Egzamin PielęgniarekEgzamin Pielęgniarek
Artykuły

Ortopedia

Kompleksowa opieka nad pacjentem ortopedycznym – od sali operacyjnej do samodzielności

Współczesna ortopedia to nie tylko precyzyjna chirurgia, ale przede wszystkim zgrany zespół działań, który ma na celu przywrócenie pacjentowi sprawności. Droga od złamania, przez zabieg, aż do pełnej samodzielności jest procesem złożonym i wymaga zaangażowania zarówno personelu medycznego, jak i samego pacjenta. Zacznijmy jednak od krótkiego przypomnienia budowy kręgosłupa i jego krzywizn.

Kręgosłup dorosłego człowieka ma cztery fizjologiczne krzywizny, które w zależności od kierunku wygięcia dzielimy na lordozy (wygięcie do przodu) i kifozy (wygięcie do tyłu).

Ich kolejność jest następująca:

  • lordoza szyjna
  • kifoza piersiowa
  • lordoza lędźwiowa
  • kifoza krzyżowa

Patrząc z boku, krzywizny te tworzą kształt wydłużonej litery "S". Taka budowa zapewnia kręgosłupowi sprężystość i amortyzację (działa jak sprężyna), chroniąc mózg i narządy wewnętrzne przed wstrząsami podczas chodzenia czy biegania.

Co się dzieje, gdy filar naszego ciała ulega deformacji?

Kiedy dochodzi do patologii, czyli nieprawidłowego pogłębienia, spłycenia lub skrzywienia bocznego, naturalne krzywizny przestają pełnić funkcję amortyzującą, a zaczynają negatywnie wpływać na cały organizm. Niestety, pod wpływem złych nawyków, braku ruchu czy przeciążeń, naturalne krzywizny mogą ulegać nieprawidłowym zmianom. Najczęstszymi patologiami w tym zakresie są:

Pogłębienie kifozy piersiowej (tzw. "okrągłe plecy")

Kiedy naturalne wygięcie kręgosłupa do tyłu w odcinku piersiowym jest zbyt duże, dochodzi do pogłębienia kifozy, czyli tzw. "okrągłych pleców". Stan ten przede wszystkim zmienia wygląd sylwetki – plecy stają się wyraźnie garbione, barki wysuwają się do przodu, a klatka piersiowa ulega zapadnięciu. Taka deformacja nie jest jednak wyłącznie problemem estetycznym, ponieważ zapadnięta klatka piersiowa mechanicznie ogranicza pracę płuc i przepony, co może prowadzić do uczucia duszności oraz obniżenia wydolności oddechowej.

Pogłębienie lordozy lędźwiowej (hiperlordoza, "plecy wklęsłe")

Gdy naturalne wygięcie kręgosłupa do przodu w odcinku lędźwiowym jest zbyt głębokie, mówimy o pogłębieniu lordozy, czyli tzw. "plecach wklęsłych". W tej patologii brzuch i pośladki są nadmiernie wysunięte, a dolna część pleców tworzy wyraźne wgłębienie. Takie ustawienie miednicy prowadzi do poważnych przeciążeń stawów międzykręgowych w dolnej części pleców, co objawia się częstym, tępym bólem w odcinku lędźwiowym. Co więcej, nieprawidłowy rozkład sił ściskających sprawia, że tylna część krążków międzykręgowych jest stale nadmiernie obciążona, co w konsekwencji znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia dyskopatii, a nawet przepukliny jądra miażdżystego.

Skolioza (skrzywienie boczne)

Skolioza różni się od pozostałych patologii tym, że nie polega na zmianie fizjologicznej krzywizny w płaszczyźnie przód-tył, lecz na pojawieniu się wygięcia bocznego, przez co kręgosłup przybiera kształt litery C lub S. Pociąga to za sobą widoczną asymetrię ciała – jedno ramię ustawione jest wyżej, łopatka mocniej odstaje, a trójkąty talii stają się nierówne. Co istotne, w skoliozie kręgi nie tylko wyginają się na boki, ale również obracają się wokół własnej osi, co prowadzi do powstania charakterystycznego wałka mięśniowego, czyli garbu żebrowego po stronie wypukłej skrzywienia. W zaawansowanych przypadkach deformacja klatki piersiowej staje się na tyle poważna, że może uciskać serce i płuca, znacząco utrudniając ich prawidłową pracę.

Złamania – nie każda kość łamie się tak samo

Złamania to nie tylko konsekwencja nieszczęśliwego upadku czy urazu – to również efekt tego, jak na przestrzeni lat zmienia się nasz szkielet. To, w jaki sposób i gdzie kość pęknie, zależy w dużej mierze od wieku człowieka oraz elastyczności jego układu kostnego.

Najczęstsze rodzaje złamań dziecięcych

Złamania u dzieci różnią się znacząco od tych występujących u dorosłych, co wynika przede wszystkim z budowy i właściwości dziecięcego układu kostnego. Kości dziecka są bardziej elastyczne i giętkie, zawierają większą ilość substancji organicznych, a okostna jest grubsza i silniej unaczyniona. Sprawia to, że charakter urazów jest często specyficzny i przybiera formy rzadko spotykane u dorosłych.

Złamanie podokostnowe (zielonej gałązki): to złamanie częściowe, które jest charakterystyczne właśnie dla dzieci. Kość wygina się pod wpływem ucisku, ale nie pęka na wylot – pęka tylko jedna strona kości (strona wypukła), podczas gdy druga pozostaje nienaruszona, a gruba, elastyczna okostna utrzymuje odłamy we właściwym położeniu. Nazwa pochodzi od analogii do świeżej, zielonej gałązki, która przy próbie złamania również wygina się i pęka tylko z jednej strony.

Złamanie typu torus (złamanie na wyboczenie): powstaje w wyniku ucisku osiowego na kość, najczęściej w okolicy przynasady (część kości w pobliżu nasady). W tym typie złamania dochodzi do specyficznego "sfalowania" lub uwypuklenia warstwy korowej kości, a nie do jej całkowitego przerwania. Wyglądem przypomina wybrzuszenie, stąd nazwa (torus oznacza w architekturze wybrzuszenie u podstawy kolumny).

Złamania nasady (z uszkodzeniem chrząstki wzrostowej): to bardzo ważna grupa złamań, ponieważ dotyczą one chrząstki nasadowej, czyli strefy wzrostu kości. Uszkodzenie tej struktury może prowadzić do zaburzeń wzrostu kości na długość, a w konsekwencji do jej skrócenia lub powstania zniekształceń kątowych. Klasyfikuje się je według skali Saltera-Harrisa, gdzie im wyższy stopień, tym większe ryzyko powikłań.

Złamania całkowite: choć rzadsze niż u dorosłych, zdarzają się również złamania, w których kość pęka na wylot, a odłamy ulegają przemieszczeniu.

Złamania dziecięce - cechy i leczenie

Dziecięce kości zrastają się znacznie szybciej niż u dorosłych, co jest ogromną zaletą. Wynika to z lepszego ukrwienia i intensywniejszych procesów metabolicznych. Gruba okostna często zapobiega dużym przemieszczeniom odłamów, a nawet jeśli do nich dojdzie, u dzieci istnieje duża zdolność do samokorekcji zniekształceń (tzw. remodelowanie), pod warunkiem że złamanie jest prawidłowo nastawione, a oś kończyny zachowana. Leczenie najczęściej polega na unieruchomieniu w opatrunku gipsowym

Oto zestawienie kości, które u dzieci łamią się najczęściej:

Kości przedramienia (szczególnie kość promieniowa): to zdecydowanie najczęstsze złamania dziecięce. Powstają najczęściej podczas upadku na wyciągniętą rękę (tzw. mechanizm wyprostny). W tej okolicy dominują złamania na wyboczenie (torus) w obrębie przynasady oraz złamania zielonej gałązki.

Obojczyk: to jedno z najpowszechniejszych złamań u noworodków (często podczas porodu) oraz u starszych dzieci. Najczęściej powstaje w wyniku upadku na bark lub wyciągniętą rękę. Złamania obojczyka u dzieci goją się bardzo szybko, często nawet przy minimalnym unieruchomieniu.

Kości nadgarstka i ręki: złamania palców (głównie w wyniku przygniecenia lub uprawiania sportu) oraz złamania w obrębie nadgarstka są również bardzo częste w populacji dziecięcej i młodzieżowej.

Kości podudzia (strzałka i piszczel): Częste w wyniku uprawiania sportu, skręceń czy upadków.

Nadkłykieć kości ramiennej (w okolicy łokcia): to bardzo charakterystyczne złamanie dla dzieci w wieku 5-10 lat. Powstaje przy upadku na wyciągniętą rękę i jest trudne w diagnostyce, a nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań (np. zniekształceń kątowych).

Złamania u osób dorosłych

Różnią się znacząco od tych występujących u dzieci, co wynika przede wszystkim z zakończonego procesu kostnienia oraz mniejszej elastyczności układu kostnego. Kości dorosłego człowieka są bardziej sztywne i kruche, zawierają większą ilość substancji mineralnych, a okostna jest cieńsza i mniej aktywna. Sprawia to, że urazy mają zwykle charakter całkowity, a ryzyko powikłań jest wyższe niż w populacji dziecięcej.

Najczęstsze rodzaje złamań u dorosłych

Złamanie poprzeczne: charakteryzuje się linią przełomu biegnącą prostopadle do długiej osi kości. Powstaje najczęściej w wyniku bezpośredniego urazu lub działania siły prostopadłej do kości. Odcinki kostne są zwykle stabilne, ale często dochodzi do ich przemieszczenia.

Złamanie skośne: linia przełomu biegnie pod kątem do osi długiej kości. Powstaje w wyniku działania sił zginających lub pośredniego urazu. Takie złamania mają tendencję do przesuwania się odłamów i często wymagają stabilizacji chirurgicznej.

Złamanie spiralne: powstaje w wyniku działania siły skręcającej (np. przy gwałtownym obrocie tułowia przy unieruchomionej stopie). Linia złamania okrąża kość śrubowato, a odłamy są często ostre i mogą uszkadzać okoliczne tkanki.

Złamanie wieloodłamowe: (rozgruchotane): kość pęka na więcej niż dwa odłamy. Powstaje w wyniku działania dużej siły (np. wypadki komunikacyjne, upadki z wysokości). Są to złamania poważne, trudne w leczeniu, często wymagające skomplikowanych zabiegów rekonstrukcyjnych.

Złamanie otwarte: to złamanie, w którym odłam kostny przebija skórę, tworząc ranę łączącą się z miejscem złamania. Jest to szczególnie niebezpieczne ze względu na wysokie ryzyko zakażenia kości (zapalenie kości i szpiku) oraz trudności w gojeniu.

Cechy charakterystyczne i leczenie:

Kości dorosłych zrastają się wolniej niż u dzieci, a zdolność do samokorekcji zniekształceń jest ograniczona – wymagają one precyzyjnego nastawienia odłamów. Proces gojenia jest bardziej podatny na powikłania, takie jak opóźniony zrost, staw rzekomy (brak zrostu) czy zrost w nieprawidłowym ustawieniu. Leczenie może być zachowawcze (unieruchomienie gipsowe) lub operacyjne (zespolenie metalowymi płytkami, śrubami, gwoździami śródszpikowymi), w zależności od rodzaju i lokalizacji złamania.

Złamania u osób starszych

Stanowią odrębną kategorię, ponieważ ich główną przyczyną nie jest sam uraz, ale zmieniona jakość tkanki kostnej. Wraz z wiekiem dochodzi do postępującej utraty masy kostnej i zaburzeń jej mikroarchitektury, czyli osteoporozy. Kości stają się cienkie, porowate i kruche, przez co łamią się przy znacznie mniejszych siłach, często w codziennych, banalnych sytuacjach.

Najczęstsze rodzaje złamań u osób starszych:

Złamania na tle osteoporozy (złamania niskoenergetyczne): to złamania powstające przy minimalnym urazie, np. przy upadku z wysokości własnego ciała, przy próbie złapania równowagi, a nawet podczas kaszlu czy kichnięcia. Kość jest tak osłabiona, że nie wytrzymuje rutynowych obciążeń.

Złamania kompresyjne (zgnieceniowe) kręgów: to jedno z najczęstszych złamań u osób starszych, szczególnie u kobiet po menopauzie. Pod wpływem nacisku dochodzi do obniżenia się trzonów kręgowych, najczęściej w odcinku piersiowym lub lędźwiowym. Prowadzi to do bólu, obniżenia wzrostu oraz powstania charakterystycznego "wdowiego garbu" (pogłębienie kifozy piersiowej).

Złamanie szyjki kości udowej: to jedno z najpoważniejszych złamań wieku podeszłego, często zmieniające dotychczasowe życie pacjenta. Powstaje zwykle w wyniku upadku na biodro. Ze względu na słabe ukrwienie tej okolicy, złamania te mają tendencję do braku zrostu, dlatego najczęściej wymagają leczenia operacyjnego (endoprotezoplastyka). Konsekwencją jest długotrwałe unieruchomienie, które niesie ryzyko powikłań zakrzepowych i odleżyn.

Złamanie dalszej części kości promieniowej (złamanie końca nadgarstka): Bardzo częste przy upadku na wyciągniętą rękę. U osób starszych ma ono zwykle charakter wieloodłamowy, a kość pod wpływem upadku dosłownie się "kruszy".

Złamania okołoprotezowe: u coraz większej liczby starszych osób, które mają wszczepione endoprotezy (stawu biodrowego lub kolanowego), dochodzi do złamań w okolicy implantu. Kość wokół protezy jest osłabiona i bardziej podatna na urazy.

Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie

W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.

Załóż darmowe konto

Na start 12 godzin pełnego dostępu za darmo.

Mam już konto — zaloguj się