Układ dokrewny tworzą gruczoły i skupiska komórek, które oddają swoje wydzieliny bezpośrednio do krwi. Część z nich to samodzielne narządy: przysadka, szyszynka, tarczyca, przytarczyce i nadnercza. Inne są fragmentami narządów, których główna funkcja jest inna, jak wyspy trzustki albo gruczoły płciowe. Artykuł opisuje budowę i położenie gruczołów dokrewnych. Ich czynność omawia dział Fizjologia.
Gruczoły dokrewne
Gruczoł zewnątrzwydzielniczy, na przykład ślinianka albo gruczoł potowy, oddaje wydzielinę przez przewód wyprowadzający na powierzchnię ciała albo do światła narządu. Gruczoł dokrewny nie ma przewodu wyprowadzającego. Jego komórki układają się w pasma, pęcherzyki albo skupiska otoczone gęstą siecią naczyń włosowatych i to do nich trafia wydzielina.
Większość gruczołów dokrewnych ma torebkę z tkanki łącznej, od której w głąb odchodzą przegrody dzielące miąższ na płaciki. Są to narządy małe, ale należą do najobficiej unaczynionych narządów ciała. Brak przewodu jest więc jedyną cechą budowy, która odróżnia je od gruczołów zewnątrzwydzielniczych.
Rozmieszczenie gruczołów dokrewnych
Gruczoły dokrewne są rozsiane po całym ciele i nie tworzą ciągłego układu narządów. W jamie czaszki leżą dwa nieparzyste gruczoły: przysadka, związana z podstawą mózgowia, oraz szyszynka, związana z międzymózgowiem. Na przedniej stronie szyi leży tarczyca, a w jej bezpośrednim sąsiedztwie przytarczyce.
W śródpiersiu przednim, za mostkiem, leży grasica. Jej budowę i położenie opisuje artykuł o układzie chłonnym. Grasica nie leży na szyi przed tchawicą ani w śródpiersiu tylnym czy środkowym, choć u dzieci jej górne końce mogą sięgać ku szyi.
Nadnercza leżą w przestrzeni zaotrzewnowej, po obu stronach kręgosłupa, w pobliżu nerek. Zaotrzewnowo leży też trzustka, ale jej część dokrewna stanowi tylko niewielki ułamek narządu. Jajniki leżą w jamie miednicy, w jamie otrzewnej, przyczepione do więzadła szerokiego macicy. Jądra jako jedyne gruczoły dokrewne leżą poza jamami ciała, w mosznie.
Parzyste są nadnercza, jajniki i jądra, a przytarczyce tworzą zwykle dwie pary. Nieparzyste są przysadka, szyszynka, tarczyca, grasica i trzustka.
Część dokrewna trzustki
Trzustka jest gruczołem mieszanym. Jej większą część tworzy część zewnątrzwydzielnicza, która przez przewód trzustkowy oddaje sok trzustkowy do dwunastnicy. Część dokrewną stanowią wyspy trzustkowe, drobne skupiska komórek rozsiane między płacikami części zewnątrzwydzielniczej, bez własnego przewodu. Wyspy stanowią około 1-2% masy trzustki. Podobnie mieszany charakter mają jądra i jajniki, które oprócz hormonów wytwarzają komórki rozrodcze.
Wyspy występują w całym narządzie, ale nie są rozłożone równomiernie. Najwięcej jest ich w ogonie trzustki, mniej w trzonie, szyjce i głowie. Ma to znaczenie przy zabiegach usunięcia części trzustki, bo utrata ogona zmniejsza zasób wysp bardziej niż utrata podobnej objętości głowy. Położenie i podział trzustki opisuje artykuł o układzie pokarmowym.
Śledziona leży w pobliżu ogona trzustki, ale nie ma części dokrewnej. Nadnercze i tarczyca są gruczołami czysto dokrewnymi, bez części zewnątrzwydzielniczej.
Położenie przysadki
Przysadka jest małym, nieparzystym gruczołem wielkości ziarna fasoli, o masie około 0,5 g. Leży w jamie czaszki, w dole przysadki, czyli w zagłębieniu siodła tureckiego na górnej powierzchni trzonu kości klinowej. Siodło tureckie leży w środkowej części podstawy czaszki, między dołem przednim a tylnym. Z przodu ogranicza je guzek siodła, a z tyłu grzbiet siodła. Blaszka sitowa leży w dole przednim czaszki, stok w dole tylnym, a dół skrzydłowo-podniebienny poza jamą czaszki.
Przysadka wisi pod podwzgórzem na lejku, cienkiej szypule, która odchodzi od dna komory trzeciej. Przez lejek biegną włókna nerwowe i naczynia łączące podwzgórze z przysadką. Spoidło przednie, sklepienie i blaszka krańcowa leżą wyżej i do przodu, w ścianach i sklepieniu komory trzeciej, i nie łączą się z przysadką.
Sąsiedztwo przysadki
Od góry dół przysadki zamyka przepona siodła, pozioma wypustka opony twardej rozpięta nad siodłem tureckim. W jej środku jest otwór, przez który przechodzi lejek. Sierp mózgu leży między półkulami mózgu, namiot móżdżku między płatami potylicznymi a móżdżkiem, a sierp móżdżku między półkulami móżdżku.
Nad przeponą siodła, do przodu od lejka, leży skrzyżowanie wzrokowe. Pasma wzrokowe biegną od niego do tyłu i bocznie, a ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokowa leżą znacznie dalej, przy wzgórzu i w półkulach mózgu. Guz przysadki rosnący ku górze uciska skrzyżowanie i uszkadza pole widzenia, typowo w postaci niedowidzenia połowiczego dwuskroniowego.
Pod dnem dołu przysadki leży zatoka klinowa, wypełniająca trzon kości klinowej. Cienka kostna ściana oddziela przysadkę od zatoki, dlatego przez jamę nosową i zatokę klinową prowadzi się dostęp operacyjny do przysadki. Zatoka szczękowa i komórki sitowe leżą bardziej do przodu, a część nosowa gardła leży niżej, pod trzonem kości klinowej.
Po obu stronach przysadki leżą zatoki jamiste, czyli zatoki żylne opony twardej, przez które przechodzi tętnica szyjna wewnętrzna i nerwy ruchowe gałki ocznej. Zatoki esowate leżą w tylnym dole czaszki, tętnice kręgowe biegną przy rdzeniu przedłużonym, a komory boczne leżą w półkulach mózgu, wysoko nad przysadką.
Części przysadki
Przysadka składa się z dwóch głównych części o różnym pochodzeniu i budowie. Z przodu leży przysadka gruczołowa, nazywana płatem przednim, a z tyłu przysadka nerwowa, nazywana płatem tylnym. Przysadka gruczołowa jest znacznie większa i stanowi około trzech czwartych masy gruczołu. Przysadka nerwowa jest przedłużeniem lejka i dna komory trzeciej.
Między płatem przednim a tylnym leży wąska część pośrednia, u człowieka słabo rozwinięta. Od płata przedniego ku górze odchodzi część guzowa, która otacza lejek od przodu i od boków. Cała przysadka jest otoczona torebką, ale między jej płatami nie ma przegrody z opony twardej.
Położenie szyszynki
Szyszynka jest małym, nieparzystym gruczołem o kształcie szyszki sosny, długości około 8 mm. Należy do nadwzgórza, najmniejszej i najbardziej tylnej części międzymózgowia. Podwzgórze leży pod wzgórzami i tworzy dno komory trzeciej, wzgórze to para dużych jąder w bocznych ścianach tej komory, a zawzgórze tworzą ciała kolankowate.
Szyszynka przyczepia się szypułą do tylnej ściany komory trzeciej, a w szypułę wnika niewielki zachyłek szyszynkowy tej komory. Przednią ścianę komory trzeciej tworzy blaszka krańcowa. Komora czwarta i komory boczne nie mają kontaktu z szyszynką.
Z każdej strony szypuły szyszynki biegnie do wzgórza uzdeczka, pasmo istoty białej łączące szyszynkę z tylną częścią wzgórza. Obie uzdeczki łączy spoidło uzdeczek, leżące w górnej części szypuły. Lejek łączy z międzymózgowiem przysadkę, a sklepienie i spoidło przednie leżą do przodu i nie łączą się z szyszynką.
W szyszynce często odkładają się złogi wapnia, dlatego bywa widoczna na zdjęciach rentgenowskich czaszki jako punkt w linii pośrodkowej.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Szyszynka leży w linii pośrodkowej nad śródmózgowiem i spoczywa w płytkim zagłębieniu między dwoma wzgórkami górnymi blaszki pokrywy. Wzgórki dolne leżą niżej i do tyłu, konary mózgu tworzą przednią część śródmózgowia, a dno komory czwartej leży na tylnej powierzchni mostu i rdzenia przedłużonego.
Pod szyszynką, w dolnej części jej szypuły, leży spoidło tylne, na granicy międzymózgowia i śródmózgowia, tuż nad wejściem do wodociągu. Spoidło przednie leży w przedniej ścianie komory trzeciej, spoidło sklepienia wyżej, pod ciałem modzelowatym, a zrost międzywzgórzowy łączy oba wzgórza w poprzek komory trzeciej.
Nad szyszynką leży płat ciała modzelowatego, czyli jego zgrubiały tylny koniec. Kolano i dziób tworzą przedni koniec ciała modzelowatego, a przegroda przezroczysta rozpina się pod jego przednią częścią, między rogami przednimi komór bocznych. Do tyłu i w dół od szyszynki leży robak móżdżku. Guz szyszynki może uciskać blaszkę pokrywy i wodociąg, co prowadzi do wodogłowia.
Budowa tarczycy
Tarczyca jest największym gruczołem wyłącznie dokrewnym, u dorosłego waży około 20-30 g. Ma kształt litery H albo motyla i składa się z dwóch płatów bocznych, prawego i lewego, połączonych pośrodku cieśnią. Każdy płat ma biegun górny, zwężony i skierowany ku górze, oraz biegun dolny, szerszy i zaokrąglony. Trzustka jest większa, ale ma też część zewnątrzwydzielniczą, a nadnercze i przysadka są znacznie mniejsze.
Cieśń jest poziomym pasmem miąższu, które leży przed górnymi chrząstkami tchawicy, zwykle od drugiej do czwartej. U części osób od cieśni albo od sąsiedniej części płata, częściej lewego, odchodzi ku górze płat piramidowy. Jest to niestała, wąska część gruczołu, która biegnie w stronę kości gnykowej i jest pozostałością przewodu, którym tarczyca zstępowała w życiu płodowym.
Położenie tarczycy
Tarczyca leży w przedniej części szyi, poniżej wyniosłości chrząstki tarczowatej krtani. Płaty boczne przylegają do bocznych powierzchni dolnej części krtani i górnej części tchawicy, a ich bieguny górne sięgają chrząstki tarczowatej. Płaty nie leżą w linii pośrodkowej, za przełykiem ani na trzonach kręgów, choć ich tylne powierzchnie zbliżają się do przełyku i gardła.
Tarczyca leży zwykle na wysokości od piątego kręgu szyjnego do pierwszego kręgu piersiowego. Część podręczników podaje zakres od piątego do siódmego kręgu szyjnego. Wysokość ta zmienia się nieco z ułożeniem głowy.
Tarczyca jest mocno przytwierdzona do chrząstek krtani i tchawicy, dlatego w czasie połykania przesuwa się ku górze razem z krtanią. Nie przyczepia się do żuchwy, nie jest zawieszona na kości gnykowej i nie leży w dnie jamy ustnej. Unoszenie przy połykaniu pomaga w badaniu odróżnić guzek tarczycy od innych zmian na szyi.
Osłony i sąsiedztwo tarczycy
Tarczycę otacza cienka torebka włóknista, zrośnięta z miąższem i wnikająca w jego głąb przegrodami. Na zewnątrz od niej leży pochewka tarczycy utworzona przez blaszkę przedtchawiczą powięzi szyi i to ona wiąże gruczoł z krtanią i tchawicą. Blaszka powierzchowna otacza całą szyję pod tkanką podskórną, blaszka przedkręgowa pokrywa mięśnie przed kręgosłupem, a pochewka szyjna otacza pęczek naczyniowo-nerwowy szyi.
Od przodu tarczycę przykrywają mięśnie podgnykowe, a bardziej bocznie mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. Mięśnie nadgnykowe leżą powyżej kości gnykowej, mięśnie pochyłe bocznie przy kręgosłupie, a mięśnie długie szyi na przedniej powierzchni trzonów kręgów.
Bocznie od płatów tarczycy biegnie pęczek naczyniowo-nerwowy szyi z tętnicą szyjną wspólną, żyłą szyjną wewnętrzną i nerwem błędnym. Płaty leżą przyśrodkowo od tętnicy szyjnej wspólnej, a ich tylno-boczne brzegi mogą ją częściowo przykrywać. Tętnica szyjna wspólna dzieli się dopiero powyżej tarczycy, na wysokości górnego brzegu chrząstki tarczowatej. Za płatami, w bruździe między tchawicą a przełykiem, biegnie nerw krtaniowy wsteczny, narażony na uszkodzenie w czasie operacji tarczycy.
Budowa i położenie przytarczyc
Przytarczyce są małymi gruczołami wielkości ziarna soczewicy, długości około 5-6 mm, o barwie żółtobrązowej. Barwa pomaga odróżnić je w czasie operacji od jaśniejszej tkanki tłuszczowej i od węzłów chłonnych. Nie są twarde jak chrząstka ani nie tworzą długich pasm.
Zwykle są cztery przytarczyce, po dwie z każdej strony: górna i dolna. U części osób jest ich więcej albo mniej. Nie leżą w linii pośrodkowej przy cieśni ani w miąższu tarczycy.
Przytarczyce przylegają do tylnej powierzchni płatów bocznych tarczycy. Leżą na zewnątrz torebki włóknistej tarczycy, ale wewnątrz jej pochewki, czyli w szczelinie między torebką a pochewką. Dzięki temu można je oddzielić od miąższu tarczycy, ale łatwo je też usunąć albo uszkodzić w czasie operacji tarczycy, co prowadzi do tężyczki.
Przytarczyce górne i dolne
Przytarczyce górne mają bardziej stałe położenie. Leżą zwykle na tylnej powierzchni płata, na granicy jego górnej i środkowej części, mniej więcej na wysokości chrząstki pierścieniowatej krtani.
Przytarczyce dolne leżą zwykle w pobliżu bieguna dolnego płata, ale ich położenie jest znacznie bardziej zmienne. W życiu płodowym zstępują razem z grasicą, dlatego mogą zatrzymać się wyżej albo zejść niżej, do śródpiersia przedniego, i leżeć przy grasicy lub w jej obrębie. Przytarczyce nie występują w śródpiersiu tylnym, w dole pachowym ani w przestrzeni zaotrzewnowej. Między stroną prawą i lewą nie ma stałej różnicy w położeniu przytarczyc.
Położenie nadnerczy
Nadnercza są parzystymi gruczołami leżącymi w przestrzeni zaotrzewnowej, po obu stronach kręgosłupa, mniej więcej na wysokości jedenastego i dwunastego kręgu piersiowego. Każde nadnercze leży na górnym biegunie nerki i przyśrodkowo od niego. Nadnercza nie leżą przy wnękach nerek między naczyniami nerkowymi, pod dolnymi biegunami ani w jamie otrzewnej przed nerkami.
Nadnercze i nerkę obejmuje wspólnie powięź nerkowa, a przestrzeń wewnątrz niej wypełnia tkanka tłuszczowa. Torebka włóknista otacza tylko samą nerkę, otrzewna ścienna pokrywa oba narządy od przodu, a powięź poprzeczna wyściela od wewnątrz ścianę brzucha.
Wewnątrz powięzi nadnercze leży jednak w osobnym przedziale, oddzielonym od nerki cienką przegrodą, i jest mocno związane z przeponą. Dlatego przy obniżeniu nerki nadnercze zostaje na swoim miejscu. Nie jest przyrośnięte do torebki włóknistej nerki, nie ma krezki i nie przyczepia się więzadłem do kręgosłupa.
Budowa nadnerczy
Nadnercze waży kilka gramów i jest spłaszczone w kierunku przednio-tylnym. Prawe nadnercze ma kształt trójkątny i siedzi na szczycie górnego bieguna nerki. Lewe nadnercze jest półksiężycowate, nieco większe i schodzi wzdłuż przyśrodkowego brzegu nerki w stronę jej wnęki.
Na przedniej powierzchni każdego nadnercza jest wnęka, przez którą wychodzi żyła nadnerczowa. Tętnice wnikają natomiast w wielu miejscach na całej powierzchni gruczołu, a nie jednym wejściem.
Na przekroju nadnercze składa się z dwóch części. Na zewnątrz leży kora, żółtawa i stanowiąca większość gruczołu, a w środku rdzeń, ciemniejszy i czerwonobrązowy. Kora otacza rdzeń ze wszystkich stron, więc nie leży tylko nad nim ani przed nim. Kora dzieli się na trzy warstwy, a rdzeń jest zmodyfikowanym zwojem współczulnym, ale szczegóły ich budowy należą do histologii.
Sąsiedztwo nadnerczy
Prawe nadnercze przylega od przodu do wątroby, w miejscu jej pola nagiego, a przyśrodkowo do żyły głównej dolnej, która częściowo je przykrywa. Pęcherzyk żółciowy i dwunastnica leżą niżej i nie stykają się z nadnerczem.
Lewe nadnercze sąsiaduje od przodu z żołądkiem, od którego oddziela je torba sieciowa, oraz z trzonem trzustki i tętnicą śledzionową. Przyśrodkowo od lewego nadnercza leży aorta brzuszna. Esica, moczowód, kątnica i wyrostek robaczkowy leżą znacznie niżej, w dolnej części jamy brzusznej i w miednicy.
Tylną powierzchnią oba nadnercza przylegają do przepony, a dokładniej do jej odnóg. Mięsień lędźwiowy większy i mięsień czworoboczny lędźwi leżą niżej, za nerkami, a mięsień poprzeczny brzucha w bocznej ścianie brzucha.
