Pielęgniarka na bloku operacyjnym: słownik zabiegów i organizacja pracy
Praca na bloku operacyjnym, na oddziale chirurgicznym, a także w przygotowaniu pacjenta do zabiegu, wymaga od pielęgniarki biegłej znajomości terminologii operacyjnej. Musimy wiedzieć, na czym polega dana operacja, jakie jest jej znaczenie, a także jak odpowiednio przygotować pacjenta i zaplanować opiekę pooperacyjną. W tym artykule przedstawiamy najważniejsze definicje i zasady organizacji pracy na bloku.
Słownik podstawowych zabiegów operacyjnych
Zrozumienie nazwy zabiegu to podstawa. Poniżej znajdują się definicje najczęściej wykonywanych operacji, które każda pielęgniarka powinna znać.
Appendektomia – operacja polegająca na usunięciu wyrostka robaczkowego, najczęściej w trybie pilnym z powodu ostrego zapalenia.
Cholecystektomia – zabieg oznaczający usunięcie pęcherzyka żółciowego, zwykle z powodu kamicy żółciowej lub zapalenia pęcherzyka.
Hernioplastyka – operacja plastyki przepukliny, czyli zaopatrzenia worka przepuklinowego i wzmocnienia powłok brzusznych (często z użyciem siatki chirurgicznej).
Laparotomia – otwarcie jamy brzusznej poprzez nacięcie powłok brzusznych, wykonywane w celu umożliwienia dostępu do narządów jamy brzusznej (może być planowa lub nagła).
Mastektomia – operacja polegająca na usunięciu gruczołu piersiowego, wykonywana głównie z powodu nowotworu piersi.
Resekcja jelita – usunięcie (wycięcie) części jelita, np. z powodu nowotworu, urazu lub choroby zapalnej jelit.
Resekcja żołądka – usunięcie części żołądka, najczęściej z powodu nowotworu lub powikłań choroby wrzodowej.
Operacja zespolenia jelit – polega na połączeniu dwóch odcinków jelita (np. po resekcji) – tzw. zespolenie jelitowe (anastomoza), przywracające ciągłość przewodu pokarmowego.
Splenektomia – zabieg oznaczający usunięcie śledziony, wykonywany np. po urazie, w niektórych chorobach hematologicznych.
Torakotomia – otwarcie jamy klatki piersiowej (nacięcie ściany klatki piersiowej), umożliwiając dostęp do płuc, serca, przełyku.
Tracheotomia – otwarcie tchawicy i wprowadzenie rurki do oddychania. W odróżnieniu od intubacji, która jest doraźna, tracheotomia zakładana jest zazwyczaj na dłuższy czas (tygodnie, miesiące).
Operacja wnętrostwa – polega na sprowadzeniu niezstąpionego jądra (wnętrostwo) do worka mosznowego i jego umocowaniu – nazywa się to orchidopeksją.
Podsumowanie w tabeli
Organizacja bloku operacyjnego – kolejność zabiegów ma znaczenie
Planując listę zabiegów operacyjnych, kierujemy się nie tylko dostępnością sal i zespołów, ale przede wszystkim zasadami aseptyki. Kolejność planowanych zabiegów operacyjnych nie jest przypadkowa. Zabiegi w polach skażonych (np. operacje jelita grubego, drenaż ropni, operacje w obrębie odbytu) wykonuje się jako ostatnie, aby nie przenieść zakażenia na rany czyste (np. operacje przepuklin, usunięcie pęcherzyka, operacje ortopedyczne). Zasada ta, zwana segregacją aseptyczną, chroni pacjentów przed zakażeniami krzyżowymi.
Pozycje ułożeniowe pacjenta
Odpowiednie ułożenie pacjenta na stole operacyjnym jest kluczowe dla dostępu do pola operacyjnego, ale także dla bezpieczeństwa pacjenta (zapobieganie uciskom, przykurczom). Pielęgniarka musi znać podstawowe pozycje.
Pozycja do rektoskopii (badania odbytnicy i odbytu): Pacjenta do rektoskopii należy ułożyć w pozycji na boku (pozycja Simsa – dolna noga wyprostowana, górna ugięta) lub na plecach z uniesionymi i ugiętymi nogami (pozycja litotomijna). Czasem stosuje się też pozycję na czworakach.
Pozycja Trendelenburga: to ułożenie, w którym głowa i tułów pacjenta znajdują się niżej niż nogi (stół operacyjny jest pochylony). Stosowana jest głównie w celu ułatwienia dostępu do narządów miednicy mniejszej (np. w ginekologii, urologii), a także w stanach nagłych do poprawy ukrwienia mózgu (np. we wstrząsie). Pochylenie stołu powoduje, że krew napływa do górnych części ciała.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
To ułożenie odwrotne do pozycji Trendelenburga - głowa i tułów znajdują się wyżej niż kończyny dolne. Stosuje się ją w operacjach w obrębie nadbrzusza, głowy i szyi, ponieważ ułatwia przemieszczenie narządów jamy brzusznej ku dołowi i zmniejsza napływ krwi żylnej do pola operacyjnego. Ułożenie to poprawia również mechanikę oddychania u pacjentów otyłych. Głównym zagrożeniem jest spadek ciśnienia tętniczego wynikający ze zmniejszonego powrotu żylnego oraz ryzyko zsunięcia się pacjenta ze stołu, dlatego konieczne jest stabilne podparcie stóp.
Pozycja Fowlera i pozycja półwysoka
Pozycja Fowlera to ułożenie półsiedzące z uniesieniem wezgłowia o około 45 stopni, natomiast pozycja półwysoka (semi-Fowlera) oznacza uniesienie o około 30 stopni. Są to najczęstsze ułożenia stosowane po zabiegach w opiece pooperacyjnej, ponieważ ułatwiają oddychanie przez obniżenie przepony, zmniejszają napięcie powłok brzusznych i ograniczają ryzyko zachłyśnięcia. Pozycja półwysoka jest zalecana u pacjentów wentylowanych mechanicznie jako element profilaktyki zapalenia płuc. Przy dłuższym utrzymywaniu tych ułożeń rośnie nacisk na okolicę kości krzyżowej i pięt, co wymaga systematycznej zmiany pozycji.
Ułożenie na boku i na brzuchu
Ułożenie na boku wykorzystuje się w zabiegach na nerce, w torakochirurgii oraz przy dostępie do bocznej ściany klatki piersiowej. Wymaga podparcia głowy, wałka pod dołem pachowym po stronie leżącej oraz poduszki między kolanami, aby chronić splot ramienny i zapobiec przywiedzeniu kończyn. Ułożenie na brzuchu, czyli pronacyjne, stosuje się w operacjach kręgosłupa i tylnej powierzchni ciała, a także w leczeniu ciężkiej niewydolności oddechowej. Kluczowe jest wtedy odciążenie klatki piersiowej i brzucha wałkami, ochrona gałek ocznych oraz ułożenie głowy zapobiegające uciskowi twarzy i przemieszczeniu rurki intubacyjnej.
Pozycja grzbietowa (supinacyjna)
Ułożenie na plecach z kończynami górnymi wzdłuż tułowia lub odwiedzionymi na podpórkach. Jest to pozycja podstawowa, stosowana w większości zabiegów jamy brzusznej, operacjach przepuklin, zabiegach na kończynach oraz w chirurgii piersi.
Pozycja Simsa
Ułożenie na lewym boku, w którym dolna kończyna dolna pozostaje wyprostowana, a górna jest zgięta w stawie biodrowym i kolanowym. Stosuje się ją do badania odbytnicy, wykonywania wlewów doodbytniczych oraz zabiegów w okolicy odbytu.
Pozycja litotomijna (ginekologiczna)
Ułożenie na plecach z kończynami dolnymi uniesionymi, zgiętymi w stawach biodrowych i kolanowych, opartymi na podpórkach. Wykorzystuje się ją w zabiegach ginekologicznych, urologicznych i proktologicznych, w tym w rektoskopii.
Pozycja Lloyda-Daviesa
Modyfikacja pozycji litotomijnej, w której kończyny dolne są uniesione mniej stromo, a stół dodatkowo pochylony głową w dół. Umożliwia jednoczesny dostęp do jamy brzusznej i krocza, dlatego stosuje się ją w operacjach jelita grubego i odbytnicy.
Pozycja siedząca (beach chair)
Ułożenie półsiedzące z uniesionym tułowiem i opuszczonymi kończynami dolnymi, przypominające leżak plażowy. Stosuje się ją w operacjach barku, obojczyka oraz w niektórych zabiegach neurochirurgicznych w obrębie tylnego dołu czaszki.
Pozycja scyzorykowa (jackknife)
Ułożenie na brzuchu z załamaniem stołu operacyjnego w linii bioder, przez co pośladki znajdują się najwyżej, a głowa i kończyny dolne niżej. Zapewnia dostęp do okolicy odbytu i kości krzyżowej, dlatego stosuje się ją w zabiegach proktologicznych i operacjach torbieli włosowej.
Pozycja kolankowo-łokciowa
Ułożenie, w którym pacjent opiera się na kolanach i łokciach, z klatką piersiową obniżoną, a pośladkami uniesionymi. Stosuje się ją przy badaniach odbytnicy i gruczołu krokowego, a także w niektórych zabiegach endoskopowych dolnego odcinka przewodu pokarmowego.
Chirurgia jednego dnia – kto się kwalifikuje?
Chirurgia jednego dnia (chirurgia ambulatoryjna) to zabiegi, po których pacjent nie wymaga noclegu w szpitalu i jeszcze tego samego dnia wraca do domu. Nie każdy zabieg i nie każdy pacjent się do tego kwalifikuje. Do zabiegów chirurgii jednego dnia NIE zalicza się zwykle:
dużych operacji jamy brzusznej (np. resekcje jelita, gastrektomie).
rozległych operacji ortopedycznych wymagających długiej rehabilitacji i ścisłego nadzoru (np. endoprotezoplastyka stawu biodrowego).
zabiegów u pacjentów z ciężkimi chorobami współistniejącymi (np. niewyrównana cukrzyca, ciężkie choroby serca, układu oddechowego), które zwiększają ryzyko powikłań pooperacyjnych.
Kwalifikacja do trybu jednodniowego opiera się na ocenie stanu zdrowia pacjenta, rodzaju zabiegu i przewidywanym przebiegu pooperacyjnym
