Układ nerwowy dzieli się anatomicznie na część ośrodkową i obwodową. Ośrodkowy układ nerwowy tworzą mózgowie, leżące w jamie czaszki, oraz rdzeń kręgowy, leżący w kanale kręgowym. Obwodowy układ nerwowy obejmuje nerwy czaszkowe i rdzeniowe wraz z ich zwojami i splotami. Niezależnie od tego podziału wyróżnia się część somatyczną, która unerwia skórę, mięśnie szkieletowe i stawy, oraz część autonomiczną, która unerwia narządy wewnętrzne, naczynia i gruczoły. Część autonomiczna ma własne struktury w obrębie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego i dzieli się na część współczulną i przywspółczulną.
Ośrodkowy układ nerwowy otaczają trzy opony, a wewnątrz mózgowia znajdują się komory wypełnione płynem mózgowo-rdzeniowym. Mózgowie dzieli się na kresomózgowie, międzymózgowie, śródmózgowie, most, rdzeń przedłużony i móżdżek. Śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony tworzą razem pień mózgu.
Położenie i budowa zewnętrzna rdzenia kręgowego
Rdzeń kręgowy leży w kanale kręgowym, otoczony oponami i płynem mózgowo-rdzeniowym. Ma postać walca lekko spłaszczonego w kierunku przednio-tylnym, o długości około 42-45 cm u dorosłego. Ku górze, na wysokości otworu wielkiego kości potylicznej, przechodzi bez wyraźnej granicy w rdzeń przedłużony. Umownie granicę wyznacza miejsce wyjścia pierwszej pary nerwów szyjnych. Ku dołowi rdzeń kręgowy u dorosłego kończy się na wysokości granicy kręgów L1 i L2. U poszczególnych osób koniec ten leży nieco wyżej lub niżej, od dolnej części trzonu Th12 do trzonu L2.
Rdzeń kręgowy jest znacznie krótszy od kanału kręgowego, dlatego dolna część kanału nie zawiera już rdzenia, tylko korzenie nerwowe. Z tego powodu nakłucie lędźwiowe wykonuje się poniżej końca rdzenia, najczęściej między wyrostkami kolczystymi kręgów L3 i L4 lub L4 i L5.
Rdzeń dzieli się na segmenty, z których każdy daje początek jednej parze nerwów rdzeniowych. Wyróżnia się segmenty szyjne, piersiowe, lędźwiowe, krzyżowe i guziczny, razem 31 par nerwów. Ponieważ rdzeń jest krótszy od kręgosłupa, segmenty nie leżą na wysokości kręgów o tej samej nazwie. W odcinku szyjnym różnica wynosi około jednego kręgu, a ku dołowi narasta. Segmenty lędźwiowe i krzyżowe leżą na wysokości dolnych kręgów piersiowych i pierwszego kręgu lędźwiowego. Każdy segment leży więc wyżej niż kręg o tej samej nazwie, a korzenie dolnych nerwów muszą biec w kanale coraz dłużej w dół, zanim dotrą do właściwego otworu.
Na powierzchni rdzenia biegną podłużne zagłębienia. Z przodu, w linii środkowej, leży głęboka szczelina pośrodkowa przednia, do której wnikają gałęzie tętnicy rdzeniowej przedniej. Z tyłu, w linii środkowej, biegnie płytka bruzda pośrodkowa tylna, od której w głąb rdzenia sięga cienka przegroda. Po obu stronach znajdują się bruzdy boczne przednie i tylne, w których z rdzenia wychodzą i do niego wchodzą korzenie nerwów rdzeniowych.
Zgrubienia, stożek i ogon koński
Rdzeń kręgowy nie ma jednakowej grubości na całej długości. Ma dwa zgrubienia w miejscach, z których wychodzą nerwy kończyn. Zgrubienie szyjne obejmuje w przybliżeniu segmenty od C4 do Th1 i daje początek nerwom tworzącym splot ramienny, czyli nerwom kończyny górnej. Zgrubienie lędźwiowo-krzyżowe obejmuje segmenty od L1 do S3 i leży na wysokości dolnych kręgów piersiowych. Wychodzą z niego nerwy splotu lędźwiowego i krzyżowego, czyli nerwy kończyny dolnej.
Poniżej zgrubienia lędźwiowo-krzyżowego rdzeń szybko się zwęża i przybiera kształt stożka, nazywanego stożkiem rdzeniowym. Jego szczyt wyznacza koniec rdzenia kręgowego, u dorosłego na wysokości granicy kręgów L1 i L2.
Od szczytu stożka ciągnie się w dół cienka nić końcowa, będąca przedłużeniem opony miękkiej. Jej górna część leży wewnątrz worka opony twardej, który kończy się na wysokości kręgu S2. Dolna część przebija dno worka, otrzymuje z niego osłonkę i przyczepia się do tylnej powierzchni kości guzicznej. Nić końcowa nie zawiera korzeni nerwowych i utrzymuje dolny koniec rdzenia w stałym położeniu.
Poniżej końca rdzenia kanał kręgowy wypełniają korzenie dolnych nerwów rdzeniowych, lędźwiowych, krzyżowych i guzicznego. Biegną one niemal pionowo w dół w worku opony twardej, otaczając nić końcową, zanim wyjdą przez otwory międzykręgowe i otwory krzyżowe. Ten pęk korzeni przypomina koński ogon, stąd jego nazwa ogon koński. Korzenie zanurzone w płynie mózgowo-rdzeniowym łatwo usuwają się przed igłą, dlatego nakłucie w tej okolicy nie uszkadza rdzenia.
Istota szara i biała rdzenia kręgowego
Na przekroju poprzecznym rdzenia kręgowego widać dwa rodzaje tkanki różniące się barwą. Istota szara leży w środku i ma kształt litery H albo motyla, a istota biała otacza ją od zewnątrz. Układ ten jest odwrotny niż w półkulach mózgu, gdzie istota szara tworzy korę na powierzchni, a istota biała leży pod nią.
Istota szara tworzy po każdej stronie wypustki nazywane rogami. Róg przedni jest szeroki i krótki, skierowany ku przodowi, w stronę bruzdy bocznej przedniej. Róg tylny jest wąski i długi, sięga niemal do powierzchni rdzenia przy bruździe bocznej tylnej. Róg boczny jest niewielkim wyniesieniem skierowanym bocznie, między rogiem przednim a tylnym. Występuje tylko w odcinku piersiowym i górnym lędźwiowym, a mieszczą się w nim ośrodki współczulne. Wzdłuż całego rdzenia rogi tworzą słupy istoty szarej, a róg jest obrazem słupa na przekroju.
Obie połowy istoty szarej łączy poprzeczne spoidło szare. Przez nie, na całej długości rdzenia, biegnie wąski kanał środkowy. Ku górze kanał przechodzi w komorę czwartą, a ku dołowi kończy się w stożku rdzeniowym niewielkim poszerzeniem, nazywanym komorą końcową.
Istota biała dzieli się po każdej stronie na trzy sznury. Sznur przedni leży między szczeliną pośrodkową przednią a korzeniami przednimi, sznur boczny między korzeniami przednimi a tylnymi, a sznur tylny między korzeniami tylnymi a bruzdą pośrodkową tylną. Przed spoidłem szarym oba sznury przednie łączy spoidło białe. W sznurach biegną drogi nerwowe, czyli pęczki włókien łączących rdzeń z mózgowiem i poszczególne segmenty ze sobą.
Rdzeń przedłużony
Rdzeń przedłużony jest najniższą częścią pnia mózgu i bezpośrednim przedłużeniem rdzenia kręgowego ku górze. Ma kształt ściętego stożka długości około 3 cm, rozszerzającego się ku górze. Leży w tylnym dole czaszki, na stoku, przed móżdżkiem. Dolna granica, na wysokości otworu wielkiego, jest umowna. Górną granicę na przedniej powierzchni wyznacza poprzeczna bruzda opuszkowo-mostowa, która oddziela rdzeń przedłużony od mostu.
Na przedniej powierzchni przebiega szczelina pośrodkowa przednia, będąca przedłużeniem szczeliny rdzenia kręgowego. Po obu jej stronach leżą podłużne wyniosłości, piramidy, w których biegną włókna drogi korowo-rdzeniowej. Bocznie od piramidy, oddzielona od niej bruzdą przednio-boczną, leży owalna wyniosłość, oliwka, pod którą znajduje się jądro oliwki.
W dolnej części rdzenia przedłużonego większość włókien piramid przechodzi na stronę przeciwną, krzyżując się w linii pośrodkowej. Powstaje w ten sposób skrzyżowanie piramid, które na krótkim odcinku, tuż powyżej granicy z rdzeniem kręgowym, zaciera szczelinę pośrodkową przednią. Z tego powodu uszkodzenie jednej półkuli mózgu daje niedowład przeciwnej połowy ciała.
Na tylnej powierzchni, w dolnej części rdzenia przedłużonego, przedłużają się sznury tylne rdzenia kręgowego. Kończą się one dwiema parami wyniosłości, guzkiem smukłym położonym przyśrodkowo i guzkiem klinowatym położonym bocznie. W górnej części tylna powierzchnia rozchyla się i tworzy dolną część dna komory czwartej, a bocznie odchodzą od niej ku móżdżkowi konary dolne móżdżku.
Most
Most leży między śródmózgowiem powyżej a rdzeniem przedłużonym poniżej. Znajduje się przed móżdżkiem, od którego oddziela go komora czwarta, i opiera się na stoku utworzonym przez kość klinową i potyliczną. Jest wyraźnie szerszy i bardziej wypukły niż sąsiednie części pnia, a na przedniej powierzchni ma poprzeczne prążkowanie wytworzone przez włókna biegnące ku móżdżkowi. Od rdzenia przedłużonego oddziela go bruzda opuszkowo-mostowa, a od śródmózgowia górny brzeg mostu.
W linii środkowej przedniej powierzchni mostu biegnie płytka, podłużna bruzda podstawna. Leży w niej tętnica podstawna, powstająca z połączenia obu tętnic kręgowych. Po bokach bruzdy most jest uwypuklony przez biegnące w głębi drogi korowo-rdzeniowe.
Bocznie most zwęża się i przechodzi w konar środkowy móżdżku, najgrubszy z trzech konarów móżdżku, który wnika do półkuli móżdżku. Granicę między mostem a konarem wyznacza umownie miejsce wyjścia nerwu trójdzielnego. Przez konary środkowe most łączy się z móżdżkiem.
Tylna powierzchnia mostu jest skierowana ku komorze czwartej i tworzy górną część jej dna. Na przekroju most dzieli się na część przednią, nazywaną częścią podstawną, i część tylną, nazywaną nakrywką mostu.
Śródmózgowie
Śródmózgowie jest najkrótszą i najwyżej położoną częścią pnia mózgu. Łączy most z międzymózgowiem i przechodzi przez wcięcie namiotu móżdżku, z tylnego dołu czaszki do środkowej części jamy czaszki. Przez śródmózgowie biegnie wodociąg mózgu. Część leżąca przed wodociągiem obejmuje konary mózgu, a część leżąca za wodociągiem to pokrywa śródmózgowia.
Na przedniej powierzchni śródmózgowia widoczne są dwa grube, podłużne pasma, konary mózgu. Wychodzą spod górnego brzegu mostu i rozchodzą się ku górze i bocznie, wnikając w półkule mózgu. Zawierają drogi zstępujące z kory mózgu do pnia i rdzenia kręgowego. Między konarami leży zagłębienie, dół międzykonarowy, z którego wychodzą nerwy okoruchowe. Przy górnej granicy konary obejmują od boku pasma wzrokowe.
Tylną powierzchnię śródmózgowia tworzy blaszka pokrywy, nazywana też blaszką czworaczą. Ma cztery okrągłe wyniosłości ułożone parami, dwa wzgórki górne i dwa wzgórki dolne. Wzgórki górne łączą się ramionami z ciałami kolankowatymi bocznymi, a wzgórki dolne z ciałami kolankowatymi przyśrodkowymi. Nad blaszką, w zagłębieniu między wzgórkami górnymi, leży szyszynka.
Na przekroju poprzecznym każdy konar mózgu dzieli się na część przednią, podstawę konaru, i część tylną, nakrywkę śródmózgowia. Granicę między nimi tworzy istota czarna, szerokie pasmo ciemno zabarwionej istoty szarej, widoczne gołym okiem. W nakrywce, bliżej linii pośrodkowej, leży okrągłe jądro czerwone, na świeżym przekroju o czerwonawym zabarwieniu. Wodociąg mózgu oddziela nakrywkę od pokrywy.
Położenie i części móżdżku
Móżdżek leży w tylnym dole czaszki, pod płatami potylicznymi półkul mózgu, od których oddziela go namiot móżdżku, fałd opony twardej. Do przodu od móżdżku leżą most i rdzeń przedłużony, a między nimi a móżdżkiem znajduje się komora czwarta. Masa móżdżku u dorosłego wynosi około 150 g.
Móżdżek składa się z dwóch półkul oraz leżącej między nimi w linii pośrodkowej nieparzystej części, robaka. Na górnej powierzchni robak jest słabo odgraniczony od półkul, a na dolnej leży w głębokim zagłębieniu, nazywanym doliną móżdżku. Na dolnej powierzchni każdej półkuli, przy robaku, wyodrębnia się zaokrąglony płacik, migdałek móżdżku. Migdałki leżą po bokach rdzenia przedłużonego, tuż nad otworem wielkim, dlatego przy wzroście ciśnienia w czaszce mogą się w ten otwór wklinować. Przy konarze środkowym, na dolnej powierzchni, leży jeszcze mały płacik, kłaczek.
Powierzchnia móżdżku, inaczej niż powierzchnia półkul mózgu, nie tworzy zakrętów. Pokrywają ją wąskie, równoległe listki, biegnące w przybliżeniu poprzecznie i oddzielone płytkimi szczelinami. Kilka głębszych szczelin dzieli móżdżek na płaty. Szczelina pierwsza, na górnej powierzchni, oddziela płat przedni od płata tylnego. Szczelina tylno-boczna, na dolnej powierzchni, oddziela płat tylny od płata grudkowo-kłaczkowego, który tworzą kłaczki i grudka robaka.
Konary móżdżku
Móżdżek łączy się z pniem mózgu trzema parami konarów. Konary górne biegną ku górze i do przodu, do śródmózgowia. Konary środkowe, najgrubsze, są bocznym przedłużeniem mostu. Konary dolne łączą móżdżek z rdzeniem przedłużonym.
Konary móżdżku ograniczają komorę czwartą od boków. Konary górne tworzą boczne brzegi górnej części komory, a rozpięta między nimi cienka blaszka, żagiel rdzeniowy górny, zamyka ją od tyłu. Konary dolne tworzą boczne brzegi dolnej części komory.
Istota szara i biała móżdżku
Podobnie jak w półkulach mózgu, istota szara móżdżku tworzy na powierzchni cienką korę, a pod nią leży istota biała. Na przekroju strzałkowym przez robaka istota biała rozgałęzia się w listki jak gałęzie drzewa, dlatego obraz ten nazwano drzewem życia.
W głębi istoty białej leżą jądra móżdżku. Największe z nich jest jądro zębate, leżące w półkuli, o kształcie pofałdowanego woreczka otwartego przyśrodkowo. Przyśrodkowo od niego leżą mniejsze jądra czopowate i kulkowate, a najbliżej linii pośrodkowej, w robaku nad sklepieniem komory czwartej, leży jądro wierzchu. Z jądra zębatego wychodzi większość włókien konara górnego.
Wzgórze
Międzymózgowie leży między półkulami mózgu a śródmózgowiem i jest niemal całkowicie przykryte przez półkule, tak że na nieuszkodzonym mózgu widać je tylko od podstawy. Jego środek zajmuje wąska, pionowa szczelina, komora trzecia. Międzymózgowie dzieli się na wzgórze, nadwzgórze, zawzgórze i podwzgórze, a największą z tych części jest wzgórze.
Wzgórze to parzysta, jajowata masa istoty szarej, leżąca po obu stronach komory trzeciej. Jego przyśrodkowa powierzchnia tworzy górną część ściany bocznej komory trzeciej, a od dolnej części tej ściany, należącej do podwzgórza, oddziela ją płytka bruzda podwzgórzowa. Bocznie wzgórze przylega do torebki wewnętrznej. Przedni koniec wzgórza jest zwężony i tworzy guzek przedni, a tylny koniec jest szeroki i wypukły i nazywa się poduszką. Poduszka wystaje ku tyłowi nad śródmózgowie.
U większości ludzi przyśrodkowe powierzchnie obu wzgórz łączy w poprzek komory trzeciej niewielkie pasmo istoty szarej, zrost międzywzgórzowy. Nie jest to spoidło w ścisłym znaczeniu, a u części osób zrostu brak.
Nadwzgórze i zawzgórze
Nadwzgórze leży w tylnej i górnej części międzymózgowia, nad tylnym końcem komory trzeciej. Jego najważniejszą częścią jest szyszynka, nieparzysty narząd o kształcie szyszki sosny, długości około 1 cm. Szyszynka jest przytwierdzona do tylnej ściany komory trzeciej i zwisa ku tyłowi nad blaszką pokrywy śródmózgowia. Do nadwzgórza należą też uzdeczki, cienkie pasma biegnące wzdłuż górnej przyśrodkowej krawędzi wzgórz. Pod szyszynką leży spoidło tylne, poprzeczne pasmo włókien, które wyznacza granicę między międzymózgowiem a śródmózgowiem. Pod spoidłem tylnym komora trzecia przechodzi w wodociąg mózgu.
Zawzgórze tworzą dwie pary niewielkich wyniosłości leżących pod poduszką wzgórza, ciała kolankowate przyśrodkowe i boczne. Ciało kolankowate boczne leży bardziej bocznie, w miejscu, w którym kończy się pasmo wzrokowe. Ciało kolankowate przyśrodkowe leży przyśrodkowo od niego, bliżej śródmózgowia. Z blaszką pokrywy łączą je ramiona wzgórków, opisane przy śródmózgowiu.
Podwzgórze
Podwzgórze leży poniżej wzgórza i do przodu od niego. Tworzy dno komory trzeciej oraz dolną część jej ścian bocznych, poniżej bruzdy podwzgórzowej. Na podstawie mózgu podwzgórze zajmuje pole ograniczone z przodu skrzyżowaniem wzrokowym, z boków pasmami wzrokowymi, a z tyłu dołem międzykonarowym.
Na podstawie mózgu, licząc od przodu, widoczne są kolejno skrzyżowanie wzrokowe, guz popielaty i ciała suteczkowate. Skrzyżowanie wzrokowe powstaje z połączenia nerwów wzrokowych i przechodzi ku tyłowi w pasma wzrokowe. Za nim leży guz popielaty, niewielkie uwypuklenie dna komory trzeciej.
Od guza popielatego odchodzi ku dołowi lejek, zwężający się ku dołowi wypustek, na którego końcu wisi przysadka. Przysadka leży w siodle tureckim kości klinowej, a lejek przechodzi do niej przez otwór w przeponie siodła, fałdzie opony twardej. Przez lejek przysadka łączy się z podwzgórzem.
Za guzem popielatym, tuż przed dołem międzykonarowym, leżą dwie okrągłe, białawe wyniosłości wielkości ziarna grochu, ciała suteczkowate.
Półkule, płaty i bruzdy
Kresomózgowie jest największą częścią mózgowia i tworzą je dwie półkule mózgu. Półkule oddziela od siebie głęboka szczelina podłużna mózgu, w którą wnika sierp mózgu, a na jej dnie leży ciało modzelowate łączące obie półkule. Od móżdżku półkule oddziela szczelina poprzeczna mózgu, w którą wnika namiot móżdżku. Każda półkula ma powierzchnię górno-boczną, przyśrodkową i dolną oraz trzy bieguny, czołowy z przodu, potyliczny z tyłu i skroniowy skierowany do przodu i w dół.
Powierzchnię półkuli pokrywają fałdy, nazywane zakrętami, oddzielone zagłębieniami, nazywanymi bruzdami. Kilka stałych, głębokich bruzd dzieli półkulę na płaty. Bruzda boczna zaczyna się na dolnej powierzchni i biegnie po powierzchni bocznej skośnie ku tyłowi i ku górze. Oddziela płat skroniowy, leżący poniżej, od płata czołowego i ciemieniowego, leżących powyżej. Bruzda środkowa biegnie od górnego brzegu półkuli, nieco za jego połową, skośnie w dół i do przodu, prawie do bruzdy bocznej. Oddziela płat czołowy od płata ciemieniowego.
Na przyśrodkowej powierzchni półkuli płat ciemieniowy oddziela od płata potylicznego bruzda ciemieniowo-potyliczna. Na powierzchni bocznej granica między płatem potylicznym a płatami ciemieniowym i skroniowym jest umowna. Na przyśrodkowej powierzchni płata potylicznego biegnie poziomo bruzda ostrogowa, która z przodu łączy się z bruzdą ciemieniowo-potyliczną. Klinowaty obszar między tymi dwiema bruzdami to klinek, a poniżej bruzdy ostrogowej leży zakręt językowaty.
W głębi bruzdy bocznej leży piąty płat, wyspa. Jest całkowicie zakryta przez części płatów czołowego, ciemieniowego i skroniowego, nazywane wieczkami, i widać ją dopiero po ich rozchyleniu. Na przyśrodkowej powierzchni półkuli wyróżnia się jeszcze płat limbiczny, obejmujący pierścień zakrętów wokół ciała modzelowatego i górnej części pnia mózgu.
Zakręty półkuli
Na powierzchni bocznej płata czołowego, przed bruzdą środkową, biegnie pionowo zakręt przedśrodkowy, a przed nim dwie poziome bruzdy dzielą resztę płata na zakręty czołowe górny, środkowy i dolny. W płacie ciemieniowym, za bruzdą środkową, biegnie zakręt zaśrodkowy, a za nim leżą płacik ciemieniowy górny i dolny. W płaciku ciemieniowym dolnym wyróżnia się zakręt nadbrzeżny, obejmujący łukowato tylny koniec bruzdy bocznej, oraz leżący za nim zakręt kątowy, obejmujący tylny koniec bruzdy skroniowej górnej. Płat skroniowy dzielą dwie poziome bruzdy na zakręty skroniowe górny, środkowy i dolny.
Na przyśrodkowej powierzchni półkuli zakręt obręczy obejmuje łukowato ciało modzelowate, oddzielony od niego bruzdą ciała modzelowatego. Zakręty przedśrodkowy i zaśrodkowy przechodzą przez górny brzeg półkuli na tę powierzchnię i tworzą razem płacik okołośrodkowy. Na przyśrodkowej i dolnej powierzchni płata skroniowego leży zakręt przyhipokampowy, który z tyłu przechodzi w zakręt obręczy, a z przodu kończy się zagiętym hakiem.
Na dolnej powierzchni płata czołowego, w pobliżu linii pośrodkowej, biegnie ku tyłowi bruzda węchowa, w której leżą opuszka i pasmo węchowe. Przyśrodkowo od niej leży wąski zakręt prosty, a bocznie zakręty oczodołowe, które spoczywają na stropie oczodołu.
Ośrodki ruchowe i czuciowe
Kora półkul mózgu nie jest jednorodna, a poszczególne jej obszary, nazywane ośrodkami lub polami korowymi, mają stałe położenie. Znajomość tego położenia pozwala przewidzieć, jakie objawy da ognisko udaru lub guza w danej okolicy mózgu.
Ośrodek ruchowy leży w płacie czołowym, w zakręcie przedśrodkowym, bezpośrednio przed bruzdą środkową, i przechodzi na przyśrodkową powierzchnię półkuli, w przednią część płacika okołośrodkowego. Przed nim, w tylnych częściach zakrętów czołowych, leży kora przedruchowa. Poszczególne części ciała są w nim reprezentowane w odwróconym porządku: kończyna dolna w części przyśrodkowej, na płaciku okołośrodkowym, tułów i kończyna górna w części górnej i środkowej, a twarz w części dolnej, przy bruździe bocznej.
Ośrodek czucia somatycznego leży w płacie ciemieniowym, w zakręcie zaśrodkowym, bezpośrednio za bruzdą środkową, i obejmuje tylną część płacika okołośrodkowego. Rozmieszczenie reprezentacji ciała jest w nim podobne jak w ośrodku ruchowym, więc oba ośrodki leżą naprzeciw siebie po dwóch stronach tej samej bruzdy.
Ośrodki zmysłów
Ośrodek wzrokowy leży w płacie potylicznym, na jego przyśrodkowej powierzchni, w korze wyściełającej brzegi i dno bruzdy ostrogowej, czyli w sąsiadujących z nią częściach klinka i zakrętu językowatego. Niewielka jego część sięga na biegun potyliczny. Dlatego uraz lub udar tylnej części mózgu może wywołać zaburzenia widzenia mimo prawidłowo zbudowanych oczu.
Ośrodek słuchowy leży w płacie skroniowym. Zajmuje zakręty skroniowe poprzeczne, leżące na górnej powierzchni zakrętu skroniowego górnego, ukrytej w głębi bruzdy bocznej.
Ośrodek węchowy leży na przyśrodkowej powierzchni płata skroniowego, w okolicy haka i przedniej części zakrętu przyhipokampowego. Położenie ośrodka smaku źródła podają różnie, najczęściej w dolnej części zakrętu zaśrodkowego i w przyległej części wyspy.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Ośrodki mowy u większości ludzi leżą tylko w jednej półkuli, nazywanej dominującą. U niemal wszystkich osób praworęcznych i u większości leworęcznych jest to półkula lewa.
Ruchowy ośrodek mowy, nazywany ośrodkiem Broki, leży w płacie czołowym, w tylnej części zakrętu czołowego dolnego, tuż przed dolną częścią ośrodka ruchowego, w której reprezentowane są twarz i krtań. Czuciowy ośrodek mowy, nazywany ośrodkiem Wernickego, leży w płacie skroniowym, w tylnej części zakrętu skroniowego górnego, w sąsiedztwie ośrodka słuchowego. Oba ośrodki łączy pęczek włókien istoty białej biegnący łukiem wokół tylnego końca bruzdy bocznej.
Uszkodzenie ośrodka Broki utrudnia wypowiadanie słów przy zachowanym rozumieniu mowy, a uszkodzenie ośrodka Wernickego zaburza przede wszystkim rozumienie mowy.
Jądra podkorowe
W głębi każdej półkuli, pod korą i istotą białą, leżą skupiska istoty szarej nazywane jądrami podkorowymi. Należą do nich jądro ogoniaste, jądro soczewkowate, przedmurze i ciało migdałowate.
Jądro ogoniaste ma kształt wydłużonego łuku. Jego gruba głowa leży z przodu i wpukla się w boczną ścianę rogu przedniego komory bocznej. Ku tyłowi przechodzi w trzon, biegnący wzdłuż komory bocznej obok wzgórza, a następnie w cienki ogon, który zagina się w dół i do przodu i biegnie w stropie rogu dolnego komory bocznej. Na całej długości jądro ogoniaste wpukla się w ścianę komory bocznej.
Jądro soczewkowate leży bocznie od jądra ogoniastego i wzgórza, oddzielone od nich torebką wewnętrzną. Na przekroju ma kształt klina zwróconego ostrzem przyśrodkowo. Dzieli się na dwie części, większą, leżącą bocznie skorupę i mniejszą, leżącą przyśrodkowo gałkę bladą, jaśniejszą na przekroju. Skorupa i jądro ogoniaste są połączone pasmami istoty szarej przechodzącymi przez torebkę wewnętrzną, co nadaje tej okolicy prążkowany wygląd, dlatego razem nazywa się je ciałem prążkowanym.
Bocznie od jądra soczewkowatego, oddzielona od niego cienką warstwą istoty białej, leży wąska blaszka istoty szarej, przedmurze. Od kory wyspy oddziela przedmurze kolejna warstwa istoty białej. Idąc od strony przyśrodkowej, leżą więc kolejno jądro soczewkowate, torebka zewnętrzna, przedmurze, torebka ostatnia i kora wyspy.
Ciało migdałowate to owalne skupisko istoty szarej w przedniej części płata skroniowego, w pobliżu haka, tuż przed końcem rogu dolnego komory bocznej.
Torebka wewnętrzna
Torebka wewnętrzna jest szerokim pasmem istoty białej, przez które przechodzi większość włókien łączących korę mózgu z niższymi częściami ośrodkowego układu nerwowego. Leży między jądrem ogoniastym i wzgórzem, położonymi przyśrodkowo, a jądrem soczewkowatym, położonym bocznie.
Na przekroju poziomym torebka wewnętrzna ma kształt litery V otwartej bocznie. Odnoga przednia leży między głową jądra ogoniastego a jądrem soczewkowatym, odnoga tylna między wzgórzem a jądrem soczewkowatym, a miejsce ich połączenia, skierowane przyśrodkowo, to kolano. Przez kolano i odnogę tylną biegną drogi ruchowe, dlatego nawet niewielkie ognisko udaru w tej okolicy może dać niedowład całej przeciwnej połowy ciała.
Ku górze włókna torebki wewnętrznej rozchodzą się wachlarzowato do kory, tworząc wieniec promienisty, a ku dołowi przechodzą w konary mózgu.
Spoidła mózgu
Obie półkule łączą pasma włókien istoty białej, nazywane spoidłami. Największym z nich jest ciało modzelowate, leżące na dnie szczeliny podłużnej mózgu i tworzące strop komór bocznych. Na przekroju strzałkowym ma kształt łuku, w którym od przodu wyróżnia się dziób, kolano, pień i najgrubszy, tylny płat. Dziób zagina się od kolana ku dołowi i do tyłu, a płat leży nad szyszynką i blaszką pokrywy śródmózgowia.
Pod ciałem modzelowatym biegnie łukiem sklepienie, parzyste pasmo istoty białej. Zaczyna się z tyłu w płacie skroniowym, przy hipokampie, jako odnogi sklepienia, które pod płatem ciała modzelowatego zbliżają się do siebie i łączą w trzon. Trzon biegnie do przodu pod ciałem modzelowatym, a następnie rozdziela się na słupy, które zaginają się ku dołowi przed wzgórzami i kończą w ciałach suteczkowatych. Między ciałem modzelowatym a sklepieniem rozpięta jest cienka, pionowa przegroda przezroczysta, oddzielająca od siebie rogi przednie komór bocznych.
Spoidło przednie jest niewielkim poprzecznym pasmem leżącym w przedniej ścianie komory trzeciej, przed słupami sklepienia.
Komory boczne
Układ komorowy mózgowia tworzą dwie komory boczne, komora trzecia, wodociąg mózgu i komora czwarta. Wszystkie są ze sobą połączone i wypełnione płynem mózgowo-rdzeniowym, a ku dołowi przechodzą w kanał środkowy rdzenia kręgowego.
Komory boczne leżą w półkulach mózgu, po jednej w każdej. Każda ma kształt łuku otaczającego wzgórze i dzieli się na róg przedni, leżący w płacie czołowym, część środkową, leżącą w płacie ciemieniowym, róg tylny, wnikający do płata potylicznego, oraz róg dolny, biegnący w płacie skroniowym. Miejsce, w którym część środkowa przechodzi w róg tylny i róg dolny, nazywa się przedsionkiem komory bocznej.
Strop rogu przedniego i części środkowej tworzy ciało modzelowate. Boczną ścianę rogu przedniego tworzy głowa jądra ogoniastego, a przyśrodkową przegroda przezroczysta, oddzielająca rogi przednie obu komór. Na dnie części środkowej leżą wzgórze i trzon jądra ogoniastego, a przyśrodkowo sklepienie. W dno rogu dolnego wpukla się hipokamp, a strop tego rogu tworzy ogon jądra ogoniastego.
Komora trzecia
Komora trzecia jest wąską, pionową szczeliną w linii pośrodkowej międzymózgowia, między obu wzgórzami i podwzgórzem. Z każdą komorą boczną łączy się przez otwór międzykomorowy. Otwór ten leży w przedniej górnej części komory trzeciej, między słupem sklepienia z przodu a przednim końcem wzgórza z tyłu.
Przednią ścianę komory trzeciej tworzy cienka blaszka krańcowa, rozpięta od skrzyżowania wzrokowego ku górze do spoidła przedniego i słupów sklepienia. Dno tworzy podwzgórze, strop cienka blaszka z tkanką naczyniówkową, a tylna ściana dochodzi do nadwzgórza i spoidła tylnego, pod którym komora przechodzi w wodociąg mózgu. Komora trzecia tworzy kilka zachyłków, wzrokowy nad skrzyżowaniem wzrokowym, zachyłek lejka wnikający w lejek oraz szyszynkowy w szypule szyszynki.
Wodociąg i komora czwarta
Wodociąg mózgu jest wąskim kanałem długości około 1,5 cm, biegnącym przez śródmózgowie między nakrywką a pokrywą. Łączy komorę trzecią z komorą czwartą. Zwężenie wodociągu, wrodzone lub spowodowane uciskiem, jest częstą przyczyną wodogłowia, bo płyn gromadzi się wtedy w komorach leżących powyżej.
Komora czwarta leży w tylnym dole czaszki, między mostem i rdzeniem przedłużonym z przodu a móżdżkiem z tyłu. Jej dno ma kształt rombu i nazywa się dołem równoległobocznym. Górną połowę dna tworzy tylna powierzchnia mostu, a dolną tylna powierzchnia rdzenia przedłużonego. Strop komory ma kształt namiotu wnikającego w móżdżek, a tworzą go żagiel rdzeniowy górny w części górnej oraz żagiel rdzeniowy dolny z blaszką naczyniówkową w części dolnej. Boczne ograniczenia komory tworzą konary móżdżku.
Komora czwarta łączy się z przestrzenią podpajęczynówkową trzema otworami, nieparzystym otworem pośrodkowym w dolnej części stropu oraz dwoma otworami bocznymi na końcach bocznych zachyłków komory. Przez te otwory płyn mózgowo-rdzeniowy przechodzi z układu komorowego do przestrzeni otaczającej mózgowie i rdzeń kręgowy. Ku dołowi komora czwarta przechodzi w kanał środkowy rdzenia kręgowego.
W komorach leżą sploty naczyniówkowe, czyli fałdy naczyniówki z gęstą siecią naczyń krwionośnych. Występują w części środkowej i rogu dolnym komór bocznych, w stropie komory trzeciej i w stropie komory czwartej. Nie ma ich w rogach przednim i tylnym komór bocznych ani w wodociągu mózgu.
Warstwy opon i opona twarda
Mózgowie i rdzeń kręgowy otaczają trzy opony. Licząc od zewnątrz, czyli od kości ku tkance nerwowej, są to opona twarda, pajęczynówka i opona miękka.
Opona twarda jest grubą, mocną błoną z tkanki łącznej włóknistej. W jamie czaszki składa się z dwóch blaszek. Blaszka zewnętrzna jest zrośnięta z kośćmi czaszki i pełni rolę ich okostnej, a blaszka wewnętrzna tworzy wypustki wnikające między części mózgowia. Tam, gdzie blaszki się rozchodzą, leżą między nimi zatoki żylne opony twardej. W kanale kręgowym opona twarda tworzy luźny worek, oddzielony od kości przestrzenią nadtwardówkową.
Największą wypustką jest sierp mózgu, pionowa blaszka wnikająca w szczelinę podłużną mózgu między półkule. Z tyłu sierp łączy się z namiotem móżdżku, poziomą blaszką rozpiętą nad móżdżkiem, pod płatami potylicznymi. Przedni brzeg namiotu jest wolny i ogranicza wcięcie namiotu, przez które przechodzi śródmózgowie. Pod namiotem, w linii pośrodkowej, wnika z tyłu między półkule móżdżku niewielki sierp móżdżku. Nad siodłem tureckim rozpina się przepona siodła, która zamyka od góry dół przysadki i ma w środku otwór dla lejka.
Pajęczynówka i opona miękka
Pajęczynówka jest cienką, przejrzystą błoną pozbawioną naczyń, przylegającą od wewnątrz do opony twardej. Przerzuca się nad bruzdami i szczelinami mózgu, nie wnikając w nie, i łączy się z oponą miękką licznymi delikatnymi beleczkami. W pobliżu zatok żylnych tworzy uwypuklenia, ziarnistości pajęczynówki, wnikające do światła zatok.
Opona miękka jest cienką, bogato unaczynioną błoną, ściśle przylegającą do powierzchni mózgowia i rdzenia kręgowego. Wnika we wszystkie bruzdy i szczeliny, a w komorach bierze udział w tworzeniu splotów naczyniówkowych. Na rdzeniu kręgowym opona miękka tworzy po obu stronach, między korzeniami przednimi i tylnymi, szereg trójkątnych wypustek, nazywanych więzadłami ząbkowanymi. Ich szczyty przyczepiają się do opony twardej i utrzymują rdzeń pośrodku worka oponowego. Ku dołowi opona miękka przedłuża się w nić końcową.
Przestrzenie i zbiorniki
Przestrzeń nadtwardówkowa leży między oponą twardą a ścianą kanału kręgowego i występuje tylko w kanale kręgowym, bo w czaszce opona twarda jest zrośnięta z kośćmi. Wypełniają ją tkanka tłuszczowa i splot żylny kręgowy wewnętrzny. Do tej przestrzeni podaje się leki w znieczuleniu zewnątrzoponowym.
Przestrzeń podtwardówkowa to wąska szczelina między oponą twardą a pajęczynówką. W prawidłowych warunkach jest niemal pusta, ale przy przerwaniu żył przechodzących przez nią do zatok może się w niej gromadzić krew, tworząc krwiak podtwardówkowy.
Przestrzeń podpajęczynówkowa leży między pajęczynówką a oponą miękką i jest wypełniona płynem mózgowo-rdzeniowym. Tam, gdzie pajęczynówka odstaje daleko od mózgowia, przestrzeń ta poszerza się w zbiorniki. Największy z nich, zbiornik móżdżkowo-rdzeniowy, nazywany też wielkim, leży między dolną powierzchnią móżdżku a tylną powierzchnią rdzenia przedłużonego i przyjmuje płyn z otworu pośrodkowego komory czwartej. Na podstawie mózgu leżą zbiornik skrzyżowania wokół skrzyżowania wzrokowego oraz zbiornik międzykonarowy w dole międzykonarowym.
W kanale kręgowym poniżej końca rdzenia przestrzeń podpajęczynówkowa tworzy zbiornik lędźwiowy, sięgający do wysokości S2. Zawiera on ogon koński i nić końcową, a ponieważ nie ma w nim rdzenia, właśnie tutaj nakłuwa się przestrzeń podpajęczynówkową przy punkcji lędźwiowej.
Przegląd nerwów czaszkowych
Nerwów czaszkowych jest dwanaście par. Oznacza się je cyframi rzymskimi w kolejności, w jakiej odchodzą od mózgowia od przodu ku tyłowi: I nerw węchowy, II wzrokowy, III okoruchowy, IV bloczkowy, V trójdzielny, VI odwodzący, VII twarzowy, VIII przedsionkowo-ślimakowy, IX językowo-gardłowy, X błędny, XI dodatkowy i XII podjęzykowy.
Nerwy węchowe i nerw wzrokowy dochodzą do kresomózgowia i międzymózgowia. Wszystkie pozostałe, od III do XII pary, wychodzą z pnia mózgu: nerwy III i IV ze śródmózgowia, nerw V z mostu, nerwy VI, VII i VIII z bruzdy opuszkowo-mostowej, a nerwy IX, X, XI i XII z rdzenia przedłużonego. Nerw bloczkowy jako jedyny wychodzi z tylnej powierzchni pnia.
Nerwy węchowe to liczne cienkie nitki, które zaczynają się w błonie śluzowej górnej części jamy nosowej, przechodzą przez otworki blaszki sitowej do jamy czaszki i kończą się w opuszce węchowej. Nerw wzrokowy biegnie od siatkówki gałki ocznej, przechodzi przez kanał wzrokowy razem z tętnicą oczną, a w jamie czaszki łączy się z nerwem strony przeciwnej w skrzyżowanie wzrokowe. Nerw przedsionkowo-ślimakowy wychodzi z bruzdy opuszkowo-mostowej, wchodzi do przewodu słuchowego wewnętrznego i łączy z mózgowiem ucho wewnętrzne, czyli ślimak i narząd przedsionkowy.
Nerwy gałki ocznej i twarzy
Mięśnie poruszające gałką oczną unerwiają trzy nerwy czaszkowe, które wchodzą do oczodołu przez szczelinę oczodołową górną. Nerw okoruchowy unerwia większość z nich, czyli mięśnie proste górny, dolny i przyśrodkowy, mięsień skośny dolny oraz dźwigacz powieki górnej. Nerw bloczkowy unerwia tylko mięsień skośny górny, a nerw odwodzący tylko mięsień prosty boczny, który odwodzi gałkę oczną. Porażenie nerwu odwodzącego powoduje zez zbieżny.
Nerw trójdzielny jest najgrubszym nerwem czaszkowym. Wychodzi z boku mostu, a na szczycie części skalistej kości skroniowej tworzy duży zwój trójdzielny. Od zwoju odchodzą trzy gałęzie: nerw oczny do oczodołu i czoła, nerw szczękowy do środkowej części twarzy i zębów górnych oraz nerw żuchwowy do dolnej części twarzy i zębów dolnych. Nerw trójdzielny jest głównym nerwem czuciowym twarzy, a jego gałąź żuchwowa unerwia też mięśnie żucia.
Nerw twarzowy wychodzi z bruzdy opuszkowo-mostowej, biegnie w kanale w kości skroniowej i opuszcza czaszkę otworem rylcowo-sutkowym. Następnie wnika do ślinianki przyusznej i dzieli się w niej na gałęzie końcowe, które rozchodzą się wachlarzowato do mięśni mimicznych twarzy. Uszkodzenie nerwu twarzowego daje opadnięcie kącika ust i niedomykanie powiek po tej samej stronie.
Nerwy dolnej grupy
Nerwy językowo-gardłowy, błędny i dodatkowy wychodzą z rdzenia przedłużonego i opuszczają czaszkę przez otwór szyjny. Nerw językowo-gardłowy unerwia gardło i tylną część języka.
Nerw błędny ma najdłuższy przebieg ze wszystkich nerwów czaszkowych. Na szyi schodzi w pochewce szyjnej, między żyłą szyjną wewnętrzną a tętnicą szyjną. Następnie przechodzi przez klatkę piersiową, gdzie oddaje nerwy krtaniowe wsteczne oraz gałęzie do serca i płuc, i razem z przełykiem przez przeponę dociera do jamy brzusznej. Tam unerwia większość narządów, aż do okolicy zagięcia lewego okrężnicy. Jest głównym nerwem przywspółczulnym organizmu.
Nerw dodatkowy biegnie na szyi ku dołowi i do tyłu i unerwia mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy oraz mięsień czworoboczny. Nerw podjęzykowy wychodzi z rdzenia przedłużonego między piramidą a oliwką, opuszcza czaszkę kanałem nerwu podjęzykowego, biegnie łukiem pod żuchwą i unerwia mięśnie języka.
Budowa nerwu rdzeniowego
Z rdzenia kręgowego wychodzi 31 par nerwów rdzeniowych: 8 par szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych i 1 para guziczna. Nerwów szyjnych jest o jeden więcej niż kręgów szyjnych, bo pierwszy nerw szyjny wychodzi między kością potyliczną a kręgiem szczytowym, a ósmy między kręgami C7 i Th1. Od tego miejsca w dół każdy nerw wychodzi poniżej kręgu o tej samej nazwie.
Każdy nerw rdzeniowy powstaje z dwóch korzeni. Korzeń przedni wychodzi z bruzdy bocznej przedniej rdzenia i zawiera włókna ruchowe. Korzeń tylny wchodzi do rdzenia przez bruzdę boczną tylną, zawiera włókna czuciowe i ma na swoim przebiegu zgrubienie, zwój rdzeniowy, leżący w otworze międzykręgowym. Korzeń przedni nie ma zwoju. Oba korzenie łączą się w krótki pień nerwu rdzeniowego, który jest nerwem mieszanym.
Po wyjściu z otworu międzykręgowego pień nerwu rdzeniowego dzieli się na gałęzie. Gałąź oponowa wraca przez otwór międzykręgowy do kanału kręgowego i unerwia opony. Gałęzie łączące biegną do pnia współczulnego, leżącego po boku kręgosłupa. Gałąź grzbietowa biegnie ku tyłowi i unerwia mięśnie głębokie grzbietu oraz skórę grzbietu. Gałąź brzuszna jest najgrubsza, biegnie do przodu i unerwia boczne i przednie części tułowia oraz kończyny. Gałęzie brzuszne nerwów szyjnych, lędźwiowych i krzyżowych łączą się ze sobą, tworząc sploty.
Nerwy międzyżebrowe
Gałęzie brzuszne nerwów piersiowych jako jedyne nie tworzą splotów. Biegną osobno w przestrzeniach międzyżebrowych jako nerwy międzyżebrowe. Gałąź brzuszna dwunastego nerwu piersiowego biegnie pod ostatnim żebrem i nazywa się nerwem podżebrowym. Nerw międzyżebrowy biegnie w bruździe żebra, wzdłuż dolnego brzegu żebra leżącego powyżej, poniżej żyły i tętnicy międzyżebrowej. Górne nerwy międzyżebrowe unerwiają mięśnie i skórę klatki piersiowej, a dolne przechodzą dalej na przednią ścianę brzucha, unerwiając jej mięśnie, skórę i otrzewną ścienną.
Obszar skóry unerwiany przez jeden nerw rdzeniowy nazywa się dermatomem. Na tułowiu dermatomy układają się w poziome pasy, co ułatwia ustalenie wysokości uszkodzenia rdzenia lub nerwu. Nerw Th4 unerwia skórę na wysokości brodawek sutkowych, nerw Th10 skórę okolicy pępka, a nerw L1 skórę okolicy pachwiny.
Położenie i budowa splotu szyjnego
Splot szyjny powstaje z gałęzi brzusznych czterech górnych nerwów szyjnych, od C1 do C4. Leży w górnej części szyi, na mięśniach głębokich szyi, przykryty przez mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. Oddaje nerwy skórne, gałęzie mięśniowe i nerw przeponowy.
Włókna od C1 dołączają na krótkim odcinku do nerwu podjęzykowego i odłączają się od niego jako korzeń górny pętli szyjnej, a gałęzie od C2 i C3 tworzą jej korzeń dolny. Oba korzenie łączą się w łuk, nazywany pętlą szyjną, leżący na przedniej ścianie pochewki szyjnej. Z pętli szyjnej odchodzą gałęzie do mięśni podgnykowych.
Nerwy skórne i nerw przeponowy
Nerwy skórne splotu szyjnego wychodzą na powierzchnię w jednym miejscu, na środku tylnego brzegu mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, nazywanym punktem nerwowym szyi. Stąd rozchodzą się wachlarzowato. Nerw potyliczny mniejszy biegnie ku górze i do tyłu, do skóry okolicy potylicznej, a nerw uszny wielki ku górze, do skóry małżowiny usznej i okolicy kąta żuchwy. Nerw poprzeczny szyi biegnie poziomo do przodu, do skóry przedniej części szyi, a nerwy nadobojczykowe w dół, przez obojczyk, do skóry górnej części klatki piersiowej i barku. W punkcie nerwowym szyi wykonuje się znieczulenie przewodowe tej okolicy.
Nerw przeponowy jest najważniejszą gałęzią splotu szyjnego. Powstaje głównie z nerwu C4, z udziałem C3 i C5. Schodzi na szyi po przedniej powierzchni mięśnia pochyłego przedniego, wchodzi do klatki piersiowej między tętnicą a żyłą podobojczykową i biegnie w śródpiersiu między opłucną śródpiersiową a osierdziem do przepony. Jest jedynym nerwem ruchowym przepony, dlatego uszkodzenie rdzenia kręgowego powyżej segmentów C3-C5 prowadzi do niewydolności oddechowej.
Budowa splotu ramiennego
Splot ramienny powstaje z gałęzi brzusznych nerwów C5, C6, C7, C8 i Th1. Jego korzenie wychodzą w szczelinie między mięśniami pochyłymi przednim i środkowym, a dalej splot biegnie w dół i bocznie, za obojczykiem, do dołu pachowego. Część leżącą powyżej obojczyka nazywa się częścią nadobojczykową, a część leżącą poniżej niego częścią podobojczykową.
W splocie wyróżnia się kolejno, od rdzenia ku obwodowi, korzenie, pnie, pęczki i nerwy końcowe. Korzenie łączą się w trzy pnie, górny, środkowy i dolny. Za obojczykiem każdy pień dzieli się na część przednią i tylną, z których powstają trzy pęczki, boczny, przyśrodkowy i tylny. Nazwy pęczków pochodzą od ich położenia względem tętnicy pachowej, którą otaczają. Z pęczka bocznego powstają nerw mięśniowo-skórny i część nerwu pośrodkowego, z pęczka przyśrodkowego nerw łokciowy, druga część nerwu pośrodkowego i nerwy skórne przyśrodkowe ramienia i przedramienia, a z pęczka tylnego nerw pachowy i nerw promieniowy.
Z części nadobojczykowej odchodzą krótkie gałęzie do mięśni obręczy barkowej i klatki piersiowej. Jedną z nich jest nerw piersiowy długi, który schodzi po bocznej ścianie klatki piersiowej i unerwia mięsień zębaty przedni. Jego uszkodzenie powoduje odstawanie łopatki od klatki piersiowej, nazywane łopatką skrzydlatą. Inna gałąź, nerw nadłopatkowy, przechodzi przez wcięcie łopatki do mięśni nadgrzebieniowego i podgrzebieniowego.
Nerwy barku i ramienia
Nerw pachowy odchodzi od pęczka tylnego, przechodzi przez otwór czworoboczny i owija się od tyłu wokół szyjki chirurgicznej kości ramiennej. Unerwia mięsień naramienny i mięsień obły mniejszy oraz skórę bocznej części barku. Złamanie szyjki chirurgicznej lub zwichnięcie stawu ramiennego może go uszkodzić.
Nerw mięśniowo-skórny odchodzi od pęczka bocznego, przebija mięsień kruczo-ramienny i biegnie między mięśniem dwugłowym a ramiennym, unerwiając zginacze ramienia. Jego gałąź końcowa jest nerwem skórnym bocznej strony przedramienia.
Nerw promieniowy jest najgrubszą gałęzią splotu ramiennego. Odchodzi od pęczka tylnego i owija się spiralnie wokół tylnej powierzchni trzonu kości ramiennej, w bruździe nerwu promieniowego, dlatego jest najbardziej narażony przy złamaniu trzonu. Unerwia prostowniki ramienia i przedramienia. Na wysokości łokcia leży przed nadkłykciem bocznym i dzieli się na gałąź powierzchowną i głęboką.
Nerwy przedramienia i ręki
Nerw łokciowy odchodzi od pęczka przyśrodkowego, biegnie po przyśrodkowej stronie ramienia i przechodzi za nadkłykciem przyśrodkowym kości ramiennej, w bruździe nerwu łokciowego. W tym miejscu leży tuż pod skórą, dlatego uderzenie w tę okolicę wywołuje mrowienie w małym palcu. Na przedramieniu biegnie po stronie przyśrodkowej, a w ręce unerwia większość mięśni krótkich ręki oraz skórę palca małego i połowy palca serdecznego.
Nerw pośrodkowy powstaje z dwóch korzeni, od pęczka bocznego i przyśrodkowego, które obejmują tętnicę pachową. Na ramieniu biegnie razem z tętnicą ramienną, w dole łokciowym leży przyśrodkowo od niej, a na przedramieniu biegnie środkiem, między zginaczami. Do ręki wchodzi przez kanał nadgarstka, pod troczkiem zginaczy, razem ze ścięgnami zginaczy palców. Ucisk w tym kanale daje zespół cieśni nadgarstka z drętwieniem kciuka, palca wskazującego i środkowego.
Uszkodzenie nerwu promieniowego daje rękę opadającą, nerwu łokciowego rękę szponiastą, a nerwu pośrodkowego rękę błogosławiącą.
Budowa i położenie splotu lędźwiowego
Splot lędźwiowy powstaje z gałęzi brzusznych nerwów L1, L2, L3 i większej części L4, często z niewielkim udziałem Th12. Leży w grubości mięśnia lędźwiowego większego, przed wyrostkami poprzecznymi kręgów lędźwiowych. Jego gałęzie wychodzą spod bocznego brzegu tego mięśnia, spod jego przyśrodkowego brzegu albo przebijają go i biegną po jego przedniej powierzchni. Dolna część L4 łączy się z L5 w pień lędźwiowo-krzyżowy, który schodzi do splotu krzyżowego.
Gałęzie splotu lędźwiowego
Najwyżej położoną gałęzią splotu jest nerw biodrowo-podbrzuszny. Wychodzi spod bocznego brzegu mięśnia lędźwiowego większego, biegnie za nerką, a następnie równolegle do grzebienia biodrowego, i unerwia mięśnie przedniej ściany brzucha oraz skórę okolicy nadłonowej. Poniżej niego biegnie nerw biodrowo-pachwinowy, który przechodzi przez kanał pachwinowy i unerwia skórę okolicy pachwiny oraz przedniej części sromu lub moszny.
Nerw płciowo-udowy jako jedyny przebija mięsień lędźwiowy większy i biegnie w dół po jego przedniej powierzchni. Dzieli się na gałąź płciową, wchodzącą do kanału pachwinowego, i gałąź udową, która przechodzi pod więzadłem pachwinowym do skóry uda.
Nerw skórny boczny uda wychodzi spod bocznego brzegu mięśnia, przechodzi pod więzadłem pachwinowym tuż przy kolcu biodrowym przednim górnym i unerwia skórę bocznej strony uda. Jego ucisk w tym miejscu, na przykład przez ciasny pas, daje drętwienie i pieczenie skóry bocznej części uda.
Nerw udowy jest największą gałęzią splotu lędźwiowego. Wychodzi spod bocznego brzegu mięśnia lędźwiowego większego, biegnie w rowku między nim a mięśniem biodrowym i przechodzi na udo pod więzadłem pachwinowym, bocznie od tętnicy udowej. Unerwia mięsień czworogłowy uda i skórę przedniej strony uda, a jego najdłuższa gałąź, nerw udowo-goleniowy, schodzi po przyśrodkowej stronie kolana i goleni aż do stopy. Nerw zasłonowy wychodzi spod przyśrodkowego brzegu mięśnia lędźwiowego większego i przez kanał zasłonowy dochodzi do mięśni przywodzicieli uda.
Splot krzyżowy i nerwy miednicy
Splot krzyżowy powstaje z pnia lędźwiowo-krzyżowego, utworzonego przez część nerwu L4 i cały nerw L5, oraz z gałęzi brzusznych nerwów S1-S4. Leży na tylnej ścianie miednicy mniejszej, na przedniej powierzchni mięśnia gruszkowatego i kości krzyżowej. Jest największym splotem ciała i oddaje nerwy do pośladka, krocza i tej części kończyny dolnej, której nie unerwia splot lędźwiowy. Jego najgrubszą gałęzią, a zarazem największym nerwem w ciele człowieka, jest nerw kulszowy.
Gałęzie splotu opuszczają miednicę przez otwór kulszowy większy, który mięsień gruszkowaty dzieli na część nadgruszkową i podgruszkową. Nad mięśniem gruszkowatym wychodzi tylko nerw pośladkowy górny, który unerwia mięśnie pośladkowe średni i mały. Pod mięśniem gruszkowatym wychodzą nerw pośladkowy dolny do mięśnia pośladkowego wielkiego, nerw skórny tylny uda, nerw kulszowy oraz nerw sromowy.
Nerw sromowy po wyjściu pod mięśniem gruszkowatym owija się wokół więzadła krzyżowo-kolcowego i wraca do miednicy przez otwór kulszowy mniejszy, a następnie biegnie w kanale na bocznej ścianie dołu kulszowo-odbytniczego. Unerwia mięśnie i skórę krocza, zewnętrzne narządy płciowe oraz zwieracz zewnętrzny odbytu.
Nerw kulszowy i jego gałęzie
Nerw kulszowy wychodzi z miednicy przez otwór kulszowy większy, poniżej mięśnia gruszkowatego. Schodzi w dół między krętarzem większym a guzem kulszowym, przykryty przez mięsień pośladkowy wielki, a następnie po tylnej stronie uda, pod mięśniem dwugłowym uda. Ponieważ leży w dolnej przyśrodkowej części pośladka, wkłucia domięśniowe wykonuje się w górnym zewnętrznym kwadrancie pośladka. W górnym kącie dołu podkolanowego, a niekiedy wyżej, nerw kulszowy dzieli się na nerw piszczelowy i nerw strzałkowy wspólny. Ucisk korzeni tworzących nerw kulszowy, najczęściej przez przepuklinę krążka międzykręgowego, daje ból promieniujący wzdłuż tylnej strony kończyny, nazywany rwą kulszową.
Nerw piszczelowy jest przedłużeniem nerwu kulszowego. Biegnie przez środek dołu podkolanowego, najpłycej ze struktur nerwowo-naczyniowych tego dołu, a następnie między mięśniami łydki. Na wysokości stawu skokowego przechodzi za kostką przyśrodkową i dzieli się na nerwy podeszwowe przyśrodkowy i boczny, unerwiające podeszwę stopy.
Nerw strzałkowy wspólny biegnie wzdłuż bocznego brzegu dołu podkolanowego i owija się wokół szyjki kości strzałkowej, gdzie leży tuż pod skórą. Dzieli się na nerw strzałkowy powierzchowny, unerwiający mięśnie strzałkowe i skórę grzbietu stopy, oraz nerw strzałkowy głęboki, unerwiający mięśnie przedniej strony goleni.
Podział układu autonomicznego
Układ autonomiczny unerwia mięśnie gładkie narządów wewnętrznych i naczyń, mięsień sercowy oraz gruczoły. Dzieli się na część współczulną i przywspółczulną, które różnią się położeniem ośrodków i zwojów. Większość narządów otrzymuje włókna z obu części.
Ośrodki części współczulnej leżą w rogach bocznych rdzenia kręgowego, w segmentach od Th1 do L2, dlatego nazywa się ją częścią piersiowo-lędźwiową. Ośrodki części przywspółczulnej leżą w pniu mózgu, skąd włókna biegną w nerwach czaszkowych, oraz w segmentach krzyżowych rdzenia, dlatego nazywa się ją częścią czaszkowo-krzyżową.
Drogę od ośrodka do narządu tworzą dwa kolejne neurony, przełączające się w zwoju autonomicznym. Zwoje współczulne leżą blisko kręgosłupa, w pniu współczulnym po jego bokach albo przed aortą, w splotach wokół jej gałęzi. Zwoje przywspółczulne leżą blisko narządów albo w ich ścianach. Wyjątkiem jest rdzeń nadnercza, do którego włókna współczulne dochodzą bez przełączenia w zwoju.
Pień współczulny i splot trzewny
Pień współczulny to parzysty łańcuch zwojów połączonych gałęziami międzyzwojowymi, leżący po obu stronach kręgosłupa. Ciągnie się od podstawy czaszki do kości guzicznej, przed którą oba pnie łączą się w nieparzysty zwój. Z nerwami rdzeniowymi łączą go gałęzie łączące.
W części szyjnej pień ma zwykle trzy zwoje, górny, środkowy i dolny. Zwój szyjny górny jest największy, ma około 2-3 cm długości i leży na wysokości drugiego i trzeciego kręgu szyjnego, za tętnicą szyjną wewnętrzną. Zwój szyjny dolny u większości ludzi zrasta się z pierwszym zwojem piersiowym w zwój gwiaździsty, leżący przed szyjką pierwszego żebra. Znieczulenie tego zwoju stosuje się w leczeniu niektórych zespołów bólowych kończyny górnej.
W części piersiowej pień leży przed głowami żeber. Z jego zwojów piersiowych odchodzą nerwy trzewne większy i mniejszy, które przebijają przeponę i biegną do splotu trzewnego. W części lędźwiowej pień leży na bokach trzonów kręgów, a w części krzyżowej na przedniej powierzchni kości krzyżowej.
Splot trzewny jest największym splotem autonomicznym. Leży na przedniej powierzchni aorty brzusznej, wokół odejścia pnia trzewnego, na wysokości kręgów Th12 i L1. Zawiera duże zwoje trzewne i przesyła włókna do narządów jamy brzusznej wzdłuż gałęzi aorty.
Część przywspółczulna
Włókna przywspółczulne części czaszkowej biegną w czterech nerwach czaszkowych, okoruchowym, twarzowym, językowo-gardłowym i błędnym. Nerw okoruchowy prowadzi je do zwoju rzęskowego w oczodole, nerw twarzowy do gruczołu łzowego oraz ślinianek podżuchwowej i podjęzykowej, a nerw językowo-gardłowy do ślinianki przyusznej.
Nerw błędny jest głównym nerwem przywspółczulnym organizmu. Zawiera około trzech czwartych wszystkich włókien przywspółczulnych i doprowadza je do serca, płuc oraz większości narządów jamy brzusznej, aż do okolicy zagięcia lewego okrężnicy.
Część krzyżowa zaczyna się w segmentach S2-S4 rdzenia kręgowego. Jej włókna tworzą nerwy trzewne miedniczne, które unerwiają dolną część okrężnicy, odbytnicę, pęcherz moczowy i narządy płciowe.
