Anatomia ma własny język. Dzięki niemu pielęgniarka, lekarz i ratownik opisują to samo miejsce na ciele tymi samymi słowami, niezależnie od tego, czy pacjent stoi, leży na boku, czy siedzi. Ten artykuł porządkuje podstawy: postawę anatomiczną, osie i płaszczyzny, określenia położenia i ruchów, części i okolice ciała, linie orientacyjne oraz jamy ciała. To słownictwo wraca potem w każdym kolejnym dziale anatomii i w codziennej dokumentacji pielęgniarskiej.
Postawa anatomiczna
Postawa anatomiczna to umowne ułożenie ciała, względem którego opisuje się położenie wszystkich struktur. Człowiek stoi wyprostowany, twarz i wzrok są skierowane do przodu, kończyny górne zwisają swobodnie wzdłuż tułowia, a dłonie są zwrócone do przodu, czyli kciuki leżą po stronie bocznej. Stopy są ustawione równolegle, blisko siebie, palcami do przodu.
Najważniejsza zasada brzmi: opis zawsze odnosi się do postawy anatomicznej, a nie do tego, jak pacjent aktualnie leży. Jeśli chory leży na brzuchu, jego pośladki nadal są „tylne", a pępek „przedni".
Druga zasada dotyczy stron. Prawa i lewa to zawsze strony pacjenta, nie osoby, która na niego patrzy. Pielęgniarka stojąca twarzą do pacjenta ma jego prawą rękę po swojej lewej stronie. Pomyłka w tym miejscu to klasyczne źródło błędów przy oznaczaniu strony zabiegu, zakładaniu opatrunków i opisie zmian skórnych.
W opisie ułożenia pacjenta w łóżku używa się osobnych określeń: leżenie na wznak (na plecach), leżenie na brzuchu i leżenie na boku. Są to pozycje ciała, a nie kierunki anatomiczne, więc nie zmieniają one znaczenia słów „przedni" i „tylny".
Osie i płaszczyzny ciała
Przez ciało w postawie anatomicznej prowadzi się trzy wzajemnie prostopadłe płaszczyzny.
Płaszczyzna strzałkowa
Jest pionowa i biegnie od przodu do tyłu. Dzieli ciało na część prawą i lewą. Jedna z nich, płaszczyzna pośrodkowa, przechodzi dokładnie przez środek ciała i dzieli je na dwie w przybliżeniu symetryczne połowy. Każda inna płaszczyzna strzałkowa, przesunięta w bok, dzieli ciało na części nierówne.
Płaszczyzna czołowa
Jest pionowa i równoległa do czoła. Dzieli ciało na część przednią i tylną. Standardowe zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej w projekcji tylno-przedniej pokazuje obraz ułożony właśnie w tej płaszczyźnie.
Płaszczyzna poprzeczna
Jest pozioma, prostopadła do pionowej osi ciała i dzieli je na część górną i dolną. Obrazy tomografii komputerowej ogląda się najczęściej jako przekroje poprzeczne, oglądane od strony stóp pacjenta.
Osie ciała
Osie powstają na przecięciu płaszczyzn. Oś pionowa (długa) biegnie od głowy do stóp i powstaje na przecięciu płaszczyzny strzałkowej i czołowej. Oś strzałkowa biegnie od przodu do tyłu i leży na przecięciu płaszczyzny strzałkowej i poprzecznej. Oś poprzeczna biegnie od prawej do lewej strony i leży na przecięciu płaszczyzny czołowej i poprzecznej.
Osie i płaszczyzny a ruch
Osie i płaszczyzny opisują też ruch. Każdy ruch w stawie odbywa się w jednej płaszczyźnie wokół osi do niej prostopadłej. Zgięcie i prostowanie zachodzą w płaszczyźnie strzałkowej wokół osi poprzecznej. Odwodzenie i przywodzenie zachodzą w płaszczyźnie czołowej wokół osi strzałkowej. Rotacja zachodzi w płaszczyźnie poprzecznej wokół osi pionowej (długiej osi kości).
Określenia położenia i kierunku
Określenia położenia i kierunku służą do precyzyjnego opisywania wzajemnego położenia struktur anatomicznych. Zawsze odnoszą się do relacji między co najmniej dwiema strukturami. Samo określenie „górny” jest nieprecyzyjne, natomiast zdanie „mostek leży przed sercem” jednoznacznie opisuje położenie jednej struktury względem drugiej.
Górny i dolny
Określenia górny (superior) i dolny (inferior) odnoszą się do położenia wzdłuż osi pionowej ciała. Struktura górna znajduje się bliżej głowy, natomiast dolna - bliżej stóp. W odniesieniu do tułowia stosuje się również terminy głowowy (czaszkowy) i ogonowy, które wskazują odpowiednio kierunek ku głowie i ku dołowi ciała.
Przedni i tylny
Określenia przedni (anterior) i tylny (posterior) opisują położenie struktur wzdłuż osi strzałkowej. W odniesieniu do tułowia ich odpowiednikami są terminy brzuszny (wentralny) i grzbietowy (dorsalny). Mostek leży przed sercem, a kręgosłup za nim.
Przyśrodkowy i boczny
Określenia przyśrodkowy (medialny) i boczny (lateralny) odnoszą się do położenia względem płaszczyzny pośrodkowej, która dzieli ciało na prawą i lewą połowę.
Struktura przyśrodkowa znajduje się bliżej płaszczyzny pośrodkowej, natomiast boczna - dalej od niej. W pozycji anatomicznej kciuk leży bocznie, a palec mały przyśrodkowo.
Struktura znajdująca się dokładnie w płaszczyźnie pośrodkowej określana jest jako pośrodkowa. Przykładami są mostek i pępek. Z kolei określenie pośredni (intermedialny) odnosi się do struktury położonej między strukturą przyśrodkową a boczną.
Bliższy i dalszy
Określenia bliższy (proksymalny) i dalszy (dystalny) stosuje się przede wszystkim w odniesieniu do kończyn oraz struktur mających przebieg przewodowy.
Na kończynach struktura proksymalna znajduje się bliżej miejsca połączenia kończyny z tułowiem, natomiast struktura dystalna - dalej od tego miejsca. Łokieć jest położony proksymalnie względem nadgarstka, a nadgarstek dystalnie względem łokcia.
W praktyce po założeniu opatrunku gipsowego na podudzie tętno ocenia się na tętnicy grzbietowej stopy, czyli dystalnie od opatrunku. Właśnie tam ucisk gipsu najszybciej ujawnia się osłabieniem tętna, bladością i ochłodzeniem palców.
Powierzchowny i głęboki
Określenia powierzchowny (superficialis) i głęboki (profundus) opisują odległość struktury od powierzchni ciała.
Żyły powierzchowne znajdują się w tkance podskórnej i często są wykorzystywane do kaniulacji. Żyły głębokie biegną natomiast między mięśniami, często w towarzystwie odpowiadających im tętnic.
Zewnętrzny i wewnętrzny
Określenia zewnętrzny (externus) i wewnętrzny (internus) opisują położenie struktur względem siebie, szczególnie w odniesieniu do ścian jam ciała. Wskazują odpowiednio na położenie bliżej strony zewnętrznej lub wewnętrznej danej struktury.
Określenia stosowane na kończynach
Na kończynach wykorzystuje się również określenia odnoszące się do nazw kości i charakterystycznych powierzchni.
Na przedramieniu strona promieniowa odpowiada stronie bocznej, czyli stronie kciuka, a strona łokciowa stronie przyśrodkowej, czyli stronie palca małego. Na podudziu strona piszczelowa odpowiada stronie przyśrodkowej, a strona strzałkowa stronie bocznej. Na ręce powierzchnia dłoniowa odpowiada powierzchni przedniej, a powierzchnia grzbietowa powierzchni tylnej. Na stopie wyróżnia się natomiast powierzchnię podeszwową oraz powierzchnię grzbietową.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Ruch zmniejszający kąt między częściami ciała połączonymi stawem to zgięcie, np. zbliżenie przedramienia do ramienia. Prostowanie zwiększa ten kąt i przywraca część ciała do postawy anatomicznej. Ruch poza pełne wyprostowanie nazywa się przeprostem.
Odwodzenie i przywodzenie
Ruch oddalający część ciała od płaszczyzny pośrodkowej to odwodzenie, np. uniesienie ramienia w bok. Przywodzenie przybliża ją do tej płaszczyzny. Wyjątkiem są palce: w ręce punktem odniesienia jest palec środkowy, a w stopie palec drugi.
Rotacja
Obrót części ciała wokół jej długiej osi to rotacja. Rotacja wewnętrzna kieruje przednią powierzchnię kończyny ku płaszczyźnie pośrodkowej, a rotacja zewnętrzna od niej.
Nawracanie i odwracanie przedramienia
To szczególna forma rotacji, dotycząca przedramienia. Nawracanie (pronacja) ustawia dłoń grzbietem do przodu, a przy zgiętym łokciu dłonią w dół. Odwracanie (supinacja) przywraca dłoń do ustawienia z postawy anatomicznej, czyli dłonią do przodu, a przy zgiętym łokciu dłonią ku górze.
Ruchy stopy
W stawie skokowym mówi się o zgięciu grzbietowym, gdy grzbiet stopy zbliża się do przedniej powierzchni podudzia, oraz o zgięciu podeszwowym, gdy stopa „wyciąga się" w dół, jak przy staniu na palcach. U chorych długo leżących stopy opadają w zgięcie podeszwowe pod ciężarem pościeli i własnym ciężarem. Bez podpórki pod stopy i ćwiczeń może się utrwalić przykurcz nazywany stopą końską. Na stopie opisuje się też odwracanie, gdy podeszwa kieruje się przyśrodkowo, oraz nawracanie, gdy kieruje się bocznie.
Obwodzenie i inne ruchy
Ruch złożony, w którym dalszy koniec kończyny zatacza okrąg, a cała kończyna zakreśla powierzchnię stożka, to obwodzenie. Jest możliwy w stawach kulistych, jak ramienny i biodrowy. Dodatkowo opisuje się unoszenie i obniżanie (np. barków) oraz wysuwanie i cofanie (np. żuchwy).
Znaczenie w praktyce
Znajomość tych nazw jest potrzebna przy ocenie zakresu ruchu, planowaniu ćwiczeń biernych i czynnych oraz przy opisie ułożenia pacjenta. Zapis „ograniczone odwodzenie w prawym stawie ramiennym" jest dla całego zespołu jednoznaczny.
Części ciała
Ciało człowieka dzieli się na głowę, szyję, tułów oraz dwie pary kończyn.
Głowa składa się z części mózgowej, w której leży mózgowie, oraz części twarzowej. Szyja łączy głowę z tułowiem. Tułów obejmuje klatkę piersiową, brzuch, miednicę oraz grzbiet, czyli całą tylną powierzchnię tułowia.
Kończyna górna łączy się z tułowiem przez obręcz barkową (łopatka i obojczyk). Jej część wolna to ramię, przedramię i ręka. W języku anatomicznym ramię oznacza wyłącznie odcinek od barku do łokcia, a ręka to nadgarstek, śródręcze i palce, a nie cała kończyna. Kończyna dolna łączy się z tułowiem przez obręcz miedniczną. Jej część wolna to udo, podudzie i stopa, a stopa dzieli się na stęp, śródstopie i palce.
Precyzja w nazewnictwie ma znaczenie praktyczne. Zlecenie iniekcji „w ramię" oznacza okolicę naramienną, a nie przedramię, a „obrzęk podudzia" to obrzęk poniżej kolana, nie na udzie.
Okolice ciała
Części ciała dzieli się dalej na okolice. Wiele z nich ma bezpośrednie znaczenie w pracy pielęgniarki.
Dół pachowy
To zagłębienie między ramieniem a boczną ścianą klatki piersiowej. Leżą w nim węzły chłonne pachowe, badane m.in. w profilaktyce raka piersi, i to w nim tradycyjnie mierzy się temperaturę.
Dół łokciowy
Leży na przedniej powierzchni stawu łokciowego. Przebiegają w nim żyły powierzchowne, w tym żyła pośrodkowa łokcia, najczęstsze miejsce pobierania krwi żylnej. Głębiej leżą tętnica ramienna i nerw pośrodkowy, dlatego zbyt głębokie wkłucie grozi ich uszkodzeniem.
Miejsca iniekcji domięśniowych
Okolica naramienna pokrywa boczną powierzchnię barku i wykorzystuje się ją do iniekcji domięśniowych małej objętości, np. szczepionek. Okolica pośladkowa jest klasycznym miejscem iniekcji domięśniowych, a przez nią przebiega nerw kulszowy, dlatego tak ważne jest precyzyjne wyznaczenie bezpiecznego miejsca. Przednio-boczna powierzchnia uda to miejsce iniekcji domięśniowych u niemowląt.
Pachwina i dół podkolanowy
Na granicy brzucha i uda leży okolica pachwinowa. Poniżej więzadła pachwinowego można wyczuć tętno na tętnicy udowej. Z tyłu kolana leży dół podkolanowy, który zawiera tętnicę podkolanową.
Okolice a odleżyny
Najbardziej narażone są okolica krzyżowa, nad kością krzyżową, oraz okolice nad wyniosłościami kostnymi, takimi jak pięty i krętarze.
Okolica lędźwiowa
Leży na grzbiecie po obu stronach kręgosłupa, między żebrami a grzebieniem biodrowym, a głęboko w niej znajdują się nerki.
Okolice brzucha
Ściana brzucha jest duża, a narządy pod nią leżą gęsto, dlatego do opisu bólu, oporów i zmian stosuje się dwa systemy podziału.
Podział na dziewięć okolic tworzą dwie linie pionowe i dwie poziome. Linie pionowe to przedłużenia linii środkowo-obojczykowych. Górna linia pozioma łączy najniższe punkty łuków żebrowych, a dolna łączy kolce biodrowe przednie górne. W ten sposób powstają trzy piętra po trzy okolice.
Nadbrzusze (piętro górne) obejmuje podżebrze prawe, okolicę nadbrzuszną pośrodku i podżebrze lewe. W podżebrzu prawym leżą wątroba i pęcherzyk żółciowy, w okolicy nadbrzusznej większa część żołądka, a w podżebrzu lewym śledziona. Śródbrzusze (piętro środkowe) obejmuje okolicę boczną prawą, okolicę pępkową i okolicę boczną lewą, z pętlami jelita cienkiego i okrężnicą. Podbrzusze (piętro dolne) obejmuje okolicę pachwinową prawą, okolicę łonową i okolicę pachwinową lewą. W okolicy pachwinowej prawej leżą kątnica i wyrostek robaczkowy, w lewej esica, a w okolicy łonowej wypełniony pęcherz moczowy i u kobiet macica.
Podział na cztery kwadranty jest prostszy i częściej używany w praktyce. Tworzą go linia pośrodkowa i linia pozioma przechodząca przez pępek. Powstają kwadranty: prawy górny, lewy górny, prawy dolny i lewy dolny.
Klasycznym przykładem użycia obu systemów jest zapalenie wyrostka robaczkowego. Ból zaczyna się często w okolicy nadbrzusznej lub pępkowej, a po kilku godzinach przemieszcza się do prawego dolnego kwadrantu. Tam znajduje się punkt McBurneya, leżący na linii łączącej pępek z prawym kolcem biodrowym przednim górnym, w jednej trzeciej jej długości licząc od kolca. Ból w prawym górnym kwadrancie po tłustym posiłku kieruje z kolei uwagę na pęcherzyk żółciowy.
Linie orientacyjne
Na klatce piersiowej prowadzi się pionowe linie orientacyjne, które razem z żebrami i przestrzeniami międzyżebrowymi pozwalają dokładnie opisać każdy punkt.
Na przedniej powierzchni biegną: linia pośrodkowa przednia przez środek mostka, linia mostkowa wzdłuż brzegu mostka, linia przymostkowa w połowie odległości między mostkową a środkowo-obojczykową oraz linia środkowo-obojczykowa przez środek obojczyka. Na bocznej powierzchni biegną trzy linie pachowe: przednia wzdłuż przedniego fałdu pachowego, środkowa przez szczyt dołu pachowego i tylna wzdłuż tylnego fałdu pachowego. Na tylnej powierzchni biegną: linia łopatkowa przez dolny kąt łopatki, linia przykręgosłupowa i linia pośrodkowa tylna przez wyrostki kolczyste kręgów.
Poziom opisuje się numerem żebra lub przestrzeni międzyżebrowej. Do liczenia żeber służą stałe punkty kostne. Kąt mostka, wyczuwalne poprzeczne zgrubienie na połączeniu rękojeści z trzonem mostka, leży na wysokości drugiego żebra. Poniżej drugiego żebra leży druga przestrzeń międzyżebrowa i od niej liczy się kolejne. Dolny kąt łopatki przy opuszczonych ramionach leży mniej więcej na wysokości siódmego żebra. Na szyi najbardziej wystaje wyrostek kolczysty siódmego kręgu szyjnego. Linia łącząca najwyższe punkty grzebieni biodrowych przecina kręgosłup na wysokości czwartego kręgu lędźwiowego, co wykorzystuje się przy wyznaczaniu miejsca nakłucia lędźwiowego.
Jamy ciała
Narządy wewnętrzne leżą w jamach ciała, osłoniętych kośćmi, mięśniami i błonami.
Po stronie grzbietowej leżą jama czaszki i kanał kręgowy. Łączą się ze sobą przez otwór wielki kości potylicznej i zawierają ośrodkowy układ nerwowy: mózgowie i rdzeń kręgowy, otoczone oponami i płynem mózgowo-rdzeniowym.
Po stronie brzusznej leży jama klatki piersiowej, oddzielona od jamy brzusznej przeponą. Po bokach zawiera dwie jamy opłucnej z płucami, a pośrodku śródpiersie. W śródpiersiu leżą serce w worku osierdziowym, duże naczynia, tchawica, przełyk i grasica.
Jama brzuszna przechodzi ku dołowi w jamę miednicy bez żadnej przegrody. W jamie brzusznej leżą m.in. żołądek, jelita, wątroba, trzustka i śledziona, a w jamie miednicy pęcherz moczowy, odbytnica i narządy płciowe wewnętrzne. Nerki leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej, za otrzewną.
Ściany jam i powierzchnie narządów pokrywają błony surowicze, zbudowane z dwóch blaszek: ściennej, wyściełającej ścianę jamy, i trzewnej, pokrywającej narząd. W klatce piersiowej jest to opłucna, wokół serca osierdzie surowicze, a w jamie brzusznej otrzewna. Między blaszkami znajduje się szczelina z niewielką ilością płynu, która ułatwia przesuwanie się narządów. W stanach chorobowych gromadzi się w niej powietrze lub płyn: powietrze w jamie opłucnej to odma, płyn w jamie osierdzia może uciskać serce, a płyn w jamie otrzewnej to wodobrzusze.
