zaopatruje szyję, twarz, skórę owłosioną głowy, jamę ustną i nosową oraz dużą część opony twardej. Na początku leży przyśrodkowo i nieco do przodu od tętnicy szyjnej wewnętrznej, a w miarę wstępowania przesuwa się bocznie. Wnika w śliniankę przyuszną i za szyjką żuchwy dzieli się na dwie gałęzie końcowe: tętnicę skroniową powierzchowną i tętnicę szczękową. W odróżnieniu od tętnicy szyjnej wewnętrznej już na szyi oddaje liczne gałęzie.
Gałęzie przednie to tętnica tarczowa górna, tętnica językowa i tętnica twarzowa. Tętnica tarczowa górna jest zwykle pierwszą gałęzią tętnicy szyjnej zewnętrznej. Biegnie ku dołowi do górnego bieguna płata tarczycy i oddaje tętnicę krtaniową górną do krtani. Tętnica językowa odchodzi na wysokości rogów większych kości gnykowej i biegnie do języka i dna jamy ustnej. Tętnica twarzowa przechodzi pod żuchwą, owija się wokół jej dolnego brzegu tuż przed przyczepem mięśnia żwacza i wchodzi na twarz. W tym miejscu wyczuwa się jej tętno. Na twarzy biegnie krętym przebiegiem obok kąta ust i bocznej strony nosa ku przyśrodkowemu kątowi oka, gdzie kończy się jako tętnica kątowa.
Gałąź przyśrodkowa to tętnica gardłowa wstępująca, najmniejsza gałąź, biegnąca w górę po bocznej ścianie gardła. Gałęzie tylne to tętnica potyliczna, zaopatrująca tylną część skóry owłosionej głowy, oraz tętnica uszna tylna, biegnąca za małżowiną uszną.
Tętnica skroniowa powierzchowna jest gałęzią końcową, która wychodzi ze ślinianki przyusznej, krzyżuje od góry łuk jarzmowy przed małżowiną uszną i dzieli się na gałąź czołową i ciemieniową. Jej tętno wyczuwa się tuż przed skrawkiem małżowiny usznej, nad łukiem jarzmowym. Tętnica szczękowa jest drugą, większą gałęzią końcową. Biegnie do przodu za szyjką żuchwy w głąb dołu podskroniowego i zaopatruje zęby, mięśnie żucia, podniebienie i jamę nosową. Jedną z jej najważniejszych gałęzi jest tętnica oponowa środkowa, która wchodzi do jamy czaszki przez otwór kolcowy i biegnie po wewnętrznej powierzchni kości skroniowej i ciemieniowej. W okolicy styku kości czołowej, ciemieniowej, skroniowej i skrzydła większego kości klinowej kość jest cienka, a tętnica leży tuż pod nią. Złamanie w tym miejscu może uszkodzić tętnicę oponową środkową i spowodować krwiak nadtwardówkowy.
Tętnica szyjna wewnętrzna
Tętnica szyjna wewnętrzna zaopatruje większą część mózgowia oraz narząd wzroku. Na szyi nie oddaje żadnych gałęzi, co pozwala odróżnić ją od tętnicy szyjnej zewnętrznej. Od rozwidlenia wstępuje ku podstawie czaszki, leżąc początkowo bocznie i ku tyłowi od tętnicy szyjnej zewnętrznej, a następnie głębiej od niej.
Do czaszki tętnica szyjna wewnętrzna wchodzi przez kanał tętnicy szyjnej w części skalistej kości skroniowej. Po wyjściu z kanału przechodzi przez zatokę jamistą, położoną po bocznej stronie trzonu kości klinowej. Jest jedyną tętnicą, która biegnie przez światło zatoki żylnej. W zatoce i tuż po jej opuszczeniu tętnica tworzy charakterystyczne esowate zagięcie, nazywane syfonem tętnicy szyjnej.
Po wyjściu z zatoki jamistej tętnica szyjna wewnętrzna oddaje tętnicę oczną. Biegnie ona do oczodołu przez kanał wzrokowy razem z nerwem wzrokowym i zaopatruje gałkę oczną, w tym przez swoją gałąź, tętnicę środkową siatkówki, samą siatkówkę. Nagłe zamknięcie tętnicy ocznej lub tętnicy środkowej siatkówki powoduje nagłą, bezbolesną utratę widzenia w jednym oku. Następnie tętnica szyjna wewnętrzna oddaje tętnicę łączącą tylną i tętnicę naczyniówkową przednią, po czym dzieli się na dwie gałęzie końcowe: tętnicę przednią mózgu i tętnicę środkową mózgu.
Tętnica środkowa mózgu jest największą gałęzią końcową i stanowi bezpośrednie przedłużenie tętnicy szyjnej wewnętrznej. Biegnie w bruździe bocznej mózgu i zaopatruje większą część bocznej powierzchni półkuli, w tym okolice kory odpowiadające za ruch i czucie twarzy oraz kończyny górnej, a w półkuli dominującej także ośrodki mowy. Jej niedrożność powoduje po przeciwnej stronie ciała niedowład z przewagą kończyny górnej i twarzy, a przy zajęciu półkuli dominującej także zaburzenia mowy. Tętnica przednia mózgu biegnie do przodu i przyśrodkowo, a następnie w szczelinie podłużnej mózgu nad ciałem modzelowatym. Zaopatruje przyśrodkową powierzchnię płata czołowego i ciemieniowego, w tym okolice kory odpowiadające za kończynę dolną. Jej niedrożność powoduje niedowład z przewagą przeciwnej kończyny dolnej.
Tętnice kręgowe i podstawna
Tętnica kręgowa jest zwykle pierwszą gałęzią tętnicy podobojczykowej. Wstępuje ku górze i przechodzi przez otwory w wyrostkach poprzecznych kręgów szyjnych, zwykle od szóstego do pierwszego. Po wyjściu z otworu w wyrostku poprzecznym kręgu szczytowego owija się ku tyłowi wokół jego masy bocznej, a następnie przez otwór wielki kości potylicznej wchodzi do jamy czaszki.
W jamie czaszki obie tętnice kręgowe biegną po przedniej i bocznej powierzchni rdzenia przedłużonego i zbliżają się do siebie. Oddają tu gałęzie do rdzenia kręgowego oraz tętnicę dolną tylną móżdżku, która jest największą gałęzią tętnicy kręgowej i zaopatruje dolną powierzchnię móżdżku oraz boczną część rdzenia przedłużonego. Od obu tętnic kręgowych odchodzą gałązki, które łączą się w jedną tętnicę rdzeniową przednią, biegnącą w dół wzdłuż przedniej powierzchni rdzenia kręgowego.
Na granicy rdzenia przedłużonego i mostu obie tętnice kręgowe łączą się w jedną, nieparzystą tętnicę podstawną. Biegnie ona w pośrodkowej bruździe na przedniej powierzchni mostu i oddaje tętnice dolne przednie móżdżku, tętnice błędnika, liczne drobne gałęzie do mostu oraz tętnice górne móżdżku. Na górnym brzegu mostu tętnica podstawna dzieli się na dwie tętnice tylne mózgu.
Tętnice tylne mózgu okrążają śródmózgowie i biegną do tyłu na dolną i przyśrodkową powierzchnię płata skroniowego oraz do płata potylicznego. Zaopatrują między innymi korę wzrokową w płacie potylicznym, dlatego ich niedrożność powoduje ubytek połowy pola widzenia po stronie przeciwnej. Tętnice kręgowe, tętnica podstawna i ich gałęzie tworzą razem układ kręgowo-podstawny, który zaopatruje pień mózgu, móżdżek, ucho wewnętrzne i tylne części półkul mózgu. Niedokrwienie w tym układzie objawia się typowo zawrotami głowy, zaburzeniami równowagi i widzenia.
Koło tętnicze mózgu
Koło tętnicze mózgu, nazywane kołem Willisa, to pierścień połączeń tętniczych na podstawie mózgu. Leży w przestrzeni podpajęczynówkowej i otacza skrzyżowanie wzrokowe, lejek przysadki oraz ciała suteczkowate. Łączy ze sobą układ obu tętnic szyjnych wewnętrznych z układem kręgowo-podstawnym oraz prawą i lewą stronę mózgowia.
Koło tętnicze tworzą, licząc od przodu, odcinki początkowe obu tętnic przednich mózgu połączone ze sobą krótką, nieparzystą tętnicą łączącą przednią, końcowe odcinki obu tętnic szyjnych wewnętrznych, dwie tętnice łączące tylne oraz odcinki początkowe obu tętnic tylnych mózgu. Tętnica łącząca tylna łączy po każdej stronie tętnicę szyjną wewnętrzną z tętnicą tylną mózgu. Tętnica środkowa mózgu, choć odchodzi z tętnicy szyjnej wewnętrznej w bezpośrednim sąsiedztwie koła, nie wchodzi w jego skład.
Dzięki połączeniom w obrębie koła, przy powolnym zwężaniu się jednej z doprowadzających tętnic, krew może docierać do zagrożonego obszaru z innych naczyń. Budowa koła jest jednak bardzo zmienna. Tylko u części ludzi jest ono kompletne i symetryczne, a często któraś z tętnic łączących jest bardzo cienka lub nieobecna.
W miejscach rozgałęzień tętnic koła tętniczego mogą powstawać workowate tętniaki. Najczęściej dotyczą one tętnicy łączącej przedniej, a w dalszej kolejności miejsca odejścia tętnicy łączącej tylnej od tętnicy szyjnej wewnętrznej oraz rozgałęzień tętnicy środkowej mózgu. Pęknięcie takiego tętniaka powoduje krwotok do przestrzeni podpajęczynówkowej. Tętniak tętnicy łączącej tylnej może uciskać sąsiedni nerw okoruchowy, co objawia się opadaniem powieki i poszerzeniem źrenicy po tej samej stronie.
Pień trzewny
Gałęzie aorty brzusznej dzieli się na trzewne nieparzyste, trzewne parzyste, ścienne i końcowe. Trzewne nieparzyste odchodzą od przedniej powierzchni aorty i są to pień trzewny, tętnica krezkowa górna i tętnica krezkowa dolna. Trzewne parzyste to tętnice nadnerczowe środkowe, nerkowe oraz jądrowe lub jajnikowe. Do gałęzi ściennych należą tętnice przeponowe dolne, tętnice lędźwiowe i tętnica krzyżowa pośrodkowa, a gałęziami końcowymi są tętnice biodrowe wspólne.
Pień trzewny jest pierwszą nieparzystą gałęzią aorty brzusznej. Odchodzi od jej przedniej powierzchni tuż po przejściu aorty przez rozwór aortowy przepony, na wysokości dwunastego kręgu piersiowego. Jest krótki, ma około 1-2 cm długości, i leży nad górnym brzegiem trzustki, za torbą sieciową. Dzieli się na trzy gałęzie: tętnicę żołądkową lewą, tętnicę śledzionową i tętnicę wątrobową wspólną. Zaopatruje dolny odcinek przełyku, żołądek, początkową część dwunastnicy, wątrobę, pęcherzyk żółciowy, część trzustki i śledzionę.
Tętnica żołądkowa lewa jest najmniejszą z trzech gałęzi pnia trzewnego. Biegnie ku górze i w lewo do wpustu żołądka, oddaje gałęzie przełykowe do brzusznego odcinka przełyku, a następnie zawraca i biegnie wzdłuż krzywizny mniejszej żołądka między blaszkami sieci mniejszej. Na krzywiźnie mniejszej łączy się z tętnicą żołądkową prawą.
Tętnica śledzionowa jest największą gałęzią pnia trzewnego i ma wyraźnie kręty przebieg. Biegnie w lewo wzdłuż górnego brzegu trzustki, za żołądkiem, i dochodzi do wnęki śledziony. Po drodze oddaje liczne gałęzie trzustkowe, a w pobliżu śledziony tętnice żołądkowe krótkie, zaopatrujące dno żołądka, oraz tętnicę żołądkowo-sieciową lewą, biegnącą wzdłuż krzywizny większej żołądka.
Tętnica wątrobowa wspólna biegnie w prawo wzdłuż górnego brzegu trzustki i dzieli się na tętnicę wątrobową właściwą oraz tętnicę żołądkowo-dwunastniczą. Tętnica wątrobowa właściwa wstępuje do wnęki wątroby w więzadle wątrobowo-dwunastniczym. Leży w nim na lewo od przewodu żółciowego wspólnego i przed żyłą wrotną. Oddaje tętnicę żołądkową prawą do krzywizny mniejszej żołądka i przy wnęce wątroby dzieli się na gałąź prawą i lewą. Od gałęzi prawej odchodzi zwykle tętnica pęcherzykowa, zaopatrująca pęcherzyk żółciowy. Tętnica żołądkowo-dwunastnicza schodzi za górną częścią dwunastnicy i dzieli się na tętnicę żołądkowo-sieciową prawą, biegnącą wzdłuż krzywizny większej żołądka, oraz tętnice trzustkowo-dwunastnicze górne.
W efekcie żołądek ma dwa łuki tętnicze. Wzdłuż krzywizny mniejszej biegnie łuk utworzony przez tętnicę żołądkową lewą i prawą, a wzdłuż krzywizny większej łuk utworzony przez tętnicę żołądkowo-sieciową lewą i prawą. Dno żołądka zaopatrują dodatkowo tętnice żołądkowe krótkie od tętnicy śledzionowej.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Tętnica krezkowa górna odchodzi od przedniej powierzchni aorty około 1 cm poniżej pnia trzewnego, na wysokości pierwszego kręgu lędźwiowego. Biegnie ku dołowi za szyjką trzustki, następnie przed wyrostkiem haczykowatym trzustki i przed częścią poziomą dwunastnicy, i wchodzi do nasady krezki jelita cienkiego. Po jej prawej stronie biegnie żyła krezkowa górna. Zaopatruje dwunastnicę poniżej ujścia przewodu żółciowego, całe jelito czcze i kręte, kątnicę z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicę wstępującą oraz mniej więcej dwie trzecie okrężnicy poprzecznej.
Pierwszymi gałęziami tętnicy krezkowej górnej są tętnice trzustkowo-dwunastnicze dolne, które łączą się z górnymi i tworzą wokół głowy trzustki łuki tętnicze. Z lewej strony tętnicy odchodzi kilkanaście tętnic jelita czczego i krętego. W krezce łączą się one ze sobą w łuki tętnicze, od których do ściany jelita biegną proste naczynia. Z prawej strony odchodzą tętnica krętniczo-okrężnicza, zaopatrująca końcowy odcinek jelita krętego, kątnicę i wyrostek robaczkowy, tętnica okrężnicza prawa, zaopatrująca okrężnicę wstępującą, oraz tętnica okrężnicza środkowa, biegnąca w krezce okrężnicy poprzecznej. Tętnica wyrostka robaczkowego jest gałęzią tętnicy krętniczo-okrężniczej i biegnie w krezce wyrostka.
Tętnica krezkowa dolna odchodzi od przedniej, nieco lewej powierzchni aorty na wysokości trzeciego kręgu lędźwiowego, około 3-4 cm powyżej rozwidlenia aorty. Biegnie ku dołowi i w lewo, zaotrzewnowo. Zaopatruje lewą część okrężnicy poprzecznej, okrężnicę zstępującą, okrężnicę esowatą i górną część odbytnicy. Jej gałęziami są tętnica okrężnicza lewa, kilka tętnic esiczych oraz tętnica odbytnicza górna, będąca jej przedłużeniem. Tętnica odbytnicza górna przechodzi nad lewymi naczyniami biodrowymi wspólnymi do miednicy i zaopatruje górną część odbytnicy.
Gałęzie okrężnicze obu tętnic krezkowych łączą się ze sobą wzdłuż wewnętrznego brzegu okrężnicy, tworząc ciągłe naczynie nazywane tętnicą brzeżną okrężnicy. Dzięki niej obszary zaopatrywane przez tętnicę krezkową górną i dolną są połączone. Najsłabsze połączenia występują w okolicy zgięcia lewego okrężnicy, na granicy obu obszarów unaczynienia.
Gałęzie parzyste aorty brzusznej
Tętnice przeponowe dolne są pierwszymi parzystymi gałęziami aorty brzusznej. Odchodzą tuż pod przeponą i biegną do jej dolnej powierzchni, oddając po drodze tętnice nadnerczowe górne. Tętnice nadnerczowe środkowe odchodzą bezpośrednio od bocznych powierzchni aorty na wysokości pierwszego kręgu lędźwiowego. Każde nadnercze ma więc trzy źródła zaopatrzenia: tętnicę nadnerczową górną od tętnicy przeponowej dolnej, środkową od aorty i dolną od tętnicy nerkowej.
Tętnice nerkowe odchodzą od bocznych powierzchni aorty tuż poniżej tętnicy krezkowej górnej, na wysokości pierwszego lub drugiego kręgu lędźwiowego. Prawa tętnica nerkowa jest dłuższa, ponieważ aorta leży na lewo od linii pośrodkowej, i biegnie do prawej nerki za żyłą główną dolną. Lewa tętnica nerkowa jest krótsza. We wnęce nerki tętnica nerkowa leży między żyłą nerkową położoną z przodu a miedniczką nerkową położoną z tyłu. Przed wnęką tętnica dzieli się zwykle na gałęzie przednią i tylną, a te na tętnice segmentowe. U około jednej czwartej ludzi występują dodatkowe tętnice nerkowe, odchodzące od aorty powyżej lub poniżej tętnicy głównej i wnikające do nerki poza wnęką, najczęściej w okolicy jej bieguna.
Tętnice jądrowe u mężczyzn i jajnikowe u kobiet są długimi, cienkimi naczyniami, które odchodzą od przedniej powierzchni aorty nieco poniżej tętnic nerkowych, na wysokości drugiego kręgu lędźwiowego. Biegną zaotrzewnowo ku dołowi i bocznie, krzyżując od przodu moczowód. Tętnica jądrowa dochodzi do pierścienia głębokiego kanału pachwinowego, przechodzi przez kanał pachwinowy w powrózku nasiennym i dochodzi do jądra w mosznie. Tętnica jajnikowa przechodzi do miednicy mniejszej w więzadle wieszadłowym jajnika i dochodzi do jajnika.
Tętnice lędźwiowe to zwykle cztery pary gałęzi ściennych, odchodzących od tylnej powierzchni aorty na wysokości czterech górnych kręgów lędźwiowych. Biegną bocznie po trzonach kręgów i zaopatrują tylną i boczną ścianę brzucha, mięśnie grzbietu oraz zawartość kanału kręgowego.
Tętnice biodrowe
Tętnice biodrowe wspólne powstają z rozwidlenia aorty na wysokości czwartego kręgu lędźwiowego. Każda ma około 4 cm długości i biegnie ku dołowi i bocznie. Przed stawem krzyżowo-biodrowym dzieli się na tętnicę biodrową zewnętrzną i tętnicę biodrową wewnętrzną. Miejsce podziału krzyżuje od przodu moczowód, który w tym miejscu wchodzi do miednicy mniejszej.
Tętnica biodrowa zewnętrzna biegnie wzdłuż przyśrodkowego brzegu mięśnia lędźwiowego większego ku więzadłu pachwinowemu. Jej gałęziami są tętnica nabrzuszna dolna i tętnica okalająca biodro głęboka. Tętnica nabrzuszna dolna wstępuje w tylnej ścianie pochewki mięśnia prostego brzucha i łączy się z tętnicą nabrzuszną górną, będącą przedłużeniem tętnicy piersiowej wewnętrznej. Tworzy to połączenie między tętnicą podobojczykową a tętnicą biodrową zewnętrzną. Tętnica biodrowa zewnętrzna przechodzi pod więzadłem pachwinowym, w jego przyśrodkowej części, i od tego miejsca nazywa się tętnicą udową.
Tętnica biodrowa wewnętrzna zstępuje do miednicy mniejszej i zaopatruje ściany i narządy miednicy, pośladki oraz krocze. Zwykle dzieli się na pień przedni i pień tylny. Gałęzie ścienne to tętnica biodrowo-lędźwiowa, tętnice krzyżowe boczne, tętnica pośladkowa górna, tętnica pośladkowa dolna i tętnica zasłonowa. Tętnica pośladkowa górna jest największą gałęzią tętnicy biodrowej wewnętrznej i opuszcza miednicę powyżej mięśnia gruszkowatego. Tętnica pośladkowa dolna wychodzi z miednicy poniżej tego mięśnia. Tętnica zasłonowa biegnie po bocznej ścianie miednicy do kanału zasłonowego i przez niego przechodzi do przyśrodkowej części uda.
Gałęzie trzewne tętnicy biodrowej wewnętrznej to tętnica pępkowa, która w początkowym odcinku oddaje tętnice pęcherzowe górne, a dalej jest zarośnięta i tworzy więzadło pępkowe przyśrodkowe, oraz tętnica pęcherzowa dolna, tętnica odbytnicza środkowa i tętnica sromowa wewnętrzna. U kobiet dochodzą tętnica maciczna i tętnica pochwowa. Tętnica maciczna biegnie w podstawie więzadła szerokiego macicy do szyjki macicy i około 2 cm bocznie od niej przechodzi nad moczowodem. Tętnica sromowa wewnętrzna opuszcza miednicę poniżej mięśnia gruszkowatego, okrąża kolec kulszowy i wraca do dołu kulszowo-odbytniczego. Zaopatruje krocze, zewnętrzne narządy płciowe oraz dolną część kanału odbytu przez tętnicę odbytniczą dolną.
Odbytnica jest zatem zaopatrywana z trzech źródeł. Tętnica odbytnicza górna pochodzi od tętnicy krezkowej dolnej, tętnica odbytnicza środkowa od tętnicy biodrowej wewnętrznej, a tętnica odbytnicza dolna od tętnicy sromowej wewnętrznej.
Tętnica podobojczykowa
Tętnica podobojczykowa jest główną tętnicą kończyny górnej, a oddaje także ważne gałęzie do szyi, mózgowia i ściany klatki piersiowej. Prawa tętnica podobojczykowa odchodzi od pnia ramienno-głowowego za prawym stawem mostkowo-obojczykowym, a lewa bezpośrednio od łuku aorty. Obie biegną łukowato ku górze i bocznie nad szczytem opłucnej i płuca, przechodzą między mięśniami pochyłym przednim i środkowym, a następnie schodzą ku dołowi za obojczykiem. Na bocznym brzegu pierwszego żebra tętnica podobojczykowa przechodzi w tętnicę pachową.
Mięsień pochyły przedni, który krzyżuje tętnicę od przodu, dzieli ją na trzy odcinki. Odcinek pierwszy leży przyśrodkowo od tego mięśnia, drugi za nim, a trzeci bocznie od niego. Żyła podobojczykowa biegnie przed mięśniem pochyłym przednim, a więc jest od tętnicy oddzielona tym mięśniem i leży niżej oraz bardziej ku przodowi.
Z pierwszego odcinka odchodzą trzy gałęzie: tętnica kręgowa, tętnica piersiowa wewnętrzna i pień tarczowo-szyjny. Tętnica kręgowa jest zwykle pierwszą gałęzią i wstępuje do otworów w wyrostkach poprzecznych kręgów szyjnych. Tętnica piersiowa wewnętrzna odchodzi od dolnej powierzchni tętnicy podobojczykowej i schodzi za chrząstkami żebrowymi, około 1 cm bocznie od brzegu mostka. Oddaje tętnice międzyżebrowe przednie do górnych przestrzeni międzyżebrowych, a na wysokości szóstej przestrzeni dzieli się na tętnicę nabrzuszną górną i tętnicę mięśniowo-przeponową. Pień tarczowo-szyjny jest krótki i dzieli się na tętnicę tarczową dolną, biegnącą do tylnej powierzchni tarczycy, tętnicę poprzeczną szyi i tętnicę nadłopatkową.
Z drugiego odcinka, za mięśniem pochyłym przednim, odchodzi pień żebrowo-szyjny. Oddaje on tętnicę międzyżebrową najwyższą, zaopatrującą dwie pierwsze przestrzenie międzyżebrowe, oraz tętnicę szyjną głęboką do tylnej części szyi. Trzeci odcinek zwykle nie oddaje gałęzi, ale czasem odchodzi od niego tętnica grzbietowa łopatki.
Tętnica pachowa
Tętnica pachowa jest przedłużeniem tętnicy podobojczykowej. Zaczyna się na bocznym brzegu pierwszego żebra, biegnie przez dół pachowy i na dolnym brzegu mięśnia obłego większego przechodzi w tętnicę ramienną. W dole pachowym jest otoczona pęczkami splotu ramiennego, a żyła pachowa leży przyśrodkowo i nieco do przodu od niej.
Mięsień piersiowy mniejszy, który krzyżuje tętnicę od przodu, dzieli ją na trzy odcinki. Pierwszy odcinek leży powyżej tego mięśnia i oddaje jedną gałąź, tętnicę piersiową górną, do górnej części ściany klatki piersiowej. Drugi odcinek leży za mięśniem piersiowym mniejszym i oddaje dwie gałęzie: tętnicę piersiowo-barkową, która szybko dzieli się na gałęzie do okolicy barku i mięśni piersiowych, oraz tętnicę piersiową boczną, biegnącą wzdłuż bocznej ściany klatki piersiowej. U kobiet tętnica piersiowa boczna jest ważnym źródłem krwi dla gruczołu piersiowego.
Trzeci odcinek leży poniżej mięśnia piersiowego mniejszego i oddaje trzy gałęzie. Tętnica podłopatkowa jest największą gałęzią tętnicy pachowej. Biegnie wzdłuż bocznego brzegu łopatki i oddaje tętnicę okalającą łopatkę oraz tętnicę piersiowo-grzbietową. Tętnica okalająca ramię przednia i tętnica okalająca ramię tylna otaczają szyjkę chirurgiczną kości ramiennej i łączą się ze sobą, tworząc wokół niej pierścień naczyniowy. Tętnica okalająca ramię tylna jest większa i przechodzi ku tyłowi razem z nerwem pachowym przez otwór czworoboczny.
Wokół łopatki gałęzie tętnicy podobojczykowej, czyli tętnica nadłopatkowa i tętnica grzbietowa łopatki, łączą się z tętnicą okalającą łopatkę, pochodzącą od tętnicy pachowej. Te połączenia tworzą krążenie oboczne, dzięki któremu krew może ominąć zamknięty odcinek tętnicy pachowej, jeśli znajduje się on powyżej odejścia tętnicy podłopatkowej.
Tętnica ramienna
Tętnica ramienna jest przedłużeniem tętnicy pachowej. Zaczyna się na dolnym brzegu mięśnia obłego większego i biegnie wzdłuż przyśrodkowej strony ramienia, w bruździe przyśrodkowej mięśnia dwugłowego ramienia. W tym odcinku leży płytko, przykryta jedynie skórą i powięzią, i towarzyszą jej dwie żyły ramienne. Na ramieniu krzyżuje ją od przodu nerw pośrodkowy, który w górnej części ramienia leży bocznie od tętnicy, a w dolnej przyśrodkowo.
Najważniejszą gałęzią tętnicy ramiennej jest tętnica ramienna głęboka. Odchodzi ona w górnej części ramienia i biegnie ku tyłowi wraz z nerwem promieniowym w bruździe nerwu promieniowego na tylnej powierzchni trzonu kości ramiennej. Zaopatruje tylną grupę mięśni ramienia. Niżej tętnica ramienna oddaje tętnicę poboczną łokciową górną i tętnicę poboczną łokciową dolną. Gałęzie te, razem z gałęziami wstecznymi tętnic przedramienia, tworzą wokół stawu łokciowego sieć stawową łokcia.
W dolnej części ramienia tętnica ramienna przesuwa się ku przodowi i wchodzi do dołu łokciowego. Leży w nim przyśrodkowo od ścięgna mięśnia dwugłowego ramienia, a przyśrodkowo od niej biegnie nerw pośrodkowy. Od powierzchownych żył dołu łokciowego, w tym od żyły pośrodkowej łokcia, oddziela ją rozcięgno mięśnia dwugłowego ramienia, które przebiega skośnie nad tętnicą. W dole łokciowym, przyśrodkowo od ścięgna mięśnia dwugłowego, wyczuwa się tętno tętnicy ramiennej.
Tuż poniżej zgięcia łokciowego, na wysokości szyjki kości promieniowej, tętnica ramienna dzieli się na dwie gałęzie końcowe: tętnicę promieniową i tętnicę łokciową. Czasem podział następuje znacznie wyżej, nawet w górnej części ramienia, i wtedy na ramieniu biegną obok siebie dwie tętnice.
Tętnice promieniowa i łokciowa
Tętnica promieniowa jest mniejszą z dwóch gałęzi końcowych tętnicy ramiennej, choć stanowi bardziej prostolinijne jej przedłużenie. Biegnie po bocznej stronie przedramienia, w górnej części przykryta mięśniem ramienno-promieniowym, a w dolnej leży płytko, przykryta tylko skórą i powięzią. Tuż nad nadgarstkiem leży bocznie od ścięgna mięśnia zginacza promieniowego nadgarstka, na przedniej powierzchni dolnego końca kości promieniowej. Jest to typowe miejsce badania tętna. W górnej części oddaje tętnicę wsteczną promieniową do sieci stawowej łokcia, a w pobliżu nadgarstka gałąź dłoniową powierzchowną.
Poniżej nadgarstka tętnica promieniowa skręca na grzbietową stronę ręki i przechodzi przez tabakierkę anatomiczną, czyli zagłębienie u podstawy kciuka widoczne przy jego wyprostowaniu. Następnie przechodzi przez pierwszą przestrzeń międzykostną śródręcza na stronę dłoniową i tworzy łuk dłoniowy głęboki. Przed utworzeniem łuku oddaje tętnicę główną kciuka.
Tętnica łokciowa jest większą gałęzią końcową tętnicy ramiennej. W górnej części przedramienia biegnie głęboko, pod mięśniami zginaczami, a następnie po przyśrodkowej stronie przedramienia ku nadgarstkowi. W pobliżu początku oddaje tętnice wsteczne łokciowe do sieci stawowej łokcia oraz tętnicę międzykostną wspólną. Ta krótka tętnica dzieli się na tętnicę międzykostną przednią i tylną, biegnące po obu stronach błony międzykostnej przedramienia.
Na nadgarstku tętnica łokciowa leży bocznie od kości grochowatej i przechodzi do ręki powyżej troczka zginaczy, a nie przez kanał nadgarstka. Po wejściu na dłoń oddaje gałąź dłoniową głęboką, a sama tworzy łuk dłoniowy powierzchowny.
Łuki dłoniowe
Na dłoni tętnice promieniowa i łokciowa łączą się ze sobą, tworząc dwa łuki tętnicze: powierzchowny i głęboki. Dzięki temu każda z nich może zaopatrywać rękę także wtedy, gdy druga jest niedrożna.
Łuk dłoniowy powierzchowny tworzy głównie tętnica łokciowa, a zamyka go gałąź dłoniowa powierzchowna tętnicy promieniowej. Leży bezpośrednio pod rozcięgnem dłoniowym, powierzchownie od ścięgien zginaczy, i jest położony bardziej dystalnie niż łuk głęboki, mniej więcej na wysokości linii przedłużającej dolny brzeg maksymalnie odwiedzionego kciuka. Od jego wypukłości odchodzą zwykle trzy tętnice dłoniowe palcowe wspólne, które przy podstawach palców dzielą się na tętnice palcowe właściwe. Tętnice palcowe właściwe biegną wzdłuż bocznych powierzchni palców, po dwie na każdy palec.
Łuk dłoniowy głęboki tworzy głównie tętnica promieniowa, a zamyka go gałąź dłoniowa głęboka tętnicy łokciowej. Leży głęboko, pod ścięgnami zginaczy, bezpośrednio na podstawach kości śródręcza, około 1 cm bliżej nadgarstka niż łuk powierzchowny. Od jego wypukłości odchodzą tętnice dłoniowe śródręcza, które łączą się z tętnicami dłoniowymi palcowymi wspólnymi z łuku powierzchownego.
Kciuk i promieniowa strona palca wskazującego są zaopatrywane głównie przez tętnicę główną kciuka, odchodzącą od tętnicy promieniowej tuż przed utworzeniem łuku głębokiego. Na grzbiecie ręki tętnice promieniowa i łokciowa tworzą dodatkowo sieć grzbietową nadgarstka, od której odchodzą tętnice grzbietowe śródręcza.
Tętnica udowa
Tętnica udowa jest przedłużeniem tętnicy biodrowej zewnętrznej. Zaczyna się pod więzadłem pachwinowym, w połowie odległości między kolcem biodrowym przednim górnym a spojeniem łonowym, i jest główną tętnicą kończyny dolnej. W górnej części uda leży płytko, w trójkącie udowym, przykryta jedynie skórą i powięzią. Tuż poniżej więzadła pachwinowego wyczuwa się jej tętno.
W trójkącie udowym tętnica udowa leży między nerwem udowym, położonym bocznie, a żyłą udową, położoną przyśrodkowo. Kolejność struktur od strony bocznej ku przyśrodkowej to nerw, tętnica i żyła, a jeszcze bardziej przyśrodkowo leży kanał udowy. Tętnica i żyła udowa są w górnym odcinku otoczone wspólną osłonką powięziową, nazywaną pochewką udową.
W pobliżu więzadła pachwinowego tętnica udowa oddaje kilka drobnych gałęzi powierzchownych: tętnicę nabrzuszną powierzchowną, tętnicę okalającą biodro powierzchowną i tętnice sromowe zewnętrzne. Około 3-5 cm poniżej więzadła pachwinowego odchodzi od niej największa gałąź, tętnica głęboka uda. Biegnie ona ku tyłowi i w dół, głębiej niż tętnica udowa, i zaopatruje większość mięśni uda. Oddaje tętnicę okalającą udo przyśrodkową i tętnicę okalającą udo boczną, które otaczają górny koniec kości udowej, oraz trzy lub cztery tętnice przeszywające, przebijające przyczepy mięśni przywodzicieli do tylnej grupy mięśni uda. Tętnica okalająca udo przyśrodkowa jest głównym źródłem krwi dla głowy i szyjki kości udowej.
W dolnej części trójkąta udowego tętnica udowa wchodzi do kanału przywodzicieli, biegnącego po przyśrodkowej stronie uda pod mięśniem krawieckim. Oddaje tu tętnicę zstępującą kolana, która dołącza do sieci stawowej kolana. Następnie przechodzi przez rozwór ścięgnisty w przyczepie mięśnia przywodziciela wielkiego na tylną stronę uda i od tego miejsca nazywa się tętnicą podkolanową.
Tętnica podkolanowa
Tętnica podkolanowa jest przedłużeniem tętnicy udowej. Zaczyna się na wysokości rozworu ścięgnistego mięśnia przywodziciela wielkiego, biegnie przez dół podkolanowy i kończy się na dolnym brzegu mięśnia podkolanowego podziałem na tętnicę piszczelową przednią i tętnicę piszczelową tylną.
Tętnica podkolanowa jest najgłębiej położoną strukturą dołu podkolanowego. Leży bezpośrednio na powierzchni podkolanowej kości udowej i na tylnej ścianie torebki stawu kolanowego. Od powierzchni ku głębi leżą w dole podkolanowym kolejno nerw piszczelowy, żyła podkolanowa i tętnica podkolanowa. Ze względu na to głębokie położenie tętno tętnicy podkolanowej wyczuwa się trudniej niż na innych tętnicach, najłatwiej przy lekko zgiętym kolanie, gdy powięź dołu podkolanowego jest rozluźniona.
Od tętnicy podkolanowej odchodzą tętnice łydkowe do mięśni łydki oraz pięć tętnic kolana: górna boczna, górna przyśrodkowa, środkowa, dolna boczna i dolna przyśrodkowa. Tętnice kolana, razem z tętnicą zstępującą kolana od tętnicy udowej i tętnicami wstecznymi piszczelowymi od tętnicy piszczelowej przedniej, tworzą wokół stawu kolanowego sieć stawową kolana. Tętnica środkowa kolana przebija torebkę stawową i zaopatruje więzadła krzyżowe.
Tętnice podudzia
Tętnica piszczelowa przednia jest mniejszą gałęzią końcową tętnicy podkolanowej. Zaraz po odejściu przechodzi przez otwór w górnej części błony międzykostnej podudzia na jego przednią stronę. Zstępuje po przedniej powierzchni błony międzykostnej między mięśniami przedniej grupy podudzia, a w dolnej części leży na przedniej powierzchni kości piszczelowej. Na przedniej stronie stawu skokowego, w połowie odległości między kostką przyśrodkową a boczną, przechodzi w tętnicę grzbietową stopy. Po drodze oddaje tętnice wsteczne piszczelowe do sieci stawowej kolana oraz tętnice kostkowe przednie do sieci wokół kostek.
Tętnica piszczelowa tylna jest większą gałęzią końcową tętnicy podkolanowej i stanowi jej bezpośrednie przedłużenie. Zstępuje w tylnej części podudzia między powierzchowną a głęboką warstwą mięśni łydki. W dolnej części staje się powierzchowna i przechodzi za kostką przyśrodkową, między nią a ścięgnem piętowym, pod troczkiem zginaczy. W tym miejscu wyczuwa się jej tętno. Pod troczkiem zginaczy tętnica piszczelowa tylna dzieli się na dwie gałęzie końcowe: tętnicę podeszwową przyśrodkową i tętnicę podeszwową boczną.
Tętnica strzałkowa jest największą gałęzią tętnicy piszczelowej tylnej. Odchodzi od niej około 2-3 cm poniżej jej początku i zstępuje wzdłuż przyśrodkowego brzegu kości strzałkowej, głęboko w tylnej grupie mięśni. Zaopatruje kość strzałkową, mięśnie bocznej i tylnej grupy podudzia, a jej końcowe gałęzie dochodzą do okolicy kostki bocznej i pięty. Mimo nazwy tętnica strzałkowa biegnie w tylnej części podudzia, a nie w przedziale bocznym, do którego wysyła jedynie gałęzie.
Tętnice stopy
Tętnica grzbietowa stopy jest przedłużeniem tętnicy piszczelowej przedniej. Zaczyna się przed stawem skokowym i biegnie ku przodowi po grzbiecie stopy, na kościach stępu, bocznie od ścięgna mięśnia prostownika długiego palucha. Jej tętno wyczuwa się na grzbiecie stopy, bocznie od tego ścięgna, w okolicy podstaw pierwszej i drugiej kości śródstopia. U części zdrowych ludzi tętnica ta jest słabo rozwinięta lub ma nietypowy przebieg i jej tętna nie udaje się wyczuć.
Tętnica grzbietowa stopy oddaje tętnice stępowe oraz tętnicę łukowatą. Tętnica łukowata biegnie bocznie na wysokości podstaw kości śródstopia i oddaje tętnice grzbietowe śródstopia, które przy podstawach palców dzielą się na tętnice grzbietowe palców. Na wysokości pierwszej przestrzeni międzykostnej tętnica grzbietowa stopy oddaje tętnicę podeszwową głęboką, która przechodzi między pierwszą a drugą kością śródstopia na podeszwę i łączy się z łukiem podeszwowym.
Tętnice podeszwowe są gałęziami końcowymi tętnicy piszczelowej tylnej. Tętnica podeszwowa przyśrodkowa jest mniejsza i biegnie wzdłuż przyśrodkowej strony podeszwy do palucha. Tętnica podeszwowa boczna jest większa. Biegnie skośnie ku bocznej stronie podeszwy, a następnie zawraca przyśrodkowo i na wysokości podstaw kości śródstopia tworzy łuk podeszwowy.
Łuk podeszwowy leży głęboko na podeszwie, na podstawach kości śródstopia. Tworzy go głównie tętnica podeszwowa boczna, a zamyka tętnica podeszwowa głęboka od tętnicy grzbietowej stopy. Od łuku odchodzą tętnice podeszwowe śródstopia, dzielące się na tętnice palcowe podeszwowe. W odróżnieniu od ręki, gdzie występują dwa łuki dłoniowe, na stopie wyraźnie wykształcony jest tylko jeden, głęboki łuk tętniczy.
Żyła główna górna i ramienno-głowowe
Krew z krążenia dużego wraca do prawego przedsionka trzema drogami: żyłą główną górną, żyłą główną dolną i zatoką wieńcową. Krew z płuc wraca do lewego przedsionka żyłami płucnymi. Żyły głębokie zwykle towarzyszą tętnicom i noszą te same nazwy, a żyły powierzchowne biegną niezależnie w tkance podskórnej. Zastawki żylne występują przede wszystkim w żyłach kończyn, natomiast żyły główne, żyły płucne i żyła wrotna są ich praktycznie pozbawione.
Żyła ramienno-głowowa powstaje po każdej stronie za stawem mostkowo-obojczykowym z połączenia żyły szyjnej wewnętrznej i żyły podobojczykowej. Miejsce tego połączenia nazywa się kątem żylnym. Do lewego kąta żylnego uchodzi przewód piersiowy, a do prawego przewód chłonny prawy, dlatego kąty żylne są miejscem, w którym chłonka wraca do krwi.
Obie żyły ramienno-głowowe różnią się długością i przebiegiem. Prawa jest krótka, ma około 2-3 cm, i biegnie niemal pionowo w dół. Lewa jest ponad dwa razy dłuższa i biegnie skośnie w prawo i w dół, tuż za rękojeścią mostka, przed gałęziami łuku aorty, czyli przed pniem ramienno-głowowym, lewą tętnicą szyjną wspólną i lewą tętnicą podobojczykową. Do żył ramienno-głowowych uchodzą między innymi żyły kręgowe, żyły piersiowe wewnętrzne i żyły tarczowe dolne.
Żyła główna górna powstaje z połączenia prawej i lewej żyły ramienno-głowowej, za dolnym brzegiem pierwszej prawej chrząstki żebrowej. Ma około 7 cm długości, nie ma zastawek i schodzi pionowo w dół wzdłuż prawego brzegu mostka. Górna połowa żyły leży poza osierdziem, a dolna wewnątrz niego. Uchodzi do górnej części prawego przedsionka na wysokości trzeciej prawej chrząstki żebrowej. Tuż przed wejściem do osierdzia uchodzi do niej od tyłu żyła nieparzysta. Żyła główna górna zbiera krew z głowy, szyi, kończyn górnych oraz, za pośrednictwem żyły nieparzystej, ze ścian klatki piersiowej.
Po prawej stronie żyły głównej górnej leżą opłucna śródpiersiowa i prawe płuco, po lewej stronie aorta wstępująca, a z tyłu prawe oskrzele główne i prawa tętnica płucna.
Żyła główna dolna
Żyła główna dolna jest największą żyłą ciała. Powstaje z połączenia prawej i lewej żyły biodrowej wspólnej na wysokości piątego kręgu lędźwiowego, po prawej stronie linii pośrodkowej i nieco poniżej rozwidlenia aorty. Wstępuje zaotrzewnowo po prawej stronie aorty, na trzonach kręgów lędźwiowych. Wyżej biegnie w głębokiej bruździe na tylnej powierzchni wątroby, a następnie przechodzi przez otwór żyły głównej w środku ścięgnistym przepony, na wysokości ósmego kręgu piersiowego. Po krótkim odcinku w klatce piersiowej uchodzi do dolnej części prawego przedsionka.
Dopływy żyły głównej dolnej dzieli się na ścienne i trzewne. Dopływami ściennymi są żyły lędźwiowe i żyły przeponowe dolne. Dopływami trzewnymi są żyły nerkowe, prawa żyła nadnerczowa, prawa żyła jądrowa lub jajnikowa oraz żyły wątrobowe. Do żyły głównej dolnej nie uchodzą bezpośrednio żyły z przewodu pokarmowego, trzustki i śledziony, ponieważ krew z tych narządów zbiera żyła wrotna i doprowadza ją najpierw do wątroby.
Żyły nerkowe leżą przed tętnicami nerkowymi. Lewa żyła nerkowa jest około trzy razy dłuższa od prawej, ponieważ musi przejść przed aortą, aby dotrzeć do żyły głównej dolnej leżącej po prawej stronie. Po lewej stronie żyły nadnerczowa i jądrowa lub jajnikowa nie uchodzą bezpośrednio do żyły głównej dolnej, lecz do lewej żyły nerkowej. Lewa żyła jądrowa uchodzi do lewej żyły nerkowej pod kątem prostym. Po prawej stronie obie te żyły uchodzą bezpośrednio do żyły głównej dolnej, pod kątem ostrym.
Żyły wątrobowe, zwykle trzy duże, prawa, środkowa i lewa, wychodzą z tylnej powierzchni wątroby i uchodzą do żyły głównej dolnej tuż poniżej przepony, w miejscu, gdzie żyła przylega do wątroby. Nie biegną one w więzadle wątrobowo-dwunastniczym, lecz opuszczają wątrobę bezpośrednio jej tylną powierzchnią.
Układ żył nieparzystych
Układ żył nieparzystych zbiera krew ze ścian klatki piersiowej i brzucha oraz z niektórych narządów śródpiersia. Tworzą go żyła nieparzysta, leżąca po prawej stronie, oraz żyła nieparzysta krótka i żyła nieparzysta krótka dodatkowa, leżące po lewej stronie kręgosłupa.
Żyła nieparzysta powstaje w jamie brzusznej z połączenia prawej żyły lędźwiowej wstępującej i prawej żyły podżebrowej. Przechodzi przez przeponę do śródpiersia tylnego i wstępuje po prawej stronie trzonów kręgów piersiowych, na prawo od aorty piersiowej i przewodu piersiowego. Na wysokości czwartego kręgu piersiowego zakręca ku przodowi, tworząc łuk żyły nieparzystej, który przechodzi nad prawym oskrzelem głównym, czyli nad korzeniem prawego płuca. Łuk uchodzi od tyłu do żyły głównej górnej tuż przed jej wejściem do osierdzia. Do żyły nieparzystej uchodzą prawe żyły międzyżebrowe tylne, żyły przełykowe, żyły oskrzelowe oraz obie żyły nieparzyste krótkie.
Żyła nieparzysta krótka powstaje po lewej stronie z lewej żyły lędźwiowej wstępującej i lewej żyły podżebrowej. Wstępuje po lewej stronie trzonów kręgów i zbiera krew z dolnych lewych żył międzyżebrowych tylnych. Na wysokości mniej więcej ósmego lub dziewiątego kręgu piersiowego przechodzi na prawą stronę, za aortą, przełykiem i przewodem piersiowym, i uchodzi do żyły nieparzystej. Żyła nieparzysta krótka dodatkowa zbiera krew z górnych lewych żył międzyżebrowych tylnych, zstępuje po lewej stronie kręgosłupa i przechodzi na prawo nieco wyżej, zwykle na wysokości siódmego lub ósmego kręgu piersiowego, uchodząc do żyły nieparzystej.
Ponieważ żyły lędźwiowe wstępujące łączą się z żyłami lędźwiowymi i biodrowymi wspólnymi, układ żył nieparzystych stanowi połączenie między dorzeczem żyły głównej dolnej a dorzeczem żyły głównej górnej. Przy niedrożności żyły głównej dolnej krew z dolnej części ciała może wracać do serca tą drogą okrężną.
Żyły płucne
Żyły płucne prowadzą krew utlenowaną z płuc do lewego przedsionka. Zwykle są cztery: prawa górna, prawa dolna, lewa górna i lewa dolna. Nie mają zastawek. Prawa żyła płucna górna zbiera krew z płata górnego i płata środkowego prawego płuca, a prawa dolna z płata dolnego. Po lewej stronie żyła górna zbiera krew z płata górnego, a dolna z płata dolnego. Liczba żył bywa zmienna, najczęściej dlatego, że obie lewe żyły płucne łączą się przed ujściem we wspólny pień.
Wewnątrz płuca żyły płucne biegną inaczej niż tętnice płucne. Gałęzie tętnicy płucnej towarzyszą oskrzelom i biegną w środku segmentów oskrzelowo-płucnych, natomiast żyły płucne biegną głównie między segmentami, na ich granicach.
W korzeniu płuca żyły płucne leżą najniżej i najbardziej ku przodowi. W prawym korzeniu najwyżej leży oskrzele główne, a przed nim i nieco niżej tętnica płucna. W lewym korzeniu najwyżej leży tętnica płucna, a oskrzele główne poniżej niej. Po obu stronach żyła płucna dolna jest najniżej położoną strukturą korzenia płuca.
Prawe żyły płucne przechodzą w drodze do lewego przedsionka za prawym przedsionkiem i żyłą główną górną. Wszystkie żyły płucne uchodzą do tylno-górnej części lewego przedsionka, która tworzy podstawę serca. Ujścia żył płucnych wraz z ujściem żyły głównej dolnej ograniczają zatokę skośną osierdzia.
Zatoki żylne opony twardej
Zatoki żylne opony twardej to kanały żylne leżące między blaszkami opony twardej. Nie mają zastawek, a ich ściany są sztywne, dlatego nie zapadają się. Zbierają krew z mózgowia, opon, kości czaszki i oczodołu, a przez ziarnistości pajęczynówki wnikające do ich światła także płyn mózgowo-rdzeniowy. Ostatecznie niemal cała krew z jamy czaszki odpływa przez zatoki do żył szyjnych wewnętrznych.
Zatoka strzałkowa górna biegnie w górnym, przyczepionym do sklepienia czaszki brzegu sierpa mózgu, od przodu ku tyłowi, w linii pośrodkowej. Właśnie do niej i do jej bocznych uwypukleń wnikają najliczniej ziarnistości pajęczynówki. Zatoka strzałkowa dolna jest znacznie mniejsza i biegnie w dolnym, wolnym brzegu sierpa mózgu, nad ciałem modzelowatym. Łączy się z żyłą wielką mózgu i razem tworzą zatokę prostą.
Zatoka prosta biegnie w miejscu połączenia sierpa mózgu z namiotem móżdżku i uchodzi ku tyłowi do zbiegu zatok. Zbieg zatok leży przy guzowatości potylicznej wewnętrznej i łączy zatokę strzałkową górną, zatokę prostą, zatokę potyliczną oraz obie zatoki poprzeczne.
Zatoki poprzeczne biegną ze zbiegu zatok bocznie, w przyczepie namiotu móżdżku do kości potylicznej. Na wysokości części skalistej kości skroniowej każda zatoka poprzeczna przechodzi w zatokę esowatą. Zatoka esowata biegnie esowato w bruździe na wewnętrznej powierzchni części sutkowej kości skroniowej, ku dołowi i przyśrodkowo, do otworu szyjnego, gdzie przechodzi w żyłę szyjną wewnętrzną. Zwykle zatoka strzałkowa górna przechodzi głównie w prawą zatokę poprzeczną, a zatoka prosta w lewą.
Zatoka jamista leży po bocznej stronie trzonu kości klinowej, po obu stronach przysadki. Przez jej światło przechodzi tętnica szyjna wewnętrzna, a w jej ścianie bocznej biegną nerwy zaopatrujące mięśnie gałki ocznej i czucie twarzy. Do zatoki jamistej uchodzą żyły oczne górna i dolna, a krew odpływa z niej zatokami skalistymi. Zatoka skalista górna biegnie po górnym brzegu części skalistej kości skroniowej do zatoki poprzecznej lub esowatej, a zatoka skalista dolna uchodzi do początkowego odcinka żyły szyjnej wewnętrznej. Obie zatoki jamiste łączą się ze sobą zatokami międzyjamistymi, biegnącymi przed i za przysadką.
Zatoki opony twardej łączą się z żyłami na zewnątrz czaszki przez żyły wypustowe, przechodzące przez drobne otwory w kościach czaszki, oraz z żyłami śródkościa. Krew może w nich płynąć w obu kierunkach, dlatego zakażenie powłok głowy może szerzyć się tą drogą do wnętrza czaszki.
Żyła szyjna wewnętrzna
Żyła szyjna wewnętrzna jest główną żyłą odprowadzającą krew z jamy czaszki, a także z głębokich części twarzy i szyi. Jest przedłużeniem zatoki esowatej. Zaczyna się w otworze szyjnym, gdzie tworzy poszerzenie nazywane opuszką górną żyły szyjnej wewnętrznej.
Od otworu szyjnego żyła zstępuje w pochewce szyjnej, najpierw bocznie od tętnicy szyjnej wewnętrznej, a niżej bocznie od tętnicy szyjnej wspólnej. Nerw błędny leży między żyłą a tętnicą i nieco ku tyłowi. Na większości przebiegu żyłę przykrywa mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. W dolnej części żyła ponownie się poszerza, tworząc opuszkę dolną, w której znajduje się para zastawek. Za mostkowym końcem obojczyka żyła szyjna wewnętrzna łączy się z żyłą podobojczykową w żyłę ramienno-głowową.
Prawa żyła szyjna wewnętrzna jest zwykle szersza od lewej, ponieważ przyjmuje większą część krwi z zatoki strzałkowej górnej. Biegnie ona w linii niemal prostej przez prawą żyłę ramienno-głowową do żyły głównej górnej i prawego przedsionka, co czyni ją najkrótszą drogą od szyi do serca.
Do żyły szyjnej wewnętrznej uchodzą zatoka skalista dolna, żyła twarzowa, żyła językowa, żyły gardłowe oraz żyła tarczowa górna i żyła tarczowa środkowa. Żyły tarczowe dolne nie uchodzą do żyły szyjnej wewnętrznej, lecz do żył ramienno-głowowych.
Żyły szyjne zewnętrzna i przednia
Żyła zażuchwowa powstaje w śliniance przyusznej z połączenia żyły skroniowej powierzchownej i żyły szczękowej. Zstępuje za gałęzią żuchwy i przy kącie żuchwy dzieli się na gałąź przednią, uchodzącą do żyły twarzowej, oraz gałąź tylną.
Żyła szyjna zewnętrzna powstaje na wysokości kąta żuchwy, tuż poniżej ślinianki przyusznej, z połączenia gałęzi tylnej żyły zażuchwowej i żyły usznej tylnej. Zstępuje skośnie ku dołowi i ku tyłowi po zewnętrznej powierzchni mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, pod cienkim mięśniem szerokim szyi, a więc bardzo powierzchownie. Tuż nad obojczykiem przebija powięź szyi i uchodzi do żyły podobojczykowej, rzadziej do kąta żylnego lub do żyły szyjnej wewnętrznej. Ze względu na płytkie położenie żyła szyjna zewnętrzna jest często widoczna przez skórę, zwłaszcza w pozycji leżącej.
Żyła szyjna przednia zaczyna się poniżej żuchwy, w okolicy podbródkowej, z drobnych żył powierzchownych. Zstępuje blisko linii pośrodkowej szyi, po jednej z każdej strony. Tuż nad wcięciem szyjnym mostka, w przestrzeni między blaszkami powięzi szyi, obie żyły szyjne przednie łączą się poprzecznym naczyniem nazywanym łukiem żylnym szyjnym. Następnie każda z nich skręca bocznie pod mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym i uchodzi do żyły szyjnej zewnętrznej lub bezpośrednio do żyły podobojczykowej.
Żyły twarzy i ich połączenia
Żyła twarzowa zaczyna się przy przyśrodkowym kącie oka jako żyła kątowa, powstająca z połączenia żyły nadbloczkowej i żyły nadoczodołowej. Biegnie skośnie w dół i ku tyłowi przez twarz, za tętnicą twarzową i mniej kręto niż ona, przechodzi przez dolny brzeg żuchwy przed przyczepem mięśnia żwacza i łączy się z gałęzią przednią żyły zażuchwowej. Uchodzi do żyły szyjnej wewnętrznej mniej więcej na wysokości kości gnykowej.
Żyły twarzy mają nieliczne i słabo rozwinięte zastawki, dlatego krew może w nich płynąć w obu kierunkach. Żyła kątowa łączy się z żyłą oczną górną, która uchodzi do zatoki jamistej. Żyła twarzowa łączy się także przez żyłę twarzową głęboką ze splotem skrzydłowym, położonym w dole podskroniowym, a ten z kolei z żyłą oczną dolną i zatoką jamistą. Obszar twarzy od kątów ust do nasady nosa nazywa się trójkątem niebezpiecznym twarzy, ponieważ zakażenie z tej okolicy może przez żyłę kątową i żyły oczne szerzyć się do zatoki jamistej.
Powstawanie i przebieg żyły wrotnej
Żyła wrotna zbiera krew z nieparzystych narządów jamy brzusznej: z przewodu pokarmowego od dolnej części przełyku do górnej części kanału odbytu, a także z trzustki, śledziony i pęcherzyka żółciowego. Doprowadza tę krew do wątroby, a nie bezpośrednio do serca. Krew z tych narządów przepływa więc kolejno przez dwie sieci naczyń włosowatych: najpierw w ścianie przewodu pokarmowego lub w danym narządzie, a następnie w zatokach wątroby. Z wątroby odpływa żyłami wątrobowymi do żyły głównej dolnej. Żyła wrotna dostarcza około trzech czwartych krwi dopływającej do wątroby, a resztę doprowadza tętnica wątrobowa właściwa.
Żyła wrotna powstaje za szyjką trzustki, na wysokości pierwszego lub drugiego kręgu lędźwiowego, z połączenia żyły krezkowej górnej i żyły śledzionowej. Ma około 7-8 cm długości i nie ma zastawek. Biegnie ku górze i w prawo, za górną częścią dwunastnicy, a następnie wchodzi w wolny prawy brzeg więzadła wątrobowo-dwunastniczego, będącego częścią sieci mniejszej. Za tym brzegiem leży otwór sieciowy, prowadzący do torby sieciowej, dlatego żyła wrotna tworzy przednie ograniczenie tego otworu.
W więzadle wątrobowo-dwunastniczym żyła wrotna leży najbardziej ku tyłowi. Przed nią, po prawej stronie, biegnie przewód żółciowy wspólny, a po lewej stronie tętnica wątrobowa właściwa. We wnęce wątroby żyła wrotna dzieli się na gałąź prawą i gałąź lewą, które dalej rozgałęziają się w wątrobie zgodnie z jej podziałem na segmenty.
Dopływy żyły wrotnej
Żyła krezkowa górna biegnie w nasadzie krezki jelita cienkiego po prawej stronie tętnicy krezkowej górnej. Zbiera krew z jelita cienkiego, kątnicy z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicy wstępującej i większej części okrężnicy poprzecznej, a także częściowo z żołądka i trzustki. Jej dopływy odpowiadają gałęziom tętnicy krezkowej górnej.
Żyła śledzionowa wychodzi z wnęki śledziony i biegnie w prawo za trzustką, w płytkiej bruździe na jej tylnej powierzchni, poniżej tętnicy śledzionowej i znacznie mniej kręto niż ona. Przyjmuje żyły żołądkowe krótkie z dna żołądka, żyłę żołądkowo-sieciową lewą, liczne drobne żyły trzustkowe oraz zwykle żyłę krezkową dolną.
Żyła krezkowa dolna zbiera krew z górnej części odbytnicy przez żyłę odbytniczą górną, a także z okrężnicy esowatej, okrężnicy zstępującej i lewej części okrężnicy poprzecznej. Wstępuje zaotrzewnowo po lewej stronie, bocznie od tętnicy krezkowej dolnej, i uchodzi najczęściej do żyły śledzionowej za trzustką, rzadziej do żyły krezkowej górnej lub do miejsca połączenia obu tych żył.
Bezpośrednio do żyły wrotnej uchodzi kilka mniejszych żył. Żyła żołądkowa lewa biegnie wzdłuż krzywizny mniejszej żołądka ku wpustowi i przyjmuje żyły przełykowe z dolnego odcinka przełyku, a następnie zawraca i uchodzi do żyły wrotnej. Żyła żołądkowa prawa również biegnie wzdłuż krzywizny mniejszej i uchodzi do żyły wrotnej. Żyły pęcherzykowe uchodzą do żyły wrotnej lub jej prawej gałęzi. Żyły przypępkowe biegną z okolicy pępka w więzadle obłym wątroby i uchodzą do lewej gałęzi żyły wrotnej.
Zespolenia wrotno-czcze
Zespolenia wrotno-czcze to miejsca, w których drobne żyły należące do dorzecza żyły wrotnej łączą się z żyłami uchodzącymi do żyły głównej górnej lub dolnej. W prawidłowych warunkach mają niewielkie znaczenie. Gdy przepływ krwi przez wątrobę jest utrudniony, krew z dorzecza wrotnego omija wątrobę tymi połączeniami, a biorące w nich udział żyły ulegają znacznemu poszerzeniu.
Pierwsze zespolenie leży w dolnym odcinku przełyku i we wpuście żołądka. Łączą się tu dopływy żyły żołądkowej lewej, należącej do dorzecza wrotnego, z żyłami przełykowymi, które uchodzą do żyły nieparzystej, a przez nią do żyły głównej górnej. Poszerzone żyły tej okolicy tworzą żylaki przełyku.
Drugie zespolenie leży w ścianie odbytnicy i kanału odbytu. Żyła odbytnicza górna odprowadza krew przez żyłę krezkową dolną do żyły wrotnej, natomiast żyły odbytnicze środkowa i dolna uchodzą do żyły biodrowej wewnętrznej, a przez nią do żyły głównej dolnej. Wszystkie te żyły łączą się ze sobą w splocie żylnym odbytnicy.
Trzecie zespolenie leży w okolicy pępka. Żyły przypępkowe, biegnące w więzadle obłym wątroby do lewej gałęzi żyły wrotnej, łączą się tu z żyłami powierzchownymi przedniej ściany brzucha. Żyły te odprowadzają krew ku dołowi, przez żyłę nabrzuszną powierzchowną do żyły udowej i dalej do żyły głównej dolnej, oraz ku górze, przez żyłę piersiowo-nabrzuszną do żyły pachowej i dalej do żyły głównej górnej. Poszerzone, promieniście rozchodzące się od pępka żyły powierzchowne nazywa się głową meduzy.
Czwarte zespolenie znajduje się w przestrzeni zaotrzewnowej. Drobne żyły narządów przylegających do tylnej ściany brzucha, takich jak okrężnica wstępująca i zstępująca, dwunastnica, trzustka oraz nagie pole wątroby, łączą się tu z żyłami lędźwiowymi, nerkowymi i przeponowymi, należącymi do dorzecza żyły głównej dolnej.
Sieć żylna grzbietu ręki
Żyły kończyny górnej dzieli się na powierzchowne i głębokie. Żyły powierzchowne biegną w tkance podskórnej niezależnie od tętnic i są często widoczne przez skórę. Żyły głębokie towarzyszą tętnicom, zwykle po dwie przy każdej tętnicy, i noszą ich nazwy. Oba układy łączą się licznymi żyłami przeszywającymi, a wszystkie żyły kończyny mają zastawki, liczniejsze w żyłach głębokich.
Żyły powierzchowne kończyny górnej zaczynają się na grzbiecie ręki. Żyły grzbietowe palców uchodzą do żył grzbietowych śródręcza, a te tworzą na grzbiecie ręki, na wysokości kości śródręcza, nieregularną sieć żylną grzbietu ręki. Sieć ta jest zwykle dobrze widoczna przez cienką skórę grzbietu ręki.
Na dłoni żyły powierzchowne są drobne i tworzą delikatną sieć żylną dłoniową. Większość krwi z dłoni i palców odpływa na grzbiet ręki, dzięki czemu ucisk dłoni podczas chwytania nie utrudnia odpływu żylnego.
Z bocznej, promieniowej części sieci żylnej grzbietu ręki, od strony kciuka, wychodzi żyła odpromieniowa. Z przyśrodkowej, łokciowej części sieci, od strony palca małego, wychodzi żyła odłokciowa. Te dwie żyły są głównymi żyłami powierzchownymi kończyny górnej.
Żyła odpromieniowa
Żyła odpromieniowa zaczyna się w bocznej części sieci żylnej grzbietu ręki i przechodzi przez okolicę tabakierki anatomicznej u podstawy kciuka. Następnie wstępuje po bocznej, promieniowej stronie przedramienia, stopniowo przechodząc z jego tylnej na przednią powierzchnię.
W dole łokciowym żyła odpromieniowa leży po stronie bocznej i oddaje żyłę pośrodkową łokcia, biegnącą skośnie ku żyle odłokciowej. Powyżej łokcia wstępuje po bocznej stronie ramienia, w bruździe bocznej mięśnia dwugłowego ramienia.
W górnej części ramienia żyła odpromieniowa wchodzi do bruzdy naramienno-piersiowej, leżącej między mięśniem naramiennym a mięśniem piersiowym większym. Biegnie w niej ku górze do trójkąta położonego tuż poniżej obojczyka, gdzie przebija powięź w głąb. Uchodzi do żyły pachowej, poniżej obojczyka.
W przeciwieństwie do żyły odłokciowej żyła odpromieniowa przez niemal cały przebieg pozostaje powierzchowna i przebija powięź dopiero tuż pod obojczykiem. Na ramieniu biegnie po stronie przeciwnej niż tętnica ramienna.
Żyła odłokciowa
Żyła odłokciowa zaczyna się w przyśrodkowej części sieci żylnej grzbietu ręki. Wstępuje po przyśrodkowej, łokciowej stronie przedramienia, początkowo na jego tylnej powierzchni, a w pobliżu łokcia przechodzi na przednią powierzchnię.
W dole łokciowym żyła odłokciowa leży po stronie przyśrodkowej, przed nadkłykciem przyśrodkowym kości ramiennej, i przyjmuje żyłę pośrodkową łokcia. Powyżej łokcia wstępuje w bruździe przyśrodkowej mięśnia dwugłowego ramienia.
Mniej więcej w połowie długości ramienia żyła odłokciowa przebija powięź ramienia i biegnie dalej głęboko, obok tętnicy ramiennej i żył ramiennych. Na dolnym brzegu mięśnia obłego większego łączy się z żyłami ramiennymi i tworzy żyłę pachową.
Żyła odłokciowa jest zwykle szersza od żyły odpromieniowej. Ponieważ przechodzi w żyłę pachową w linii prostej, stanowi główną drogę odpływu krwi z powierzchownych żył kończyny górnej.
Żyły dołu łokciowego
Żyła pośrodkowa łokcia łączy w dole łokciowym żyłę odpromieniową z żyłą odłokciową. Odchodzi od żyły odpromieniowej nieco poniżej zgięcia łokciowego i biegnie skośnie ku górze i przyśrodkowo do żyły odłokciowej. Jest zwykle najlepiej widoczną i najłatwiej dostępną żyłą dołu łokciowego.
Żyła pośrodkowa łokcia leży na rozcięgnie mięśnia dwugłowego ramienia. Rozcięgno to oddziela ją od położonych głębiej tętnicy ramiennej i nerwu pośrodkowego. Żyła pośrodkowa łokcia łączy się także z żyłami głębokimi przedramienia krótką żyłą przeszywającą, która przytwierdza ją do podłoża i sprawia, że mało się przesuwa.
Żyła pośrodkowa przedramienia zbiera krew z powierzchownej sieci żylnej dłoniowej i wstępuje pośrodku przedniej powierzchni przedramienia, między żyłą odpromieniową a odłokciową. W dole łokciowym uchodzi do żyły pośrodkowej łokcia albo do żyły odłokciowej.
Układ żył dołu łokciowego jest bardzo zmienny. Najczęściej występuje jedna skośna żyła pośrodkowa łokcia. U części osób żyła pośrodkowa przedramienia dzieli się w dole łokciowym na dwie gałęzie: żyłę pośrodkową odpromieniową, uchodzącą do żyły odpromieniowej, i żyłę pośrodkową odłokciową, uchodzącą do żyły odłokciowej. Żyły te układają się wtedy w kształt litery M.
Żyły głębokie kończyny górnej
Żyły głębokie ręki tworzą łuki żylne dłoniowe, powierzchowny i głęboki, towarzyszące łukom tętniczym. Z łuków wychodzą żyły promieniowe i żyły łokciowe, które biegną parami wzdłuż tętnic promieniowej i łokciowej. W dole łokciowym łączą się one w żyły ramienne, biegnące po obu stronach tętnicy ramiennej.
Żyła pachowa powstaje na dolnym brzegu mięśnia obłego większego z połączenia żył ramiennych z żyłą odłokciową. Biegnie przez dół pachowy przyśrodkowo i nieco do przodu od tętnicy pachowej. Przyjmuje żyły towarzyszące gałęziom tętnicy pachowej oraz żyłę odpromieniową. Do żyły pachowej uchodzi też żyła piersiowo-nabrzuszna, zbierająca krew z bocznej ściany klatki piersiowej i brzucha. Na bocznym brzegu pierwszego żebra żyła pachowa przechodzi w żyłę podobojczykową.
Żyła podobojczykowa biegnie łukowato nad pierwszym żebrem, za obojczykiem. W odróżnieniu od tętnicy podobojczykowej, która przechodzi za mięśniem pochyłym przednim, żyła podobojczykowa biegnie przed tym mięśniem, niżej i bardziej ku przodowi od tętnicy. Przyjmuje zwykle żyłę szyjną zewnętrzną. Za stawem mostkowo-obojczykowym łączy się z żyłą szyjną wewnętrzną w żyłę ramienno-głowową.
Żyła podobojczykowa przylega od dołu do pierwszego żebra, a od tyłu do opłucnej ściennej szczytu płuca. Ściana żyły jest zrośnięta z otaczającymi powięziami, dlatego żyła ta nie zapada się nawet przy niskim ciśnieniu.
Łuk żylny grzbietu stopy i żyła odstrzałkowa
Żyły kończyny dolnej, podobnie jak kończyny górnej, dzieli się na powierzchowne, biegnące w tkance podskórnej nad powięzią głęboką, oraz głębokie, biegnące pod powięzią wraz z tętnicami. Oba układy łączą żyły przeszywające. Żyły kończyny dolnej mają liczne zastawki, które ukierunkowują przepływ krwi ku górze i z żył powierzchownych do głębokich.
Żyły grzbietowe palców stopy uchodzą do żył grzbietowych śródstopia, a te tworzą na grzbiecie stopy, na wysokości kości śródstopia, łuk żylny grzbietu stopy. Krew z podeszwy odpływa przez sieć żylną podeszwową częściowo do żył głębokich, a częściowo do żył brzeżnych stopy, biegnących wzdłuż jej przyśrodkowego i bocznego brzegu. Z przyśrodkowego końca łuku, wraz z przyśrodkową żyłą brzeżną, powstaje żyła odpiszczelowa, a z bocznego końca, wraz z boczną żyłą brzeżną, żyła odstrzałkowa.
Żyła odstrzałkowa przechodzi za kostką boczną, a następnie wstępuje wzdłuż bocznego brzegu ścięgna piętowego. Wyżej przechodzi na tylną powierzchnię łydki i biegnie w linii pośrodkowej, między dwiema głowami mięśnia brzuchatego łydki. Na łydce towarzyszy jej nerw łydkowy.
Zwykle w środkowej części łydki żyła odstrzałkowa przebija powięź głęboką, a następnie wstępuje pod nią do dołu podkolanowego. Uchodzi do żyły podkolanowej, najczęściej kilka centymetrów powyżej zgięcia kolanowego, choć wysokość tego ujścia jest zmienna. Żyła odstrzałkowa łączy się też z żyłą odpiszczelową kilkoma połączeniami na łydce i na tylnej powierzchni uda.
Żyła odpiszczelowa
Żyła odpiszczelowa jest najdłuższą żyłą ciała. Zaczyna się na przyśrodkowym końcu łuku żylnego grzbietu stopy i przechodzi przed kostką przyśrodkową. W tym miejscu ma stałe położenie i leży tuż pod skórą, bezpośrednio na kości.
Na podudziu żyła odpiszczelowa wstępuje po jego przyśrodkowej stronie, wzdłuż przyśrodkowego brzegu kości piszczelowej, w towarzystwie nerwu odpiszczelowego. W okolicy kolana przechodzi za kłykciem przyśrodkowym kości udowej, mniej więcej na szerokość dłoni ku tyłowi od rzepki. Na udzie biegnie po jego przyśrodkowej stronie, a w górnej części stopniowo przesuwa się ku przodowi, w kierunku pachwiny.
Około 3-4 cm poniżej i bocznie od guzka łonowego żyła odpiszczelowa przechodzi przez rozwór odpiszczelowy, czyli owalny otwór w powięzi szerokiej uda, i uchodzi do żyły udowej w trójkącie udowym. Tuż przed ujściem przyjmuje kilka dopływów z okolicy pachwiny i dolnej części brzucha: żyłę nabrzuszną powierzchowną, żyłę okalającą biodro powierzchowną i żyły sromowe zewnętrzne.
Żyła odpiszczelowa ma kilkanaście zastawek, a jedna z nich leży tuż przy ujściu do żyły udowej. Zastawki te przy prawidłowej czynności zapobiegają cofaniu się krwi ku dołowi. Na przebiegu żyły odpiszczelowej często występują dodatkowe, równoległe gałęzie powierzchowne.
Żyły głębokie kończyny dolnej
Żyły głębokie podudzia towarzyszą tętnicom, zwykle po dwie przy każdej tętnicy. Są to żyły piszczelowe przednie, żyły piszczelowe tylne i żyły strzałkowe. Łączą się one na dolnym brzegu mięśnia podkolanowego w żyłę podkolanową, która zwykle jest już pojedyncza.
W mięśniach łydki, zwłaszcza w mięśniu płaszczkowatym i mięśniu brzuchatym łydki, leżą szerokie, cienkościenne żyły mięśniowe, tworzące sploty żylne. Uchodzą one do żył piszczelowych tylnych, strzałkowych i podkolanowej. Skurcze mięśni łydki wyciskają z nich krew ku górze, dlatego mięśnie te nazywa się pompą mięśniową łydki. W żyłach mięśniowych łydki najczęściej powstają zakrzepy żył głębokich.
Żyła podkolanowa biegnie przez dół podkolanowy między nerwem piszczelowym, położonym powierzchownie, a tętnicą podkolanową, położoną najgłębiej. Przyjmuje żyłę odstrzałkową. Przechodzi przez rozwór ścięgnisty mięśnia przywodziciela wielkiego i od tego miejsca nazywa się żyłą udową.
Żyła udowa w kanale przywodzicieli leży za tętnicą udową, a w trójkącie udowym przesuwa się na jej stronę przyśrodkową. Przyjmuje żyłę głęboką uda i żyłę odpiszczelową. Pod więzadłem pachwinowym, przyśrodkowo od tętnicy, przechodzi w żyłę biodrową zewnętrzną. Żyła biodrowa zewnętrzna łączy się z żyłą biodrową wewnętrzną w żyłę biodrową wspólną.
Żyły przeszywające
Żyły przeszywające łączą żyły powierzchowne z żyłami głębokimi. Przebijają powięź głęboką, która oddziela tkankę podskórną od mięśni. Mają zastawki ustawione tak, że krew może płynąć tylko z żył powierzchownych do głębokich, a nie w kierunku odwrotnym.
W kończynie dolnej występuje kilkadziesiąt żył przeszywających, a ich położenie jest zmienne. Najważniejsze grupy leżą na przyśrodkowej stronie podudzia, gdzie łączą dopływy żyły odpiszczelowej z żyłami piszczelowymi tylnymi, w okolicy kolana oraz na przyśrodkowej stronie uda, w okolicy kanału przywodzicieli, gdzie łączą żyłę odpiszczelową z żyłą udową. Żyły przeszywające przyśrodkowej strony dolnej części podudzia nazywa się żyłami przeszywającymi Cocketta.
Jeśli zastawki żył przeszywających przestają być szczelne, krew podczas skurczu mięśni łydki cofa się z żył głębokich do powierzchownych. Żyły powierzchowne poszerzają się i stają się kręte, co prowadzi do powstania żylaków. Najczęściej dotyczą one dorzecza żyły odpiszczelowej.
