Gałka oczna jest narządem wzroku o kształcie zbliżonym do kuli, a jej średnica wynosi około 24 mm. Leży w przedniej części oczodołu, otoczona ciałem tłuszczowym oczodołu, które stanowi dla niej miękkie podparcie. Z przodu jest widoczna spomiędzy powiek, a z tyłu wychodzi z niej nerw wzrokowy. Najbardziej wysunięty punkt przedniej powierzchni nazywa się biegunem przednim, a odpowiadający mu punkt z tyłu biegunem tylnym. Linia łącząca oba bieguny to oś gałki ocznej, a okrąg obiegający gałkę w połowie tej osi to równik.
Ściana gałki składa się z trzech warstw, ułożonych jedna w drugiej jak kolejne powłoki. Na zewnątrz leży błona włóknista, pod nią błona naczyniowa, a najgłębiej błona wewnętrzna, czyli siatkówka. Wnętrze gałki wypełniają przezroczyste struktury, opisane w osobnej części artykułu. Poniżej omówiono trzy błony po kolei, od zewnętrznej do wewnętrznej.
Błona włóknista gałki ocznej
Błona włóknista jest zewnętrzną, mocną osłoną gałki i nadaje jej kształt. Składa się z dwóch części o różnym wyglądzie: tylnej twardówki i przedniej rogówki.
Twardówka zajmuje około pięciu szóstych powierzchni błony włóknistej. Jest biała, nieprzezroczysta i zbudowana z gęstej tkanki łącznej, dlatego w żywym oku widać ją jako białko oka. Do jej zewnętrznej powierzchni przyczepiają się ścięgna mięśni gałki ocznej. W tylnej części twardówka jest przebita przez nerw wzrokowy, który opuszcza gałkę w okolicy nieco przyśrodkowej względem bieguna tylnego.
Rogówka to przezroczysta przednia część błony włóknistej, czyli około jednej szóstej jej powierzchni. Jest silniej wypukła niż twardówka, dlatego wystaje ku przodowi jak szkiełko zegarka wprawione w oprawkę. Nie zawiera naczyń krwionośnych, więc pozostaje przejrzysta, za to jest bogato unerwiona czuciowo. Z przodu pokrywa ją cienka warstwa łez, a z tyłu graniczy z komorą przednią oka.
Granica, w której rogówka przechodzi w twardówkę, nazywa się rąbkiem rogówki. Na zewnątrz jest widoczna jako niewielkie pasmo, w którym przezroczystość rogówki stopniowo ustępuje białej barwie twardówki. Do tej okolicy dochodzi też spojówka gałkowa, opisana wśród narządów dodatkowych oka.
Błona naczyniowa gałki ocznej
Błona naczyniowa leży pod błoną włóknistą i jest bogato unaczyniona. Dzieli się na trzy części, które od tyłu ku przodowi występują w kolejności: naczyniówka, ciało rzęskowe i tęczówka.
Naczyniówka jest największą częścią błony naczyniowej. Wyściela twardówkę od wewnątrz w jej tylnych dwóch trzecich, aż do miejsca, w którym rozpoczyna się ciało rzęskowe. Od strony wewnętrznej przylega do niej siatkówka, a od zewnętrznej twardówka. Ma ciemną barwę, którą nadają jej barwnik i gęsta sieć naczyń.
Ciało rzęskowe jest pierścieniowatym zgrubieniem błony naczyniowej, które leży pomiędzy naczyniówką a tęczówką. Na jego wewnętrznej powierzchni występują wyrostki rzęskowe, od których odchodzą włókna obwódki rzęskowej podtrzymujące soczewkę. W jego ścianie leży mięsień rzęskowy, który zmienia kształt soczewki.
Tęczówka jest najbardziej przednią częścią błony naczyniowej i ma kształt cienkiej okrągłej tarczy. Leży za rogówką i przed soczewką, a jej barwa zależy od ilości barwnika. Pośrodku tęczówki znajduje się okrągły otwór, czyli źrenica. Wokół źrenicy biegnie mięsień zwieracz źrenicy, a promieniście od niej mięsień rozwieracz źrenicy. Obwodowym brzegiem tęczówka łączy się z ciałem rzęskowym.
Siatkówka i tarcza nerwu wzrokowego
Siatkówka jest najgłębszą, wewnętrzną błoną gałki ocznej. Przylega z zewnątrz do naczyniówki, a od wewnątrz graniczy z ciałem szklistym. Ma dwie części: tylną część wzrokową, która zajmuje większość powierzchni i jest wrażliwa na światło, oraz przednią część ślepą, która pokrywa wewnętrzną powierzchnię ciała rzęskowego i tęczówki. Granicą obu części jest ząbkowany brzeg, zwany rąbkiem zębatym.
W tylnej części siatkówki widoczne są dwa charakterystyczne miejsca. Pierwszym jest tarcza nerwu wzrokowego, czyli miejsce, w którym włókna nerwowe zbierają się i wychodzą z gałki jako nerw wzrokowy. Leży po stronie nosowej względem bieguna tylnego, a w tym miejscu nie ma warstwy światłoczułej. Jej wygląd ocenia się w badaniu dna oka.
Drugim miejscem jest plamka żółta, która leży w pobliżu bieguna tylnego, po stronie skroniowej względem tarczy. Pośrodku plamki znajduje się małe zagłębienie zwane dołkiem środkowym. Naczynia siatkówki wychodzą z tarczy nerwu wzrokowego i rozgałęziają się na jej powierzchni.
Komory oka
Wnętrze gałki ocznej zawiera dwie małe przestrzenie wypełnione przejrzystym płynem, zwanym cieczą wodnistą. Przestrzenie te nazywa się komorą przednią i komorą tylną gałki ocznej. Obie leżą z przodu gałki, przed soczewką.
Komora przednia jest ograniczona z przodu przez tylną powierzchnię rogówki. Od tyłu graniczy z przednią powierzchnią tęczówki oraz z fragmentem soczewki widocznym w obrębie źrenicy. Komora tylna jest znacznie węższa i ma kształt wąskiej szczeliny. Leży za tęczówką, a jej tylną ścianę tworzą przednia powierzchnia soczewki i włókna obwódki rzęskowej. Od strony obwodu sąsiaduje z ciałem rzęskowym.
Obie komory łączą się ze sobą przez źrenicę, która stanowi jedyne przejście między nimi. Ciecz wodnista wytwarzana przez wyrostki rzęskowe wypełnia najpierw komorę tylną, a następnie przechodzi przez źrenicę do komory przedniej.
Na obwodzie komory przedniej rogówka i tęczówka spotykają się pod ostrym kątem, który nazywa się kątem tęczówkowo-rogówkowym. W twardówce, tuż przy rąbku rogówki, leży w tym miejscu okrężny kanał, zwany zatoką żylną twardówki. Do niego odpływa ciecz wodnista z komory przedniej, a stąd trafia do żył gałki.
Soczewka i obwódka rzęskowa
Soczewka jest przezroczystym, dwuwypukłym ciałem o kształcie zbliżonym do szkiełka lupy. Leży za tęczówką i źrenicą, a przed ciałem szklistym. Jej tylna powierzchnia jest silniej wypukła niż przednia. Otacza ją cienka, elastyczna torebka. Soczewka nie zawiera naczyń krwionośnych ani nerwów.
Soczewka nie wisi w gałce swobodnie, lecz jest zawieszona na cienkich włóknach zwanych obwódką rzęskową. Włókna te rozpoczynają się na wyrostkach rzęskowych ciała rzęskowego, a kończą na torebce soczewki. Dzięki temu obwódka rzęskowa łączy soczewkę z ciałem rzęskowym. Zmiany napięcia tych włókien, wywołane skurczem mięśnia rzęskowego, zmieniają kształt soczewki.
Ciało szkliste
Ciało szkliste jest przezroczystą, galaretowatą masą, która wypełnia największą część wnętrza gałki ocznej. Zajmuje całą przestrzeń za soczewką, aż do siatkówki, do której przylega. W przedniej części ma niewielkie wgłębienie, w którym spoczywa soczewka. Nie zawiera naczyń krwionośnych ani nerwów.
Ciało szkliste nadaje gałce kształt i utrzymuje siatkówkę przy naczyniówce. Pod względem objętości jest znacznie większe od obu komór razem wziętych, dlatego to właśnie ono wypełnia większość wnętrza gałki.
Powieki i spojówka
Powieki są ruchomymi fałdami skóry, które osłaniają gałkę oczną od przodu. Wyróżnia się powiekę górną i dolną, a szczelina między nimi to szpara powiek. Kąt, w którym powieki łączą się po stronie nosa, nazywa się kątem przyśrodkowym oka, a przeciwległy kąt po stronie skroni kątem bocznym. Na wolnych brzegach powiek wyrastają rzęsy.
Kształt i sztywność powiece nadaje tarczka powieki, czyli płytka zbita z gęstej tkanki łącznej, wbudowana w głąb powieki. Tarczka górna jest większa od dolnej. W tarczkach leżą gruczoły łojowe, których przewody otwierają się na brzegach powiek. Powiekę górną unosi mięsień dźwigacz powieki górnej, a szparę powiek zamyka mięsień okrężny oka.
Spojówka jest cienką, przejrzystą błoną śluzową, która pokrywa tylną powierzchnię powiek oraz przednią część gałki ocznej. Część wyściełająca powieki nazywa się spojówką powiek. Część pokrywająca przednią powierzchnię twardówki, aż do rąbka rogówki, to spojówka gałkowa.
Miejsce, w którym spojówka powiek przechodzi w spojówkę gałkową, tworzy głęboki zachyłek. Nazywa się go sklepieniem spojówki i wyróżnia się sklepienie górne oraz dolne. Szczelina zamknięta między powiekami a gałką, ograniczona przez spojówkę, to worek spojówkowy.
Aparat łzowy
Aparat łzowy składa się z gruczołu wytwarzającego łzy oraz z dróg, którymi łzy odpływają do jamy nosowej. Gruczoł łzowy leży w górno-bocznej części oczodołu, w dole gruczołu łzowego w kości czołowej. Jego wąskie przewodziki otwierają się w górnej części sklepienia spojówki.
Łzy spływają po przedniej powierzchni gałki w stronę kąta przyśrodkowego oka. Zbierają się tam w niewielkim zagłębieniu przy kącie przyśrodkowym, zwanym jeziorem łzowym. Obok niego, na przyśrodkowych końcach brzegów powiek, leżą dwie małe wyniosłości z otworami. Są to brodawki łzowe, a otwory na ich szczytach to punkty łzowe, górny i dolny.
Z każdego punktu odchodzi kanalik łzowy, który biegnie ku przyśrodkowej stronie. Górny i dolny kanalik łączą się ze sobą lub uchodzą osobno do worka łzowego. Worek łzowy leży w dole worka łzowego, na przyśrodkowej ścianie oczodołu, utworzonym przez kość łzową i wyrostek czołowy szczęki.
Poniżej worka rozpoczyna się przewód nosowo-łzowy. Biegnie on w kanale kostnym po bocznej ścianie jamy nosowej i uchodzi do przewodu nosowego dolnego, pod małżowiną nosową dolną. W ten sposób łzy trafiają do jamy nosowej.
Dalsza część artykułu jest dostępna w pakiecie
W pakiecie znajdziesz także pytania egzaminacyjne z wyjaśnieniami do tego tematu.
Gałką oczną porusza sześć mięśni, które przyczepiają się do twardówki. Są to cztery mięśnie proste: górny, dolny, przyśrodkowy i boczny, oraz dwa mięśnie skośne: górny i dolny. Nazwa mięśni prostych wskazuje na stronę gałki, do której się przyczepiają.
Wszystkie cztery mięśnie proste rozpoczynają się w głębi oczodołu, na pierścieniu ścięgnistym wspólnym, który otacza kanał wzrokowy. Następnie biegną ku przodowi i przyczepiają się do twardówki przed równikiem gałki.
Mięsień skośny górny biegnie ku przodowi wzdłuż górno-przyśrodkowej ściany oczodołu. Jego ścięgno przechodzi przez chrzęstną pętlę przy tej ścianie, zwaną bloczkiem, a następnie zawraca ku tyłowi i przyczepia się do twardówki w górnej części gałki, za jej równikiem.
Mięsień skośny dolny jest jedynym mięśniem gałki, który nie rozpoczyna się w głębi oczodołu. Jego początek leży na kości szczęki, przy przyśrodkowym brzegu dna oczodołu. Stąd biegnie ku bokowi i ku tyłowi, pod gałką, i przyczepia się do jej twardówki po stronie bocznej.
Małżowina uszna
Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny usznej i przewodu słuchowego zewnętrznego. Kończy się błoną bębenkową, która oddziela je od ucha środkowego.
Małżowina uszna jest lejkowatym fałdem skóry, wzmocnionym od wewnątrz chrząstką sprężystą. Jej zewnętrzny, zawinięty brzeg nazywa się rąbkiem małżowiny. Równolegle do rąbka, nieco głębiej, biegnie drugie wyniesienie, zwane przeciwrąbkiem. Pośrodku małżowiny leży zagłębienie prowadzące do wejścia do przewodu słuchowego zewnętrznego.
Przed wejściem do przewodu leży niewielka wypustka w kształcie trójkąta, którą nazywa się skrawkiem. Naprzeciw niej, po tylnej stronie wejścia, leży drugie wyniesienie, zwane przeciwskrawkiem.
Dolny odcinek małżowiny to płatek, który nie zawiera chrząstki. Jest zbudowany z tkanki łącznej i tłuszczowej, pokrytej skórą, dlatego jest miękki i podatny na odkształcenia.
Przewód słuchowy zewnętrzny
Przewód słuchowy zewnętrzny jest kanałem prowadzącym od wejścia za skrawkiem do błony bębenkowej. Ma około 2,5 cm długości i biegnie esowato, czyli jest lekko wygięty w kształcie litery S. Z tego powodu jego światło nie jest prostą linią.
Przewód dzieli się na dwie części. Zewnętrzna, krótsza część, obejmująca mniej więcej jedną trzecią długości, ma ścianę chrzęstną, będącą przedłużeniem chrząstki małżowiny. Wewnętrzna, dłuższa część, obejmująca około dwóch trzecich, leży w kości skroniowej i ma ścianę kostną. Od przodu z przewodem sąsiaduje staw skroniowo-żuchwowy, a od tyłu komórki wyrostka sutkowatego.
Przewód kończy się błoną bębenkową. Jest to cienka, owalna błona, ustawiona ukośnie, która oddziela przewód słuchowy zewnętrzny od jamy bębenkowej ucha środkowego.
Jama bębenkowa i jej ściany
Ucho środkowe składa się z jamy bębenkowej, kosteczek słuchowych, trąbki słuchowej oraz jaskini sutkowej z komórkami wyrostka sutkowatego. Wszystkie te przestrzenie są wypełnione powietrzem i wyścielone błoną śluzową.
Jama bębenkowa jest niewielką, wąską przestrzenią leżącą w kości skroniowej. Znajduje się przyśrodkowo od błony bębenkowej, czyli między błoną bębenkową a uchem wewnętrznym. Ma kształt spłaszczonego bocznie pudełka i opisuje się w niej sześć ścian.
Ścianę boczną tworzy głównie błona bębenkowa, dlatego nazywa się ją ścianą błoniastą. Ściana przyśrodkowa, zwana błędnikową, oddziela jamę bębenkową od ucha wewnętrznego. Na niej leżą dwa okienka. Wyżej leży owalne okienko przedsionka, a niżej okrągłe okienko ślimaka, zamknięte cienką błoną bębenkową wtórną. Między okienkami ściana przyśrodkowa tworzy zaokrągloną wyniosłość, zwaną wzgórkiem.
Ściana górna, czyli pokrywowa, jest cienką blaszką kostną, która oddziela jamę bębenkową od jamy czaszki, a dokładniej od środkowego dołu czaszki. Ściana dolna, zwana żylną, sąsiaduje od dołu z żyłą szyjną wewnętrzną. Ściana przednia, zwana tętniczą, sąsiaduje z tętnicą szyjną wewnętrzną, a w jej górnej części leży ujście trąbki słuchowej.
Ściana tylna, zwana sutkową, ma w górnej części otwór prowadzący do jaskini sutkowej. Jaskinia jest większą jamką w kości skroniowej, która łączy się z licznymi komórkami powietrznymi wyrostka sutkowatego. Dzięki temu jama bębenkowa łączy się ku tyłowi z komórkami wyrostka sutkowatego, a zapalenie ucha środkowego może szerzyć się na ten wyrostek.
Kosteczki słuchowe
W jamie bębenkowej leżą trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Łączą się ze sobą stawowo i tworzą łańcuch, który biegnie od błony bębenkowej do okienka przedsionka.
Młoteczek leży najbardziej bocznie. Jego rękojeść jest zrośnięta z błoną bębenkową, a głowa łączy się stawowo z kowadełkiem. Do młoteczka przyczepia się mięsień napinacz błony bębenkowej.
Kowadełko jest środkową kosteczką łańcucha. Z jednej strony łączy się z głową młoteczka, a z drugiej strony jego długa odnoga łączy się ze strzemiączkiem.
Strzemiączko leży najbardziej przyśrodkowo i jest najmniejszą kością ciała człowieka. Ma kształt strzemienia, a jego płaska podstawa jest osadzona w okienku przedsionka i zamyka je. Do strzemiączka przyczepia się mięsień strzemiączkowy.
Trąbka słuchowa
Trąbka słuchowa jest kanałem o długości około 3,5 do 4 cm, który łączy jamę bębenkową z nosową częścią gardła. Rozpoczyna się w przedniej ścianie jamy bębenkowej i biegnie ku przodowi, przyśrodkowo i ku dołowi.
Trąbka ma dwie części. Tylna, krótsza część, obejmująca około jednej trzeciej długości, leży w kości skroniowej i ma ścianę kostną. Przednia, dłuższa część, obejmująca około dwóch trzecich, ma ścianę chrzęstno-błoniastą. Trąbka kończy się ujściem gardłowym na ścianie bocznej nosowej części gardła.
Przez trąbkę słuchową powietrze dostaje się do jamy bębenkowej, dzięki czemu ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej może się wyrównywać. U małych dzieci trąbka jest krótsza, szersza i ułożona bardziej poziomo, co ułatwia szerzenie się zakażeń z gardła do ucha środkowego.
Położenie i części błędnika
Ucho wewnętrzne leży w części skalistej kości skroniowej, przyśrodkowo od jamy bębenkowej. Ze względu na skomplikowany kształt nazywa się je błędnikiem. Wyróżnia się błędnik kostny, czyli układ kanałów i jam wydrążonych w kości, oraz błędnik błoniasty, czyli układ cienkościennych przewodów i woreczków leżących wewnątrz błędnika kostnego. Przestrzeń między obu błędnikami wypełnia płyn zwany przychłonką, a wnętrze błędnika błoniastego płyn zwany śródchłonką.
Błędnik kostny składa się z trzech części. Pośrodku leży przedsionek. Ku przodowi od przedsionka leży ślimak, a ku tyłowi trzy kanały półkoliste. Przedsionek łączy się z obiema pozostałymi częściami, dlatego stanowi centralną część błędnika.
Od strony jamy bębenkowej ucho wewnętrzne jest oddzielone ścianą przyśrodkową tej jamy z okienkiem przedsionka i okienkiem ślimaka. Od strony jamy czaszki prowadzi do niego przewód słuchowy wewnętrzny, którym przechodzi nerw przedsionkowo-ślimakowy.
Przedsionek i kanały półkoliste
Przedsionek jest niewielką, owalną jamą kostną. Jego ścianę boczną tworzy fragment ściany przyśrodkowej jamy bębenkowej z okienkiem przedsionka. Wewnątrz przedsionka leżą dwa elementy błędnika błoniastego: woreczek i łagiewka. Woreczek jest mniejszy i leży bliżej ślimaka, a łagiewka jest większa i łączy się z przewodami półkolistymi.
Kanały półkoliste to trzy kostne kanały w kształcie półkoli: przedni, tylny i boczny. Są ułożone w trzech płaszczyznach wzajemnie do siebie prostopadłych, podobnie jak trzy ściany stykające się w narożniku pokoju. Oba końce każdego kanału uchodzą do przedsionka.
Jeden z końców każdego kanału jest rozszerzony i nazywa się bańką kostną. W kanałach półkolistych leżą przewody półkoliste błędnika błoniastego, które mają analogiczne rozszerzenia, czyli bańki błoniaste.
Ślimak
Ślimak jest kostnym kanałem skręconym spiralnie, który przypomina muszlę ślimaka. Kanał ten tworzy około dwóch i pół zwoju wokół kostnej osi o kształcie stożka, zwanej wrzecionkiem. Podstawa ślimaka jest zwrócona w stronę przewodu słuchowego wewnętrznego, a jego szczyt, zwany osklepkiem, skierowany jest ku przodowi i bokowi.
Od wrzecionka odchodzi do światła kanału cienka blaszka spiralna kostna. Razem z błędnikiem błoniastym dzieli ona kanał ślimaka na trzy piętra. Górne piętro to schody przedsionka, które rozpoczynają się w przedsionku. Dolne piętro to schody bębenka, które kończą się przy okienku ślimaka. Pomiędzy nimi leży przewód ślimakowy, należący do błędnika błoniastego i nazywany też schodami środkowymi.
Schody przedsionka i schody bębenka łączą się ze sobą tylko w szczycie ślimaka, przez wąski otwór zwany szparą osklepka. W pozostałej części ślimaka oddziela je od siebie przewód ślimakowy wraz z blaszką spiralną kostną.
Narząd węchu
Narząd węchu leży w najwyższej części jamy nosowej. Tworzy go okolica węchowa, czyli niewielki obszar błony śluzowej, który obejmuje małżowinę nosową górną oraz przeciwległą, górną część przegrody nosa. Od góry okolica węchowa sięga do sklepienia jamy nosowej, które tworzy blaszka sitowa kości sitowej. Pozostała, znacznie większa część błony śluzowej jamy nosowej to okolica oddechowa.
Od błony śluzowej okolicy węchowej odchodzą liczne cienkie nerwy węchowe. Przechodzą one przez otwory blaszki sitowej do jamy czaszki i kończą się w opuszce węchowej, leżącej na dolnej powierzchni płata czołowego. Ze względu na to sąsiedztwo złamania przedniego dołu czaszki mogą prowadzić do utraty węchu.
Części języka
Język jest narządem mięśniowym pokrytym błoną śluzową, który leży w jamie ustnej i częściowo w gardle. Wyróżnia się w nim szczyt, czyli przedni, wolny koniec, trzon, stanowiący mniej więcej dwie przednie trzecie długości, oraz nasadę, czyli tylną jedną trzecią. Górna powierzchnia języka nazywa się grzbietem.
Na grzbiecie języka trzon oddziela się od nasady płytkim rowkiem w kształcie litery V, którego ramiona rozchodzą się ku przodowi i bokom. Rowek ten nazywa się bruzdą graniczną. W szczycie litery V, w linii pośrodkowej, leży niewielkie zagłębienie zwane otworem ślepym. Jest ono pozostałością po rozwoju tarczycy.
Nasada języka jest zwrócona ku tyłowi, w stronę części ustnej gardła. Nie ma na niej brodawek, a jej powierzchnia jest nierówna z powodu licznych grudek chłonnych, które razem tworzą migdałek językowy. Ku tyłowi nasada łączy się z nagłośnią przez fałdy błony śluzowej.
Brodawki językowe
Błona śluzowa grzbietu trzonu języka jest pokryta drobnymi wyniosłościami, zwanymi brodawkami językowymi. Wyróżnia się cztery rodzaje brodawek, różniące się kształtem i położeniem.
Brodawki nitkowate są najliczniejsze i najmniejsze. Pokrywają cały grzbiet trzonu języka i nadają mu aksamitny wygląd. Brodawki grzybowate są większe, mają kształt grzybka z szerszą główką i występują pojedynczo między nitkowatymi. Są rozsiane głównie na szczycie i brzegach języka, a u żywego człowieka widać je jako czerwone kropki.
Brodawki okolone są największe. Jest ich zwykle kilka do kilkunastu, a każdą otacza głęboki rów. Leżą w jednym rzędzie w kształcie litery V, tuż przed bruzdą graniczną. Brodawki liściaste mają postać kilku równoległych fałdów błony śluzowej i leżą na bocznych brzegach języka, w jego tylnej części.
Kubki smakowe, czyli właściwe narządy smaku, leżą głównie w brodawkach okolonych, liściastych i grzybowatych. Pojedyncze kubki występują także w błonie śluzowej podniebienia miękkiego i nagłośni.
