Układ kostno-stawowy tworzy bierną część narządu ruchu. Kości nadają ciału kształt, chronią narządy wewnętrzne, stanowią dźwignie dla mięśni, magazynują wapń i fosforany, a w swoim wnętrzu mieszczą szpik kostny. Szkielet dorosłego człowieka liczy około 206 kości. Dzieli się go na szkielet osiowy (czaszka, kręgosłup, klatka piersiowa) oraz szkielet kończyn razem z ich obręczami.
W pracy pielęgniarki znajomość kości i stawów przydaje się codziennie: przy wyznaczaniu miejsc iniekcji, rozpoznawaniu typowych złamań i zwichnięć, układaniu chorego, zapobieganiu odleżynom nad wyniosłościami kostnymi i prowadzeniu resuscytacji.
Budowa kości
Kość jest narządem zbudowanym z tkanki kostnej, okostnej, szpiku, naczyń i nerwów. Tkanka kostna występuje w dwóch postaciach. Istota zbita tworzy twardą warstwę zewnętrzną i ściany trzonów kości długich. Istota gąbczasta składa się z sieci beleczek i wypełnia nasady kości długich, kości krótkie i płaskie.
W kości długiej wyróżnia się trzon z jamą szpikową oraz dwie nasady, bliższą i dalszą. Powierzchnie stawowe nasad pokrywa chrząstka stawowa. Między trzonem a nasadą leży przynasada. U dzieci znajduje się tam chrząstka nasadowa, czyli płytka wzrostowa, dzięki której kość rośnie na długość. Po zakończeniu wzrostu chrząstka kostnieje i zostaje po niej linia nasadowa. Złamanie przebiegające przez chrząstkę nasadową u dziecka może zaburzyć dalszy wzrost kończyny.
Okostna to błona łącznotkankowa pokrywająca kość wszędzie poza powierzchniami stawowymi. Jest bogato unaczyniona i unerwiona, dlatego uraz kości tak bardzo boli. Okostna odpowiada za wzrost kości na grubość i za gojenie złamań. Jamę szpikową od wewnątrz wyściela śródkostna.
Szpik czerwony, krwiotwórczy, u dorosłego występuje w istocie gąbczastej kości płaskich i krótkich oraz w nasadach: w mostku, talerzach kości biodrowych, kręgach i żebrach. Z tych miejsc pobiera się szpik do badania. Jamy szpikowe trzonów kości długich wypełnia u dorosłego szpik żółty, tłuszczowy. U małego dziecka szpik czerwony wypełnia także kości długie.
Ze względu na kształt wyróżnia się kości długie (ramienna, udowa, a także paliczki), krótkie (kości nadgarstka i stępu), płaskie (mostek, łopatka, żebra, kości sklepienia czaszki), różnokształtne (kręgi, kości podstawy czaszki) i pneumatyczne, zawierające jamy powietrzne (kość czołowa, szczęka, kość klinowa i sitowa). Osobną grupę tworzą trzeszczki, które rozwijają się w ścięgnach. Największą trzeszczką jest rzepka.
Połączenia kości
Kości łączą się ze sobą na dwa sposoby. Połączenia ścisłe nie mają szpary między kośćmi i są nieruchome albo mało ruchome. Połączenia wolne, czyli stawy, mają jamę stawową i pozwalają na największy zakres ruchu.
Wśród połączeń ścisłych wyróżnia się trzy rodzaje. Więzozrosty łączą kości tkanką łączną włóknistą. Należą do nich szwy czaszki, błony międzykostne przedramienia i podudzia, więzozrost piszczelowo-strzałkowy oraz wklinowanie zęba w zębodole. Chrząstkozrosty łączą kości chrząstką. Z chrząstki włóknistej zbudowane są spojenie łonowe i krążki międzykręgowe. Chrząstka szklista łączy pierwsze żebro z mostkiem i tworzy chrząstkę nasadową u dzieci. Kościozrosty powstają wtórnie, gdy inne połączenie ulega skostnieniu. Przykładem jest kość krzyżowa ze zrośniętych kręgów krzyżowych, kość miedniczna ze zrośniętych kości biodrowej, kulszowej i łonowej oraz szwy czaszki zarastające w starszym wieku.
Ruchomość połączeń ścisłych jest różna. Szwy czaszki u dorosłego są praktycznie nieruchome. Spojenie łonowe pozwala na minimalne przesunięcia i rozluźnia się w ciąży. Krążki międzykręgowe umożliwiają niewielki ruch między sąsiednimi kręgami, który sumuje się w dużą ruchomość całego kręgosłupa.
Budowa stawu
Każdy staw ma elementy stałe: powierzchnie stawowe, torebkę stawową i jamę stawową. Powierzchnie stawowe mają zwykle postać wypukłej główki i wklęsłej panewki. Pokrywa je chrząstka stawowa, najczęściej szklista. Chrząstka nie ma naczyń ani nerwów i odżywia się z mazi stawowej. Ruch w stawie sprzyja jej odżywianiu, a długotrwałe unieruchomienie przyspiesza jej zanik.
Torebka stawowa ma dwie warstwy. Zewnętrzna błona włóknista jest mocna i często wzmocniona więzadłami. Wewnętrzna błona maziowa wytwarza maź stawową, która zmniejsza tarcie i odżywia chrząstkę. Jama stawowa jest wąską szczeliną zamkniętą przez torebkę i zawiera niewielką ilość mazi. Przy urazie lub zapaleniu w jamie gromadzi się wysięk, co daje obrzęk stawu. W razie potrzeby lekarz nakłuwa staw przez torebkę i ewakuuje płyn.
Elementy dodatkowe występują tylko w niektórych stawach. Więzadła wzmacniają staw i ograniczają zakres ruchu. Krążki i łąkotki z chrząstki włóknistej wyrównują niedopasowanie powierzchni stawowych. Krążek ma na przykład staw skroniowo-żuchwowy i mostkowo-obojczykowy, łąkotki ma staw kolanowy. Obrąbek stawowy pogłębia płytką panewkę, jak w stawie ramiennym i biodrowym. Kaletki maziowe to woreczki z mazią leżące między ścięgnem a kością lub pod skórą. Zmniejszają tarcie, a przy przeciążeniu ulegają zapaleniu, na przykład kaletka przedrzepkowa przy długim klęczeniu.
Przy długim unieruchomieniu torebka i więzadła się skracają i powstaje przykurcz. Dlatego u chorego leżącego wykonuje się ćwiczenia bierne, a kończyny układa w pozycji funkcjonalnej.
Rodzaje stawów
Staw prosty tworzą dwie kości, na przykład staw ramienny i biodrowy. Staw złożony tworzą więcej niż dwie kości albo zawiera on kilka stawów we wspólnej torebce. Przykładem jest staw łokciowy i staw kolanowy.
Najważniejszy podział opiera się na kształcie powierzchni stawowych, od którego zależy liczba osi ruchu. Stawy jednoosiowe to staw zawiasowy i obrotowy. Staw zawiasowy pozwala tylko na zginanie i prostowanie, jak stawy międzypaliczkowe i staw ramienno-łokciowy. Staw obrotowy pozwala na obrót wokół osi długiej kości, jak staw promieniowo-łokciowy bliższy i staw między zębem kręgu obrotowego a kręgiem szczytowym.
Stawy dwuosiowe to staw eliptyczny i siodełkowy. Stawem eliptycznym jest staw promieniowo-nadgarstkowy i staw szczytowo-potyliczny. Stawem siodełkowym jest staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka, dzięki któremu kciuk można przeciwstawić pozostałym palcom.
Stawy wieloosiowe to stawy kuliste. Staw kulisty wolny, czyli ramienny, ma płytką panewkę i jest najbardziej ruchomym stawem ciała. Staw kulisty panewkowy, czyli biodrowy, ma głęboką panewkę obejmującą ponad połowę głowy. Jest przez to stabilniejszy, ale mniej ruchomy. Stawy płaskie mają niemal płaskie powierzchnie i pozwalają tylko na niewielkie przesunięcia. Należą do nich stawy między wyrostkami stawowymi kręgów, stawy międzynadgarstkowe i staw krzyżowo-biodrowy. Staw kolanowy jest stawem zawiasowo-obrotowym: głównie zgina się i prostuje, a przy zgiętym kolanie pozwala na niewielką rotację.
Mózgoczaszka
Czaszka dzieli się na mózgoczaszkę, która otacza i chroni mózgowie, oraz twarzoczaszkę. Mózgoczaszkę tworzy osiem kości. Nieparzyste są kość czołowa, potyliczna, klinowa i sitowa. Parzyste są kości ciemieniowe i skroniowe. W mózgoczaszce wyróżnia się sklepienie i podstawę.
Sklepienie tworzą łuska kości czołowej, kości ciemieniowe, górne części łusek kości skroniowych i łuska kości potylicznej. Kości sklepienia są płaskie i mają dwie blaszki istoty zbitej, zewnętrzną i wewnętrzną, oddzielone warstwą istoty gąbczastej. Kości sklepienia łączą się szwami. Szew wieńcowy łączy kość czołową z kośćmi ciemieniowymi. Szew strzałkowy biegnie w linii pośrodkowej między obiema kośćmi ciemieniowymi. Szew węgłowy łączy kości ciemieniowe z kością potyliczną. Szew łuskowy łączy łuskę kości skroniowej z kością ciemieniową.
Na bocznej ścianie czaszki, w okolicy skroni, stykają się kość czołowa, ciemieniowa, skroniowa i skrzydło większe kości klinowej. Kość jest tu najcieńsza, a po jej wewnętrznej stronie biegnie tętnica oponowa środkowa. Uraz okolicy skroniowej grozi więc krwiakiem nadtwardówkowym.
Kość skroniowa zawiera w swojej części skalistej narząd słuchu i równowagi. Za małżowiną uszną wyczuwa się jej wyrostek sutkowaty, wypełniony komórkami powietrznymi połączonymi z uchem środkowym. Na tyle głowy wyczuwa się guzowatość potyliczną zewnętrzną. U niemowląt i chorych leżących na plecach okolica potyliczna jest typowym miejscem ucisku i powstawania odleżyn.
Podstawa czaszki
Od strony jamy czaszki podstawa tworzy trzy stopnie: dół przedni, środkowy i tylny. W dole przednim leżą płaty czołowe mózgu. Tworzą go część oczodołowa kości czołowej, skrzydła mniejsze kości klinowej i blaszka sitowa kości sitowej. Blaszka sitowa jest cienka i ma liczne otworki dla nerwów węchowych.
W dole środkowym leżą płaty skroniowe. W jego środku znajduje się siodło tureckie kości klinowej, w którym spoczywa przysadka. Liczne otwory dołu środkowego przepuszczają nerwy wzrokowe i nerwy dla oka, szczęki i żuchwy. Od dołu tylnego oddzielają go górne brzegi części skalistych kości skroniowych.
W dole tylnym leżą móżdżek i pień mózgu. Najważniejszym jego otworem jest otwór wielki kości potylicznej, przez który rdzeń przedłużony przechodzi w rdzeń kręgowy. Obok leżą otwory szyjne, przez które wychodzą żyła szyjna wewnętrzna oraz nerw językowo-gardłowy, błędny i dodatkowy. Od strony zewnętrznej po bokach otworu wielkiego leżą kłykcie potyliczne, które tworzą staw z kręgiem szczytowym.
Złamanie podstawy przedniego dołu czaszki może dawać wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego z nosa i krwiaki okularowe wokół oczu. Złamanie w obrębie dołu środkowego może dawać wyciek płynu lub krwi z ucha i podbiegnięcie krwawe za małżowiną, nad wyrostkiem sutkowatym. Przy podejrzeniu złamania podstawy czaszki nie zakłada się zgłębnika przez nos, bo może on przejść przez uszkodzoną blaszkę sitową do jamy czaszki.
Twarzoczaszka
Parzyste kości twarzoczaszki to szczęki, kości jarzmowe, nosowe, łzowe, podniebienne i małżowiny nosowe dolne. Nieparzyste są żuchwa, lemiesz i kość gnykowa. Kość gnykowa leży w szyi nad krtanią i nie łączy się stawowo z żadną kością. Utrzymują ją mięśnie i więzadła.
Szczęka ma trzon z zatoką szczękową, największą z zatok przynosowych. Jej wyrostek zębodołowy mieści zęby górne, a wyrostek podniebienny tworzy przednią część podniebienia twardego. Żuchwa jest jedyną ruchomą kością czaszki. Ma trzon z zębami dolnymi i dwie gałęzie, które łączą się z trzonem w kącie żuchwy. Gałąź kończy się wyrostkiem kłykciowym z głową żuchwy i wyrostkiem dziobiastym.
Oczodół buduje siedem kości. Jego ściana przyśrodkowa i dno są cienkie, dlatego uderzenie w gałkę oczną może złamać dno oczodołu. Przegrodę nosa tworzą lemiesz, blaszka pionowa kości sitowej i chrząstka. Na bocznej ścianie jamy nosowej leżą trzy małżowiny nosowe: górna i środkowa należą do kości sitowej, dolna jest osobną kością. Zatoki przynosowe to zatoki szczękowe, czołowe, klinowa i komórki sitowe. Wszystkie uchodzą do jamy nosowej.
Staw skroniowo-żuchwowy tworzą głowa żuchwy oraz dół żuchwowy i guzek stawowy kości skroniowej. Między nimi leży krążek stawowy. Staw wyczuwa się tuż przed skrawkiem małżowiny usznej. Przy szerokim otwarciu ust głowa żuchwy przesuwa się do przodu na guzek stawowy. Jeśli przesunie się przed guzek, dochodzi do zwichnięcia: chory nie może zamknąć ust. Zdarza się to przy ziewaniu, wymiotach czy zabiegach w jamie ustnej.
Czaszka noworodka
Kości sklepienia czaszki noworodka nie są zrośnięte. Łączą je szerokie szwy i ciemiączka, czyli obszary zamknięte tylko błoną łącznotkankową. Dzięki temu w czasie porodu kości mogą na siebie nachodzić i główka dopasowuje się do kanału rodnego, a po urodzeniu czaszka może rosnąć razem z mózgowiem.
Ciemiączko przednie, zwane dużym, ma kształt rombu. Leży na zbiegu szwu strzałkowego, wieńcowego i czołowego, między połowami kości czołowej a kośćmi ciemieniowymi. Ma zwykle 2-3 cm i zarasta najczęściej między 9 a 18 miesiącem życia. Ciemiączko tylne, zwane małym, jest trójkątne i leży między kośćmi ciemieniowymi a kością potyliczną. Zarasta do 6-8 tygodnia życia, najpóźniej około 3 miesiąca. Po bokach czaszki znajdują się jeszcze ciemiączka klinowe i sutkowe, które zamykają się w pierwszych miesiącach.
Kość czołowa noworodka składa się z dwóch połówek połączonych szwem czołowym, który zanika zwykle do 2 roku życia. Mózgoczaszka noworodka jest wielokrotnie większa od twarzoczaszki (stosunek około 8:1, u dorosłego około 2:1). Zatoki przynosowe są dopiero w zawiązkach, a wyrostek sutkowaty nie jest jeszcze rozwinięty.
Ocena ciemiączka przedniego należy do badania niemowlęcia. Ocenia się je u spokojnego dziecka w pozycji półsiedzącej lub na rękach, bo płacz napina ciemiączko. Zapadnięte ciemiączko sugeruje odwodnienie, a uwypuklone i napięte może świadczyć o wzroście ciśnienia śródczaszkowego.
Budowa kręgu
Typowy kręg składa się z trzonu i łuku. Trzon to masywna część przednia, która przenosi ciężar ciała. Trzony są coraz większe w kierunku kości krzyżowej, bo dźwigają coraz większe obciążenie. Łuk kręgu odchodzi od trzonu ku tyłowi. Trzon i łuk ograniczają otwór kręgowy. Otwory wszystkich kręgów tworzą razem kanał kręgowy, w którym leży rdzeń kręgowy z oponami.
Od łuku odchodzi siedem wyrostków. Pojedynczy wyrostek kolczysty kieruje się ku tyłowi i wyczuwa się go pod skórą w linii pośrodkowej pleców. Dwa wyrostki poprzeczne kierują się na boki i są miejscem przyczepu mięśni i więzadeł. Dwa wyrostki stawowe górne i dwa dolne tworzą stawy z sąsiednimi kręgami.
Nad łukiem i pod nim znajdują się wcięcia kręgowe. Wcięcia dwóch sąsiednich kręgów tworzą otwór międzykręgowy, przez który z kanału kręgowego wychodzi nerw rdzeniowy. Przesunięcie się tkanek w stronę tego otworu, na przykład przy przepuklinie krążka międzykręgowego, uciska nerw i daje ból promieniujący wzdłuż jego przebiegu.
Odcinki kręgosłupa
Kręgosłup ma 33-34 kręgi: 7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych zrośniętych w kość krzyżową i 4-5 guzicznych tworzących kość guziczną. Ruchomych kręgów jest 24.
Kręgi szyjne mają małe trzony i otwory w wyrostkach poprzecznych, przez które biegnie tętnica kręgowa. Pierwszy kręg szyjny, szczytowy, nie ma trzonu. Tworzą go łuk przedni i tylny, a na nim spoczywa czaszka. Drugi kręg, obrotowy, ma ząb, wokół którego obraca się kręg szczytowy razem z głową. Siódmy kręg szyjny, wystający, ma najdłuższy wyrostek kolczysty. Przy pochyleniu głowy do przodu jest to najbardziej wystający wyrostek na karku i od niego liczy się kolejne kręgi.
Kręgi piersiowe mają na trzonach i wyrostkach poprzecznych dołki żebrowe, w których łączą się z żebrami. Ich długie wyrostki kolczyste kierują się ukośnie w dół i zachodzą na siebie jak dachówki. Kręgi lędźwiowe są największe i mają najmasywniejsze trzony. Ich wyrostki kolczyste są krótkie, ustawione poziomo i dzielą je szerokie odstępy. Kość krzyżowa ma otwory krzyżowe dla nerwów, a jej przedni górny brzeg tworzy wzgórek. Nad kością krzyżową u chorego leżącego na plecach bardzo często powstają odleżyny.
Rdzeń kręgowy u dorosłego kończy się na wysokości kręgów L1-L2, a niżej kanał wypełniają korzenie nerwowe tworzące ogon koński. U noworodka rdzeń sięga niżej, do około L3. Punkcję lędźwiową wykonuje się więc poniżej końca rdzenia, między wyrostkami kolczystymi L3-L4 lub L4-L5. Linia łącząca najwyżej położone punkty grzebieni biodrowych przecina kręgosłup na wysokości wyrostka kolczystego L4 lub przestrzeni L4-L5. Do punkcji chorego układa się na boku z kolanami przyciągniętymi do brzucha i głową pochyloną albo sadza z pochyleniem do przodu. Takie ułożenie rozszerza odstępy między wyrostkami kolczystymi.
Połączenia i krzywizny kręgosłupa
Trzony kręgów łączą krążki międzykręgowe z chrząstki włóknistej. Występują od przestrzeni między drugim a trzecim kręgiem szyjnym aż do połączenia ostatniego kręgu lędźwiowego z kością krzyżową. Między kręgiem szczytowym a obrotowym krążka nie ma. Krążek składa się z pierścienia włóknistego na obwodzie i galaretowatego jądra miażdżystego w środku, przesuniętego nieco ku tyłowi. Gdy pierścień pęka, jądro wydostaje się na zewnątrz i powstaje przepuklina krążka. Najczęściej dotyczy to odcinka lędźwiowego (L4-L5 i L5-S1) i kierunku tylno-bocznego, w stronę korzeni nerwowych.
Kręgosłup wzmacniają więzadła. Więzadło podłużne przednie biegnie po przedniej powierzchni trzonów i jest szerokie i mocne. Więzadło podłużne tylne leży w kanale kręgowym na tylnej powierzchni trzonów i jest węższe. Więzadła żółte łączą łuki sąsiednich kręgów i są sprężyste. Przy punkcji lędźwiowej igła przechodzi przez więzadło nadkolcowe, międzykolcowe i żółte, a pokonanie więzadła żółtego daje wyczuwalny opór. Wyrostki stawowe kręgów łączą się stawami płaskimi.
Z czaszką kręgosłup łączą dwa zespoły stawów. Staw szczytowo-potyliczny, między kłykciami potylicznymi a kręgiem szczytowym, pozwala na kiwanie głową jak przy potakiwaniu. Stawy szczytowo-obrotowe pozwalają na obracanie głowy jak przy zaprzeczaniu.
Kręgosłup dorosłego ma w płaszczyźnie strzałkowej cztery krzywizny fizjologiczne. Lordoza szyjna i lędźwiowa są wypukłe ku przodowi, a kifoza piersiowa i krzyżowa ku tyłowi. Krzywizny amortyzują wstrząsy podczas chodzenia. Kręgosłup noworodka jest niemal prosty, z łagodnym wygięciem ku tyłowi. Lordoza szyjna kształtuje się, gdy niemowlę zaczyna unosić główkę, a lędźwiowa, gdy dziecko siada, staje i zaczyna chodzić. Boczne skrzywienie kręgosłupa, czyli skolioza, zawsze jest zjawiskiem nieprawidłowym.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Klatkę piersiową tworzy 12 kręgów piersiowych, 12 par żeber i mostek. Mostek składa się z rękojeści, trzonu i wyrostka mieczykowatego. Górny brzeg rękojeści tworzy wcięcie szyjne, wyczuwalne jako dołek u podstawy szyi.
Rękojeść łączy się z trzonem pod kątem, który wyczuwa się jako poprzeczny wał. Jest to kąt mostka. Na jego wysokości do mostka przyczepia się drugie żebro, dlatego od kąta mostka zaczyna się liczenie żeber i przestrzeni międzyżebrowych: bezpośrednio pod drugim żebrem leży druga przestrzeń międzyżebrowa. Na poziomie kąta mostka leży też rozwidlenie tchawicy i granica między kręgami Th4 i Th5.
Mostek jest kością płaską leżącą w linii pośrodkowej przedniej ściany klatki piersiowej. Rękojeść jest jego najszerszą częścią. Na jej górnym brzegu leży wcięcie szyjne, a po obu jego stronach wcięcia obojczykowe, w których rękojeść łączy się z obojczykami w stawach mostkowo-obojczykowych. Na bocznych brzegach mostka leżą wcięcia żebrowe, z którymi łączą się chrząstki żeber prawdziwych: pierwsze żebro z rękojeścią, drugie na wysokości kąta mostka, a żebra III-VII z trzonem.
Trzon jest najdłuższą częścią mostka. Wyrostek mieczykowaty jest jego najmniejszą i najniższą częścią, u młodych osób chrzęstną, kostniejącą z wiekiem, o bardzo zmiennym kształcie. Rękojeść łączy się z trzonem, a trzon z wyrostkiem mieczykowatym połączeniami chrzęstnymi, które z wiekiem mogą kostnieć. W istocie gąbczastej mostka przez całe życie występuje szpik czerwony.
Żebra I-VII to żebra prawdziwe, które łączą się z mostkiem własną chrząstką. Żebra VIII-X to żebra rzekome: ich chrząstki łączą się z chrząstką żebra leżącego wyżej i razem tworzą łuk żebrowy. Żebra XI i XII to żebra wolne, których przednie końce kończą się w mięśniach ściany brzucha. Każde żebro ma głowę, szyjkę i trzon. Wzdłuż dolnego brzegu trzonu, po stronie wewnętrznej, biegnie bruzda żebra z żyłą, tętnicą i nerwem międzyżebrowym. Dlatego jamę opłucnej nakłuwa się tuż nad górnym brzegiem żebra leżącego niżej.
Między żebrami leży 11 par przestrzeni międzyżebrowych. W piątej lewej przestrzeni w linii środkowo-obojczykowej umieszcza się elektrodę V4 w zapisie EKG. Podczas resuscytacji uciska się środek klatki piersiowej, czyli dolną połowę mostka. Od dołu klatkę piersiową zamyka przepona.
Obręcz kończyny górnej
Obręcz kończyny górnej tworzą po każdej stronie obojczyk i łopatka. Jedynym stawem łączącym kończynę górną ze szkieletem osiowym jest staw mostkowo-obojczykowy. Jest to staw siodełkowy z krążkiem stawowym.
Obojczyk to kość długa o kształcie litery S, wyczuwalna pod skórą na całej długości. Ma koniec mostkowy i barkowy. Działa jak rozpórka, która odsuwa bark od klatki piersiowej. Należy do najczęściej łamanych kości, zwłaszcza przy upadku na bark lub wyprostowaną rękę, a u noworodka może złamać się podczas porodu. Pod obojczykiem biegną naczynia podobojczykowe i splot ramienny.
Łopatka to płaska, trójkątna kość leżąca na tylnej ścianie klatki piersiowej, na wysokości żeber II-VII. Jej grzbiet przecina grzebień łopatki, który ku bokowi przechodzi w wyrostek barkowy, najwyższy punkt barku. Z przodu, pod obojczykiem, wystaje wyrostek kruczy. Kąt boczny łopatki dźwiga wydrążenie stawowe, czyli panewkę stawu ramiennego. Kąt dolny łopatki przy opuszczonych kończynach leży na wysokości siódmego żebra i jest punktem orientacyjnym przy badaniu pleców.
Wyrostek barkowy łączy się z obojczykiem w stawie barkowo-obojczykowym, który jest stawem płaskim i ulega zwichnięciu przy upadku na bark. Wyrostek barkowy jest też punktem odniesienia przy iniekcji w mięsień naramienny: miejsce wkłucia leży kilka centymetrów, na szerokość 2-3 palców, poniżej wyrostka, na bocznej powierzchni ramienia.
Kość ramienna i staw ramienny
Na końcu bliższym kości ramiennej leży kulista głowa, oddzielona od reszty kości szyjką anatomiczną. Poniżej znajdują się guzek większy i mniejszy, a między nimi bruzda, w której biegnie ścięgno mięśnia dwugłowego. Poniżej guzków kość zwęża się w szyjkę chirurgiczną. Jest to typowe miejsce złamań u osób starszych z osteoporozą po upadku na rękę lub bark.
Na tylnej powierzchni trzonu biegnie bruzda nerwu promieniowego. Złamanie trzonu kości ramiennej może uszkodzić ten nerw i spowodować opadanie ręki. Koniec dalszy tworzy kłykieć z bloczkiem, łączącym się z kością łokciową, i główką, łączącą się z kością promieniową. Po bokach leżą nadkłykcie przyśrodkowy i boczny, dobrze wyczuwalne pod skórą. Za nadkłykciem przyśrodkowym biegnie nerw łokciowy. Uderzenie w to miejsce daje znane mrowienie promieniujące do małego palca.
Głowa kości ramiennej jest zwrócona przyśrodkowo, ku górze i ku tyłowi. Guzek większy leży na końcu bliższym po stronie bocznej, a guzek mniejszy z przodu. Od obu guzków w dół ciągną się grzebienie: grzebień guzka większego i grzebień guzka mniejszego. Na bocznej powierzchni trzonu, mniej więcej w połowie jego długości, leży guzowatość naramienna, miejsce przyczepu mięśnia naramiennego.
Na końcu dalszym, nad bloczkiem, leżą dwa zagłębienia: z przodu dół wyrostka dziobiastego, a z tyłu dół wyrostka łokciowego, do którego przy pełnym wyproście w łokciu wchodzi wyrostek łokciowy kości łokciowej. Z przodu nad główką leży dół promieniowy, do którego przy pełnym zgięciu w łokciu zbliża się głowa kości promieniowej.
Staw ramienny tworzą głowa kości ramiennej i płytkie wydrążenie stawowe łopatki, pogłębione obrąbkiem. Jest to staw kulisty wolny z luźną torebką. Ma największy zakres ruchu w ciele i jest najczęściej zwichanym stawem, zwykle ku przodowi i w dół. Stabilność zapewniają mu głównie otaczające mięśnie, a nie kształt kości.
Przy przemieszczaniu chorego nie podciąga się go pod pachy ani za ramiona. U chorego z porażeniem po udarze osłabione mięśnie nie utrzymują głowy kości ramiennej w panewce, więc łatwo dochodzi do podwichnięcia i bolesnego barku.
Przedramię i staw łokciowy
Przedramię tworzą dwie kości: kość łokciowa i kość promieniowa. Kość łokciowa leży po stronie przyśrodkowej, czyli po stronie małego palca, natomiast kość promieniowa leży bocznie, po stronie kciuka.
Kość łokciowa na końcu bliższym ma wyrostek łokciowy, który tworzy wyniosłość łokcia, oraz wyrostek dziobiasty. Pomiędzy nimi znajduje się wcięcie bloczkowe, które obejmuje bloczek kości ramiennej. Po stronie bocznej końca bliższego znajduje się wcięcie promieniowe, które łączy się z głową kości promieniowej. Poniżej wyrostka dziobiastego znajduje się guzowatość kości łokciowej.
Na końcu dalszym kość łokciowa ma głowę kości łokciowej oraz wyrostek rylcowaty. Głowa kości łokciowej uczestniczy w stawie promieniowo-łokciowym dalszym.
Kość promieniowa na końcu bliższym ma głowę, która łączy się z główką kości ramiennej oraz z wcięciem promieniowym kości łokciowej. Poniżej głowy znajduje się szyjka, a jeszcze niżej guzowatość kości promieniowej. Trzon kości promieniowej biegnie w kierunku końca dalszego, który jest szerszy niż koniec bliższy.
Na końcu dalszym kości promieniowej znajduje się wyrostek rylcowaty, który sięga nieco niżej niż wyrostek rylcowaty kości łokciowej. Znajduje się tu również wcięcie łokciowe, które łączy się z głową kości łokciowej. Koniec dalszy kości promieniowej uczestniczy w tworzeniu stawu promieniowo-nadgarstkowego.
Obie kości przedramienia są połączone stawem promieniowo-łokciowym bliższym, błoną międzykostną przedramienia oraz stawem promieniowo-łokciowym dalszym. Błona międzykostna rozciąga się pomiędzy trzonami kości promieniowej i łokciowej.
Staw łokciowy jest stawem złożonym, w którego obrębie znajdują się trzy połączenia: staw ramienno-łokciowy, staw ramienno-promieniowy oraz staw promieniowo-łokciowy bliższy.
Staw ramienno-łokciowy jest stawem zawiasowym. Tworzą go bloczek kości ramiennej oraz wcięcie bloczkowe kości łokciowej, a jego główne ruchy to zgięcie i wyprost przedramienia.
Staw ramienno-promieniowy tworzą główka kości ramiennej i głowa kości promieniowej. Staw promieniowo-łokciowy bliższy jest stawem obrotowym i tworzą go obwód stawowy głowy kości promieniowej oraz wcięcie promieniowe kości łokciowej, wraz z więzadłem pierścieniowatym kości promieniowej.
Staw promieniowo-łokciowy bliższy i dalszy działają razem, umożliwiając nawracanie i odwracanie przedramienia. Podczas nawracania kość promieniowa obraca się wokół kości łokciowej i krzyżuje się z nią. W pozycji odwrócenia obie kości biegną zasadniczo równolegle.
W okolicy przedniej stawu łokciowego znajduje się dół łokciowy, w którym przebiegają ważne struktury anatomiczne, m.in. ścięgno mięśnia dwugłowego ramienia, tętnica ramienna oraz nerw pośrodkowy.
Kości ręki
Szkielet ręki liczy 27 kości: 8 kości nadgarstka, 5 kości śródręcza i 14 paliczków. Kości nadgarstka leżą w dwóch szeregach. W szeregu bliższym, licząc od strony kciuka, leżą kość łódeczkowata, księżycowata, trójgraniasta i grochowata. W szeregu dalszym leżą kość czworoboczna większa, czworoboczna mniejsza, główkowata i haczykowata. Kość grochowata jest trzeszczką i wyczuwa się ją u podstawy dłoni po stronie małego palca.
Kolejność kości nadgarstka łatwo zapamiętać dzięki wierszykowi:
Łódka płynie, księżyc świeci,
trójgraniasty groch z nieba leci.
O trapezie, trapeziku,
ustaw główkę na haczyku.
Kolejne słowa odpowiadają kościom: łódeczkowata → księżycowata → trójgraniasta → grochowata → czworoboczna większa → czworoboczna mniejsza → główkowata → haczykowata.
Kość łódeczkowata jest najczęściej łamaną kością nadgarstka. Złamanie powstaje przy upadku na rękę, a ból umiejscawia się w tabakierce anatomicznej, czyli w zagłębieniu po stronie kciuka, które widać między ścięgnami przy odwiedzionym kciuku. Kość ta jest słabo ukrwiona, dlatego złamanie źle się zrasta i grozi martwicą. Szczelina złamania często nie jest widoczna na pierwszym zdjęciu, więc przy typowym bólu kończynę unieruchamia się mimo prawidłowego obrazu.
Od strony dłoniowej kości nadgarstka tworzą rynnę, którą zamyka troczek zginaczy. Powstaje w ten sposób kanał nadgarstka, przez który biegną ścięgna zginaczy palców i nerw pośrodkowy. Ucisk nerwu w tym kanale to zespół cieśni nadgarstka.
Kciuk ma dwa paliczki, a pozostałe palce po trzy: bliższy, środkowy i dalszy. Staw promieniowo-nadgarstkowy tworzy koniec dalszy kości promieniowej z szeregiem bliższym nadgarstka. Jest to staw eliptyczny, a kość łokciową oddziela od nadgarstka krążek stawowy. Staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka jest siodełkowy, a stawy międzypaliczkowe zawiasowe.
Kość miedniczna
Kość miedniczna jest kością parzystą. U dziecka składa się z trzech osobnych kości, biodrowej, kulszowej i łonowej, połączonych chrząstką w okolicy panewki. Zrastają się one w okresie dojrzewania. Panewka leży na zewnętrznej powierzchni kości miednicznej, budują ją wszystkie trzy części i przyjmuje ona głowę kości udowej.
Kość biodrowa tworzy górną część kości miednicznej. Jej szeroki talerz kończy się u góry grzebieniem biodrowym, wyczuwalnym pod skórą na całej długości. Ku przodowi grzebień kończy się kolcem biodrowym przednim górnym, a ku tyłowi kolcem biodrowym tylnym górnym. Nad kolcem tylnym górnym na skórze widać dołeczek. Kolec biodrowy przedni górny to jeden z najważniejszych punktów orientacyjnych ciała. Wyznacza się od niego miejsca iniekcji, mierzy długość kończyny dolnej do kostki przyśrodkowej, a u chorego leżącego na brzuchu jest miejscem ucisku i odleżyn. Z talerza biodrowego, w okolicy kolca tylnego górnego, pobiera się szpik do badania. Na tylnym brzegu kości biodrowej leży głębokie wcięcie kulszowe większe.
Kość kulszowa tworzy tylno-dolną część kości miednicznej. Jej guz kulszowy przenosi ciężar ciała w pozycji siedzącej i jest typowym miejscem odleżyn u osób siedzących długo, na przykład na wózku. Kolec kulszowy wystaje do wnętrza miednicy i w położnictwie służy do określenia, jak nisko znajduje się główka płodu.
Kość łonowa tworzy przednio-dolną część kości miednicznej. Ma gałąź górną i dolną oraz powierzchnię spojeniową, którą łączy się z kością łonową strony przeciwnej. Między kością łonową a kulszową leży otwór zasłoniony, zamknięty błoną.
Kość biodrowa składa się z trzonu, który współtworzy panewkę, oraz z talerza. Na przednim brzegu talerza, poniżej kolca biodrowego przedniego górnego, leży kolec biodrowy przedni dolny, a na tylnym brzegu, poniżej kolca biodrowego tylnego górnego, kolec biodrowy tylny dolny. Wewnętrzna, wklęsła powierzchnia talerza tworzy dół biodrowy, ograniczony od dołu kresą łukowatą, która jest częścią kresy granicznej. Ku tyłowi od dołu biodrowego leży powierzchnia uchowata, którą kość biodrowa łączy się z kością krzyżową.
Kość kulszowa składa się z trzonu, który współtworzy panewkę, oraz z gałęzi, która biegnie ku przodowi i łączy się z gałęzią dolną kości łonowej. Między kolcem kulszowym a guzem kulszowym leży wcięcie kulszowe mniejsze. Kość łonowa ma trzon, również współtworzący panewkę, oraz gałąź górną i dolną. Wzdłuż gałęzi górnej biegnie grzebień kości łonowej, będący przednią częścią kresy granicznej, który z przodu kończy się guzkiem łonowym.
Panewka nie jest w całości powierzchnią stawową. Z głową kości udowej łączy się tylko powierzchnia księżycowata w kształcie podkowy, która otacza leżący w środku dół panewki. Od dołu brzeg panewki przerywa wcięcie panewki. Otwór zasłoniony zamyka błona zasłonowa, która nie pokrywa go w całości: w jego górnej części pozostaje kanał zasłonowy.
Połączenia miednicy
Miednicę tworzą dwie kości miedniczne, kość krzyżowa i kość guziczna. Razem tworzą zamknięty pierścień kostny, który przenosi ciężar tułowia na kończyny dolne.
Z tyłu kości miedniczne łączą się z kością krzyżową w stawach krzyżowo-biodrowych. Są to stawy płaskie, bardzo mało ruchome, wzmocnione bardzo silnymi więzadłami. Z przodu obie kości łonowe łączy spojenie łonowe. Jest to chrząstkozrost z krążkiem z chrząstki włóknistej. W ciąży połączenia miednicy, zwłaszcza spojenie łonowe, rozluźniają się, co nieco poszerza kanał rodny, ale może też dawać bóle w okolicy spojenia. Połączenie kości krzyżowej z guziczną pozwala w czasie porodu odgiąć kość guziczną ku tyłowi i poszerzyć wychód miednicy.
Od kości krzyżowej do kości kulszowej biegną więzadło krzyżowo-guzowe i krzyżowo-kolcowe. Zamieniają one wcięcia kulszowe w dwa otwory: kulszowy większy i mniejszy. Przez otwór kulszowy większy z miednicy do okolicy pośladkowej wychodzi nerw kulszowy oraz naczynia i nerwy pośladkowe.
Pierścień miednicy jest bardzo mocny, dlatego jego złamanie wymaga dużej siły, na przykład w wypadku komunikacyjnym. W pobliżu kości miednicy leżą liczne naczynia, więc złamanie miednicy może powodować duże krwawienie wewnętrzne. W ratownictwie miednicę stabilizuje się specjalnym pasem.
Miednica jako całość
Kresa graniczna biegnie od wzgórka kości krzyżowej wzdłuż wewnętrznej powierzchni kości miednicznych do górnego brzegu spojenia łonowego. Dzieli ona miednicę na większą i mniejszą. Miednica większa leży powyżej kresy, między talerzami kości biodrowych, i stanowi część jamy brzusznej. Miednica mniejsza leży poniżej i zawiera pęcherz moczowy, odbytnicę oraz wewnętrzne narządy płciowe. U kobiety miednica mniejsza tworzy kostny kanał rodny.
Wchód miednicy leży w płaszczyźnie kresy granicznej. Wychód ograniczają łuk łonowy, guzy kulszowe, więzadła krzyżowo-guzowe i kość guziczna. Najważniejsze dla przebiegu porodu są wymiary wchodu. Sprzężna prawdziwa, od wzgórka do górnego brzegu spojenia, ma około 11 cm. Sprzężna położnicza, od wzgórka do najbardziej wysuniętego punktu tylnej powierzchni spojenia, ma około 10,5-11 cm i jest najmniejszym wymiarem prostym, przez który musi przejść główka. Sprzężna przekątna, od wzgórka do dolnego brzegu spojenia, ma około 12,5-13 cm. Można ją zmierzyć w badaniu wewnętrznym, a po odjęciu 1,5-2 cm otrzymuje się przybliżoną sprzężną prawdziwą.
Miednicę mierzy się też z zewnątrz miednicomierzem. Odległość między kolcami biodrowymi przednimi górnymi wynosi około 25-26 cm, między najdalszymi punktami grzebieni biodrowych około 28-29 cm, między krętarzami większymi około 31-32 cm, a sprzężna zewnętrzna około 20 cm.
Miednica kobieca jest szersza i niższa niż męska. Talerze biodrowe są bardziej rozłożone, wchód ma kształt owalu ułożonego poprzecznie (u mężczyzny przypomina serce), a jama miednicy mniejszej jest szersza i bardziej walcowata. Guzy kulszowe leżą dalej od siebie, a kość krzyżowa jest krótsza, szersza i mniej zakrzywiona. Najłatwiej rozpoznać płeć po łuku łonowym: u kobiety kąt pod spojeniem jest rozwarty, około 90 stopni lub więcej, u mężczyzny ostry, około 70 stopni.
Punkty kostne do iniekcji pośladkowych
Bezpieczna iniekcja w okolicę pośladkową musi ominąć nerw kulszowy oraz naczynia i nerwy pośladkowe. Wychodzą one z miednicy przez otwór kulszowy większy i biegną w dolnej, przyśrodkowej części pośladka, a nerw kulszowy schodzi dalej w dół między krętarzem większym a guzem kulszowym. Miejsce wkłucia wyznacza się więc od wyczuwalnych punktów kostnych: kolca biodrowego przedniego górnego, grzebienia biodrowego, kolca biodrowego tylnego górnego, krętarza większego kości udowej i guza kulszowego. Krętarz większy wyczuwa się na bocznej powierzchni uda, około szerokości dłoni poniżej grzebienia biodrowego.
W metodzie brzuszno-pośladkowej (według Hochstettera) igłę wprowadza się w mięsień pośladkowy średni, z dala od dużych nerwów i naczyń. Pielęgniarka kładzie dłoń na krętarzu większym chorego, przy czym na lewy pośladek używa prawej ręki, a na prawy lewej. Palec wskazujący umieszcza na kolcu biodrowym przednim górnym, a palec środkowy odwodzi wzdłuż grzebienia biodrowego. Wkłucie wykonuje się w środek trójkąta między tymi palcami. Metodę tę uważa się za najbezpieczniejszą.
W metodzie kwadrantowej pośladek dzieli się dwiema prostopadłymi liniami na cztery części i wkłucie wykonuje w górnym zewnętrznym kwadrancie, najlepiej w jego górnej zewnętrznej części. Inny sposób wyznaczenia bezpiecznego pola to linia łącząca kolec biodrowy tylny górny z krętarzem większym. Wkłucie wykonuje się powyżej i bocznie od tej linii, bo nerw kulszowy biegnie poniżej i przyśrodkowo od niej.
U niemowląt i małych dzieci mięśnie pośladkowe są słabo rozwinięte, dlatego iniekcje wykonuje się w mięsień obszerny boczny uda. Punktami orientacyjnymi są wtedy krętarz większy i kłykieć boczny kości udowej, a wkłucie wykonuje się w środkowej części bocznej powierzchni uda między nimi.
Kość udowa i staw biodrowy
Kość udowa jest najdłuższą i najmocniejszą kością szkieletu. Na końcu bliższym znajduje się kulista głowa kości udowej, która łączy się z panewką kości miednicznej. Na głowie znajduje się dołek głowy kości udowej, będący miejscem przyczepu więzadła głowy kości udowej. Głowę z trzonem łączy szyjka kości udowej, ustawiona względem trzonu pod kątem około 125-130 stopni u dorosłego.
U nasady szyjki znajdują się dwa krętarze: większy i mniejszy. Krętarz większy leży po stronie bocznej, natomiast krętarz mniejszy po stronie przyśrodkowej i tylnej. Krętarze są miejscami przyczepu licznych mięśni.
Koniec dalszy kości udowej tworzą dwa kłykcie: przyśrodkowy i boczny. Od strony przedniej między nimi znajduje się powierzchnia rzepkowa, która łączy się z rzepką. Od strony tylnej pomiędzy kłykciami znajduje się dół międzykłykciowy.
Staw biodrowy tworzą głowa kości udowej oraz panewka kości miednicznej. Panewka jest pogłębiona przez obrąbek panewkowy, który zwiększa jej powierzchnię i pogłębia staw. Staw biodrowy jest stawem kulistym panewkowym, ponieważ głowa kości udowej ma kształt kulisty, a panewka obejmuje znaczną część jej powierzchni.
Staw biodrowy jest otoczony mocną torebką stawową, wzmocnioną przez trzy więzadła: więzadło biodrowo-udowe, łonowo-udowe i kulszowo-udowe. Najsilniejsze z nich jest więzadło biodrowo-udowe, które ogranicza przede wszystkim przeprost w stawie biodrowym.
Do struktur związanych ze stawem biodrowym należy również więzadło głowy kości udowej, które biegnie od dołka głowy kości udowej do okolicy panewki.
Staw kolanowy
Staw kolanowy jest największym stawem człowieka. Tworzą go kłykcie kości udowej, kłykcie kości piszczelowej i rzepka. Rzepka jest trzeszczką w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda i swoją tylną powierzchnią łączy się z kością udową. Strzałka nie wchodzi w skład stawu kolanowego. Staw jest zawiasowo-obrotowy: zgina się i prostuje, a przy zgiętym kolanie pozwala na niewielką rotację.
Między kością udową a piszczelową leżą dwie łąkotki z chrząstki włóknistej, które pogłębiają powierzchnie stawowe piszczeli i amortyzują obciążenia. Łąkotka przyśrodkowa ma kształt litery C i jest zrośnięta z więzadłem pobocznym piszczelowym, przez co jest mało ruchoma i częściej ulega uszkodzeniu. Łąkotka boczna jest bardziej okrągła i ruchoma.
Wewnątrz stawu biegną dwa więzadła krzyżowe. Więzadło krzyżowe przednie chroni przed przesunięciem piszczeli do przodu względem kości udowej, a tylne przed przesunięciem jej do tyłu. Po bokach stawu leżą więzadła poboczne: piszczelowe po stronie przyśrodkowej i strzałkowe po stronie bocznej. Z przodu od rzepki do guzowatości piszczeli biegnie więzadło rzepki. Uderzenie w nie młoteczkiem wywołuje odruch kolanowy.
Wokół kolana leżą liczne kaletki. Kaletka nadrzepkowa łączy się z jamą stawu, więc wysięk w stawie ją wypełnia i unosi rzepkę, co daje objaw balotowania rzepki. Kaletka przedrzepkowa leży pod skórą przed rzepką i ulega zapaleniu przy długim klęczeniu. Z tyłu kolana znajduje się dół podkolanowy, w którym biegną tętnica i żyła podkolanowa oraz nerwy. Nie podkłada się długotrwale wałka bezpośrednio pod dół podkolanowy, bo ucisk utrudnia przepływ krwi i sprzyja zakrzepicy oraz przykurczowi zgięciowemu. U chorego leżącego na boku między kolana wkłada się poduszkę, bo kłykcie przyśrodkowe uciskają się nawzajem.
Kości podudzia
Podudzie tworzą dwie kości: kość piszczelowa i kość strzałkowa. Kość piszczelowa leży po stronie przyśrodkowej i jest główną kością przenoszącą ciężar ciała, natomiast kość strzałkowa leży po stronie bocznej i jest znacznie cieńsza. Obie kości łączą się w części bliższej stawem piszczelowo-strzałkowym, na całej długości są połączone błoną międzykostną, a w części dalszej więzozrostem piszczelowo-strzałkowym.
Kość piszczelowa na końcu bliższym ma kłykieć przyśrodkowy i kłykieć boczny. Na ich górnej powierzchni znajdują się górne powierzchnie stawowe, które łączą się z kłykciami kości udowej i tworzą część stawu kolanowego. Między kłykciami znajduje się wyniosłość międzykłykciowa. Poniżej kłykci, na przedniej powierzchni piszczeli, znajduje się guzowatość piszczeli, do której przyczepia się więzadło rzepki.
Trzon kości piszczelowej ma wyraźny brzeg przedni, tworzący charakterystyczną goleń. Na końcu dalszym piszczel rozszerza się i tworzy kostkę przyśrodkową, która stanowi przyśrodkową część stawu skokowego.
Kość strzałkowa na końcu bliższym ma głowę kości strzałkowej, która łączy się z kłykciem bocznym kości piszczelowej. Poniżej głowy znajduje się szyjka kości strzałkowej, a dalej długi, smukły trzon. Na końcu dalszym strzałka tworzy kostkę boczną.
Kostka przyśrodkowa kości piszczelowej i kostka boczna kości strzałkowej tworzą boczne ściany stawu skokowego i obejmują bloczek kości skokowej. Kostka boczna sięga niżej niż kostka przyśrodkowa.
Wyniosłość międzykłykciowa kości piszczelowej ma dwa guzki: guzek międzykłykciowy przyśrodkowy i guzek międzykłykciowy boczny. Przed wyniosłością leży pole międzykłykciowe przednie, a za nią pole międzykłykciowe tylne. Pola międzykłykciowe są miejscem przyczepu więzadeł krzyżowych i łąkotek. Na tylno-dolnej powierzchni kłykcia bocznego znajduje się powierzchnia stawowa strzałkowa, z którą łączy się głowa kości strzałkowej.
Na końcu dalszym kość piszczelowa ma od dołu powierzchnię stawową dolną, która łączy się z bloczkiem kości skokowej. Po stronie bocznej końca dalszego leży wcięcie strzałkowe, w którym mieści się koniec dalszy kości strzałkowej.
Głowa kości strzałkowej ma skierowany ku górze wierzchołek oraz powierzchnię stawową głowy, łączącą się z powierzchnią stawową strzałkową kości piszczelowej. Na przyśrodkowej stronie kostki bocznej leży powierzchnia stawowa kostki, która łączy się z bloczkiem kości skokowej, a za nią dół kostki bocznej.
Stopa i staw skokowy
Szkielet stopy liczy 26 kości: 7 kości stępu, 5 kości śródstopia i 14 paliczków. Paluch ma dwa paliczki, a pozostałe palce mają po trzy paliczki.
Do kości stępu należą: kość skokowa, kość piętowa, kość łódkowata, kość sześcienna oraz trzy kości klinowate: przyśrodkowa, pośrednia i boczna. Kość skokowa łączy stopę z podudziem i jest jedyną kością stępu, do której nie przyczepiają się mięśnie. Kość piętowa jest największą kością stępu. Jej tylna część tworzy guz piętowy, do którego przyczepia się ścięgno piętowe (Achillesa).
Na stopie wyróżnia się również kości śródstopia, oznaczane od strony przyśrodkowej jako I-V, oraz paliczki. Kości śródstopia łączą się bliższymi końcami z kośćmi stępu, a dalszymi z paliczkami.
Staw skokowy górny tworzą bloczek kości skokowej oraz końce dalsze kości piszczelowej i strzałkowej. Kość piszczelowa tworzy kostkę przyśrodkową, a kość strzałkowa kostkę boczną. Kostki obejmują bloczek kości skokowej jak widełki. Jest to staw zawiasowy, w którym zachodzi zgięcie grzbietowe i zgięcie podeszwowe stopy.
Staw skokowy dolny obejmuje połączenia kości skokowej z kością piętową oraz kompleks stawu skokowo-piętowo-łódkowego. Uczestniczy przede wszystkim w ruchach inwersji i ewersji stopy, które są związane odpowiednio z ustawieniem podeszwy przyśrodkowo i bocznie.
Na stronie tylnej stawu skokowego znajduje się ścięgno piętowe (Achillesa), które łączy mięsień trójgłowy łydki z guzem piętowym. Na podeszwowej stronie stopy znajduje się rozcięgno podeszwowe, rozciągające się od guza piętowego w kierunku przodostopia.
Kości stopy są ułożone w łuki stopy: łuk podłużny przyśrodkowy, łuk podłużny boczny oraz łuk poprzeczny. Łuk przyśrodkowy jest wyższy od bocznego. Dzięki takiemu ułożeniu kości stopa tworzy sprężystą konstrukcję podpierającą ciało.
